Кіріспе
Homo Ludens – 1938 жылы голланд тілінде голланд тарихшысы және мәдениет теориясының маманы Йохан Хуизинганың жарық көрген кітабы. Онда мәдениет және қоғамның ойын элементінің маңыздылығы талқыланады. Хуизинга ойынның мәдениеттің пайда болуының бастапқы және қажетті (бірақ жеткілікті емес) шарты екенін айтады. Латын тіліндегі ludens сөзі ludere етістігінің қазіргі уақыттағы белсенді түрі болып табылады, ол ludus сөзімен туыс. Ludus сөзінің ағылшын тілінде тікелей аналогы жоқ, себебі ол бір уақытта спорт, ойын, мектеп және жаттығу ұғымдарын білдіреді.
Homo Ludens is a book originally published in Dutch in 1938 by Dutch historian and cultural theorist Johan Huizinga. It discusses the importance of the play element of culture and society. Huizinga suggests that play is primary to and a necessary (though not sufficient) condition of the generation of culture. The Latin word ludens is the present active participle of the verb ludere, which itself is cognate with the noun ludus. Ludus has no direct equivalent in English, as it simultaneously refers to sport, play, school, and practice.
II. Ойын ұғымы тілмен
Сөз бен идея ғылыми немесе логикалық ойлаудың нәтижесі емес, шығармашылық тілден, яғни көптеген тілдерден туады, себебі бұл "туылу" процесі қайта-қайта жүзеге асты. Хуицинга түрлі тілдердегі "ойын" сөзі туралы көп айтады. Ең қызықтысы латын тіліне қатысты. "Людус ойынның жалпылама атауы ретінде роман тілдеріне өтпегені ғана емес, меніңше, онда ізі де қалмаған. Людус пен людере сөздерінің жоғалуы фонетикалық немесе семантикалық себептерге байланысты ма деген сұрақты қазір қарастырмаймыз." Хуицинга "ойнау" сөзінің мүмкін қолданыстарының арасында, оны бір жағынан "қиын таласқа", ал екінші жағынан "эротикалық мағынаға" теңестіруді айрықша атап көрсетеді.
VII. Ойын және поэзия
Поэзис – шындығында, ойын функциясы. Ол сананың ойын алаңында, сана оның үшін жаратқан әлемде өрбиді. Сол әлемде заттардың "қалыпты өмірдегі" кейпінен өзгеше бейнесі болады және олар логика мен себеп-салдар байланысынан гөрі басқа байланыстармен ұштасады. Хуицинга үшін "архаикалық ақынның нағыз атауы – ватес, құдайға ие болған, құдайдың соққысына ұшыраған, екпіндеген". Ол келтірген көптеген мысалдардың ішінде "Беовульф" дастанында кездесетін Унфердті айтуға болады.
IX. Философиядағы ойын түрлері
Ойын туралы біз сипаттауға тырысатын шеңбердің ортасында грек софистінің бейнесі тұр. Оны ежелгі мәдениет өміріндегі орталық тұлғаның жалғасы ретінде қарастыруға болады, ол бізге пайғамбар, емші, көруші, кереметтер жасаушы және ақын ретінде бірінен соң бірі пайда болды. Оның ең жақсы атауы – vates.
X. Өнердегі ойын түрлері
Қайда болса да "изм" деп бітетін сөздерді кездестірсек, біз ойын қауымдастығының іздерін табамыз. Хуицинга бұған дейін ойын мен поэзия арасындағы ажырамас байланысты орнатқан. Ал қазір ол "ойын мен музыка арасындағы байланыс та дәл осылай, тіпті одан да күшті" екенін мойындайды. Дегенмен, ол "поэзия, музыка және биден бейнелеу өнеріне" көшкенде, "ойынмен байланыс азайғанын" байқайды. Бірақ Хуицинга бұл тұста өткенге қарайды. Ол "сәулетші, мүсінші, суретші, кескінші, керамист және декоративті суретші" мысалдарын келтіреді, олардың "шығармашылық күшіне" қарамастан, тәртіпке бағынатынын, "әрқашан қолдың шеберлігі мен дағдысына тәуелді" болатынын айтады. Ал егер "өнер туындыларын жасаудан, оларды қоғамда қабылдану жолына" назар аударсақ, картина толығымен өзгереді. Ойынды сипаттайтын – осы қоғамдық қабылдау, жаңа "измнің" ескі "измге" қарсы күресі.
