Кіріспе

Американдық химик (1910–1985)

Пол Джон Флори (19 маусым 1910 – 9 қыркүйек 1985) – полимерлер немесе макромолекулалар саласындағы жұмысымен әйгілі болған американдық химик және Нобель сыйлығының лауреаты. Ол полимерлердің ерітіндідегі қасиеттерін түсінудегі бастамашылардың бірі болды және 1974 жылы "макромолекулалардың физикалық химиясы саласындағы негізгі теориялық және тәжірибелік жетістіктері үшін" химия бойынша Нобель сыйлығын алды.

Жеке өмір

Флори 1910 жылғы 19 маусымда Иллинойс штатының Стерлинг қаласында Езра Флори мен Ни Марта Брумбоның отбасында дүниеге келді. Оның әкесі дін қызметкері және педагог, ал анасы мектеп мұғалімі болған. Оның ата-бабалары неміс гугеноттары, олардың тамырлары Эльзас аймағына дейін жетеді. Алғашқы ғылыми қызығушылығын химия профессоры Карл В. Холлдан алды. Холл Индиана штатындағы Манчестер колледжінде химия профессоры болып жұмыс істеді. 1936 жылы Эмили Кэтрин Таборға үйленді. Олар Эмилимен үш бала өрбіткен: Сьюзан Спрингер, Мелинда Грум және Пол Джон Флори кіші. Оларда бес немере де бар. Оның барлық балалары ғылым саласында мансап құрды. Оның алғашқы жұмысы Уоллес Каротерспен бірге DuPont компаниясында болды. 2002 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Alpha Chi Sigma атақ-даңқ залына енгізілді. Флори профессор Херрик Л. Джонстонның жетекшілігімен азот оксидінің фотохимиясын зерттей отырып, физикалық химия бойынша докторлық диссертациясын қорғады.

Жұмыс

1934 жылы Ph.D. дәрежесін алғаннан кейін, ол «Dupont and Company» компаниясының Орталық бөліміне кіріп, Уоллес Х. Каротерспен бірге жұмыс істеді. 1937 жылы Каротерс қайтыс болғаннан кейін Флори Цинциннати университетінде орналасқан Негізгі зерттеулер зертханасында екі жыл жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде синтетикалық каучукты дамыту үшін зерттеулер қажет болды, сондықтан Флори «Standard Oil Development Company» компаниясының «Esso Laboratories» зертханаларына қосылды. 1943-1948 жылдары «Goodyear Tire and Rubber Company» компаниясының зерттеу зертханасында жұмыс істеді. Шындығында, ол «Goodyear Tire and Rubber Company» компаниясының зерттеу директоры болып, полимерлерді зерттеу тобын басқарды. Өнеркәсіпте жұмыс істегеннен кейін Флори Корнелл университетінде лекция оқуға орналасты. Лекциялар «George Fisher Baker Non Residents» атынан өткізілді. Лекция кезінде Флори шығырылған көлемнің әсерін жою жолын зерттеді және түсінді. «Nobelprize.org» сайтындағы полимерлер туралы мәліметтерге сәйкес, тізбектің ұзындығына қатысты асимптотикалық емес, яғни тізбектің сегментін алып тастаудан туындайтын үлес тізбек ұзарған сайын шексіз өседі. Бұл полимерлік тізбектердің конфигурациясының көлемі болды. 1957 жылы Флори және оның отбасы Пенсильвания штатының Питтсбург қаласына көшуге шешім қабылдады. Олар Нью-Йорктан Пенсильванияға көшудің себебі – Карнеги-Меллон институтында химия бойынша негізгі зерттеу бағдарламасын дамыту еді. Карнеги-Меллон институтындағы жұмысынан кейін ол Стэнфорд университетінің химия факультетінде профессорлық қызметке қабылданды. Стэнфорд университетінде ол зерттеу бағытын өзгертті. Оның зерттеулеріндегі көзқарастың өзгеруі тізбекті молекулалардың кеңістіктік конфигурациясымен байланысты болды. Бұл тізбекті молекулалардың конфигурациясын зерттеумен байланысты. Зерттеу математикалық әдістер арқылы тәуелді қасиеттерді анықтауға бағытталды. Математикалық әдістер ғана емес, ерітінділердің термодинамикасы да қолданылды. Зейнетке шыққаннан кейін де Флори химия саласында өте белсенді болды. Ол зейнетке шыққаннан кейін көп ұзамай «Dupont» және «IBM» компанияларына консультант болып жұмыс істеді. Флори сонымен қатар профессор М.В. Волкенштейн мен оның әріптестері бастаған Кеңес Одағындағы іргелі зерттеулерді зерттеумен де айналысты. Ол сондай-ақ Жапониядағы профессор Кадзуо Нагаймен де жұмыс істеді. Ол әртүрлі елдерде қысымға ұшыраған ғалымдар үшін күресу қажеттігін сезінді. Сонымен қатар, ол Шығыс Еуропа мен Кеңес Одағындағы хабар тарату кезінде «Американың дауысы» ретінде сөйледі. Флори 1979 жылдан 1984 жылға дейін Ұлттық ғылым академиясы ретінде белгілі «Адам құқықтары жөніндегі комитет» үшін де жұмыс істеді. 1980 жылы Гамбургтегі ғылыми форумда делегат ретінде қатысты.

Зерттеу

1934 жылы докторлық дәрежесін алғаннан кейін ол физикалық химияның түрлі мәселелерімен айналысты. Бұл полимерлік заттардың кинетикасы және механизмдерімен байланысты болды. Молярлық массаның таралуы, термодинамика және гидродинамика саласындағы мәселелерді шешу де оның жұмысына кірді. Сонымен қатар, 1934 жылы ол полимерлік тізбектердің басқа молекулалармен араласқанда өсуін анықтады. Флори сондай-ақ "тета" терминінің мағынасын ашты. Яғни, бұл гидродинамикалық тұрақты. Тета нүктесі – бұл бейтарап көлемдердің өзара әрекеттесуі. Тета нүктесінің дамуы көптеген ғалымдар тарапынан түрлі зертханаларда расталып, зерттелді. Табиғи және синтетикалық полимерлер тета нүктесі бойынша зерттелді. Бұл макромолекулаларды жақсырақ түсінуге көмектесті және физикалық өлшемдерді рационалды түрде түсіндіруге негіз жасады. Бұл өлшемдер полимерлердің ерітінділерімен және сандық сипаттамаларымен байланысты. Пауль Флори жасаған жұмыстардың ішінде тізбекті молекулалар мен олардың химиялық құрылымы арасындағы сандық байланыстарды дамыту бар. Бұл полимерлердің қалай құралғаны және олардың қандай құрамдас бөліктерден тұратынымен байланысты. Полимерлерден жасалған материалдардың бірі – пластик. 1930 жылдардың ортасында Флори полимерлердің еріткіште қалай еритінін анықтады, бұл полимерлер мен еріткіштің күштерінен созылуға алып келді. Ол полимерлерді шешу мәселесін де зерттеді.

Карьера және полимерлер ғылымдары

Флоридің полимер ғылымындағы алғашқы жұмыстары Дюпон эксперименталды станциясында полимерлендіру кинетикасы саласында болды. Конденсациялық полимерлендіруде ол макромолекуланың өсуімен бірге тізбек соңының реакциялық қабілеті төмендейді деген пікірге қарсы шықты және реакциялық қабілеттің өлшемге тәуелді еместігін дәлелдеп, тізбектер санының өлшеммен бірге экспоненциалды түрде азаятынын көрсетті. Бұдан бөлек, полимерлендіруде ол кинетикалық теңдеулерді жақсарту және полимердің мөлшерінің таралуын түсінудегі қиындықтарды шешу үшін тізбекке ауысудың маңызды тұжырымдамасын енгізді. 1938 жылы Каротерс қайтыс болғаннан кейін Флори Цинциннати университетінің Негізгі ғылыми-зерттеу зертханасына көшті. Онда ол екідән астам функционалдық тобы бар қосылыстардың полимерленуі үшін математикалық теорияны және полимерлік желілер немесе гельдер теориясын жасады. Бұл Флори-Стокмайердің геляция теориясына әкелді, ол Бете торындағы перколяцияға тең және перколяция саласындағы алғашқы мақала болып табылады. 1940 жылы ол Standard Oil Development Company компаниясының Линден, Нью-Джерси зертханасына қосылды, онда полимер қоспалары үшін статистикалық механикалық теорияны әзірледі. 1943 жылы ол Goodyear зертханаларына полимер негіздері тобының жетекшісі ретінде келді. 1948 жылдың көктемінде Корнелл университетінің химия кафедрасының төрағасы Питер Деби Флориді жылдық Бейкер лекцияларын оқуға шақырды. Содан кейін сол күзде оған факультетте жұмыс істеу ұсынылды. 1949 жылы ол Корнеллде Альфа Чи Сигманың Тау бөліміне қабылданды. Корнеллде ол Бейкер лекцияларын 1953 жылы Корнелл университетінің баспасында жарық көрген «Полимер химиясының принциптері» атты өзінің ең маңызды еңбегіне дейін жетілдірді. Бұл полимер саласындағы барлық мамандар үшін стандартты оқулыққа айналды және бүгінгі күнге дейін кеңінен қолданылуда. Флори 1934 жылы Вернер Кунның полимерлерге енгізген «теріс көлем» тұжырымдамасын пайдаланды. Тегіс көлем дегеніміз – ұзын тізбекті молекуланың бір бөлігінің сол молекуланың басқа бөлігімен бірге орналасқан кеңістікті иелене алмайтыны туралы идея. Тегіс көлем ерітіндідегі полимер тізбегінің ұштарының (орташа есепте) олардың болмауына қарағанда бір-бірінен алыс болуына себеп болады. Ерітіндідегі ұзын тізбекті молекулаларды талдауда тегіс көлемнің маңызды фактор екенін мойындау маңызды концептуалдық қадам болды және сол кездегі бірнеше түсініксіз тәжірибелік нәтижелерді түсіндіруге әкелді. Бұл «тета нүктесі» тұжырымдамасына әкелді, яғни эксперименттің теріс көлем әсерін жоятын жағдайлар жиынтығы. Тета нүктесінде тізбек идеалды тізбек сипаттамаларына оралады – теріс көлемнен туындайтын ұзақ қашықтықтағы өзара әрекеттесулер жойылады, бұл тәжірибешіге құрылымдық геометрия, байланыс бұрылу потенциалы және жақын топтар арасындағы стерикалық өзара әрекеттесулер сияқты қысқа қашықтықтағы ерекшеліктерді оңай өлшеуге мүмкіндік береді. Флори полимерлік балқымадағы тізбек өлшемінің теріс көлемдік өзара әрекеттесулер тета нүктесіндегі эксперименттер арқылы бейтараптандырылса, идеалды ерітіндідегі тізбек үшін есептелген өлшемге ие болатынын дұрыс анықтады. Оның жетістіктерінің қатарында жақсы ерітіндідегі полимердің ықтимал мөлшерін есептеудің түпкілікті әдісі, Флори-Хаггинс ерітінді теориясы, полимер физикасы тұжырымдамаларын сұйық кристалдар саласына кеңейту және ерітіндідегі полимерлердің қозғалысын сипаттауға көмектесетін Флори көрсеткіші бар.