However, when he turns away from "poetry, music and dancing to the plastic arts" he "finds the connections with play becoming less obvious". But here Huizinga is in the past. He cites the examples of the "architect, the sculptor, the painter, draughtsman, ceramist, and decorative artist" who in spite of her/his "creative impulse" is ruled by the discipline, "always subjected to the skill and proficiency of the forming hand". On the other hand, if one turns away from the "making of works of art to the manner in which they are received in the social milieu", then the picture changes completely. It is this social reception, the struggle of the new " ism" against the old " ism", which characterises the play.
XII. Қазіргі өркениеттегі ойын элементі
Америка саясатында бұл [сайлау процесінің өзіндегі ойыншылдық элемент] одан да анық байқалады. Екі партиялық жүйе екі үлкен командаға тоғысқанға дейін, олардың арасындағы саяси айырмашылықтар сырттан қараушыға көрінбейтін болды, ал Америкадағы сайлаулар ұлттық спорт сияқты дамыды.
Цитаталар
Адам толық мағынада адам болғанда ғана ойнайды, ал ол ойнағанда ғана толыққанды адам болады. (Адамның эстетикалық тәрбиесі туралы, Фридрих Шиллер) "Барлық адам қызметін "ойын" деп атау – ежелгі даналық, бірақ бұл да сәл қарапайым. Мұндай метафизикалық қорытынқымен қанағаттанатын болса, бұл кітапты оқымаған жөн." (Алғы сөзден, нөмірсіз беттен)
"It is ancient wisdom, but it is also a little cheap, to call all human activity 'play'. Those who are willing to content themselves with a metaphysical conclusion of this kind should not read this book." (from the Foreword, unnumbered page)
Қабылдау
Homo Ludens – ойын туралы зерттеулер тарихының маңызды бір бөлігі. Ол Роджер Кайлуа сияқты кейінгі ойын зерттеушілеріне әсер етті. «Сиқырлы шеңбер» ұғымы Homo Ludens еңбегінен туындады.
Алдын ала айтыс
Хуизинга кітабының алғы сөзінде мәдениеттегі ойын элементі емес, мәдениеттің ойын элементі туралы айтқанын нақты көрсетеді. Ол кітапқа негіз болған алғашқы лекциясын "Мәдениеттің ойын элементі" деп атағанын жазды. Бұл атау бірнеше рет "In Culture" деп түзетілді, бірақ ол бұл түзетуге қарсы болды. Ағылшын тіліндегі нұсқа кітаптың кіші тақырыбын "Мәдениеттегі ойын элементін зерттеу" деп өзгертіп, Хуизинганың айтқан ниетіне қайшы келді. Аудармашы алғы сөздегі түсіндірмесінде: "Логикалық тұрғыдан Хуизинга әрине дұрыс; бірақ ағылшын тіліндегі сөздер логикаға бағынбайтындықтан, мен осы кіші тақырыпта дыбысталуы жағымдырақ аблятивті қалдырдым" деп жазды.
Басылымдар
Хуизинга, Йохан (1938). Homo Ludens: Proeve Ener Bepaling Van Het Spelelement Der Cultuur. Гронинген, Wolters Noordhoff, 1985. Түпнұсқа голланд тіліндегі басылым. Хуизинга, Й. (1949). Homo Ludens: Мәдениеттің ойын элементін зерттеу. Лондон: Routledge & Kegan Paul. Хуизинга, Йохан (1955). Homo ludens; мәдениеттің ойын элементін зерттеу. Бостон: Beacon Press. Хуизинга, Йохан (2014). Homo Ludens: Мәдениеттің ойын элементін зерттеу. Мансфилд орталығы, КТ: Martino Publishing.