Флори конгресі

Егжей-тегжейлі мәлімет үшін Flory конвенциясын қараңыз. Макромолекулалардағы атомдардың позициялық векторларын модельдеуде Картезиандық координаттардан (x, y, z) жалпыланған координаттарға түрлендіру жиі қажет болады. Мұндай айнымалыларды анықтау үшін әдетте Флори конвенциясы қолданылады. Мысалы, пептидтік байланысты осы байланыстағы әрбір атомның x, y, z координаттары арқылы сипаттауға болады немесе Флори конвенциясын қолдануға болады. Бұл үшін байланыс ұзындықтары, байланыс бұрыштары және диэдрлік бұрыштарды білу қажет. Картезиандық координаттардан жалпыланған координаттарға векторлық түрлендіруді қолдану Флори конвенциясы бойынша сол үш өлшемді құрылымды сипаттауға мүмкіндік береді.

Марапаттар мен құрметтер

Флори 1953 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының және 1957 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1968 жылы ол Чарльз Гудиер медалімен марапатталды. 1974 жылы Америка жетістіктері академиясының Пристли медалі мен Алтын тақта сыйлығын алды. 1977 жылы ол ғылыми еңбектері үшін Карл Дитрих Харрис медалімен марапатталды. Флори 1974 жылы "макромолекулалардың физикалық химиясы саласындағы негізгі теориялық және тәжірибелік жетістіктері үшін" химия бойынша Нобель сыйлығын алды. Сонымен қатар, 1974 жылы Флори физикалық ғылымдар саласындағы Ұлттық ғылым медалімен марапатталды. Медальді оған президент Джеральд Форд табыс етті. Ол бұл марапатты "полимерлік заттардың қалыптасуы және құрылымы" бойынша жүргізген зерттеулері үшін алды.

Жарияланған кітаптары

Университетте оқытушылық қызметі кезінде 300-ден астам жарияланған және жарияланбаған жазбалары, зерттеу және оқыту жұмыстары оның алғашқы басылған кітабына жол ашты. Корнелл университеті басып шығарған кітап "Полимер химиясының негіздері" деп аталды. Бұл кітап сол кезде студенттер үшін маңызды ақпарат көзі болды. Ол көптеген профессорлар қолданған, ондаған жылдар бойы стандартты оқулық ретінде пайдаланылды. Флоридің тағы бір кітабы "Тізбекті молекулалардың статистикалық механикасы" болды. Бұл кітап 1969 жылы жарық көрді және молекулалар теориясы мен қолданылуының әртүрлі салаларын жинақтады. 1985 жылы Пол Флоридің "Пол Флоридің таңдамалы еңбектері" атты кітабы жарық көрді. Бұл кітап оның көптеген жұмыстарын және зерттеулерін қамтыды.