Кіріспе

Химиялық қосылыстар класы. Тиазид ('/θ//aɪ//ə//z//aɪ//d/') – күкірт қосқандағы органикалық молекулалар класымен қатар, бензотиадиазиннің химиялық құрылысына негізделген диуретиктер класын да білдіреді. Тиазидтер класы 1950 жылдары Merck & Co. компаниясында ашылып, жасалды. Бұл кластағы алғашқы мақұлданған дәрі – хлоротиазид, 1958 жылдан бастап Diuril саудалық атауымен сатылды. Тиазидтік органикалық молекулалар – бір сақинадағы тұспалдас күкірт және азот атомдарын қамтитын екі циклды құрылымдар. Индопамид сияқты тиазидке ұқсас диуретиктер тиазид химиялық құрылымына ие болмаса да, кейде тиазидтер деп аталып, шатасу тудыруы мүмкін. Осылай қолданылғанда, "тиазид" тиазид рецепторына әсер ететін дәріні білдіреді. Тиазид рецепторы – дистальды жалғасқан бүйректің түтікшесіндегі люменнен NaCl тартатын натрий хлориді транспортері. Тиазид диуретиктері осы рецепторды тежеп, организмнің NaCl және суды люменге шығаруына себеп болады, соның салдарынан күніне шығарылатын зәр мөлшері артады.

Медициналық қолданыстар

Тиазидті диуретиктер негізінен гипертонияны (жоғары қан қысымын) және су артық болудан туындаған ісінуді (денесінің ісінуін), сондай-ақ кальций метаболизмінің бұзылуымен байланысты белгілі бір жағдайларды емдеу үшін қолданылады.

Зәр шығарудағы тастар

Тиазидтер гиперкальциуриядан (несептегі кальцийдің жоғары деңгейі) туындайтын бүйрек тастары мен көк шөлке тастарын емдеуде тиімді. Тиазидтер дисталдық түтікшелерде кальцийдің сіңуін күшейтеді, нәтижесінде несептегі кальцийдің деңгейі орташа мөлшерде төмендейді. Тиазидтерді калий цитратымен, су ішу мөлшерін арттырумен, сондай-ақ тамақтағы оксалат пен натрий мөлшерін азайтумен бірге қолданғанда кальцийлі бүйрек тастарының пайда болуын баяулатуға немесе тіпті кері қайтаруға болады. Идиопатиялық гиперкальциурияны (себебі белгісіз несептегі кальцийдің жоғары деңгейі) емдеу үшін тиазидке ұқсас диуретик – индапамидтің жоғары дозаларын қолдануға болады.

Дент ауруы

Тиазидтер Дент ауруының белгілерін емдеу үшін қолданылуы мүмкін, бұл Х-хромосомасына байланысты генетикалық жағдай, оның салдарынан электролиттердің тепе-теңдігі бұзылып, қайталама бүйрек тастары пайда болады. Екі бауырдың осы аурумен емделуі кезінде гидрохлоротиазидпен екі жылдық емдеу бүйрек тастарын азайтып, бүйрек функциясын жақсартты. Хлорталидон сияқты тиазидтік диуретик, зерттеуге қатысқан CLCN5 генінің инактивацияланған сегіз ер адамның жетісінде зәрдегі кальций оксалатты азайтты. CLCN5 генінің инактивациялануы 1-ші типті Дент ауруын тудырады. Дент ауруының сирек кездесуі ірі, бақыланатын зерттеулерді ұйымдастыруды қиындатады, сондықтан тиазидті қолдану туралы көптеген деректер жалпы ұсыныстар жасауға жеткіліксіз пациенттерге негіделген. Сақталған кальцийдің жоғары деңгейі остеопорозбен ауыратын адамдарда сүйек минералдық тығыздығының артуымен және сынықтардың азаюымен байланысты.

Басқа қолданыстар

Броммен улануды тамырға құйылатын физиологиялық тұз ерітіндісімен, тиазидтер немесе петілі диуретиктер қолданып емдеуге болады.

Әрекет ету механизмі

Тиазидті диуретиктер гипертонияны тиазидке сезімтал Na+ Cl− симпортерін блоктау арқылы бүйректегі дистальды жинақы түтікшелерден натрий (Na+) және хлорид (Cl−) иондарының қайта сіңуін тежеу арқылы бақылайды. "Тиазид" термині хлорталидон, металазон және индапамид сияқты тиазид химиялық құрылымы жоқ, бірақ ұқсас әсер ететін препараттарға да жиі қолданылады. Бұл заттар тиазид тәрізді диуретиктер деп аталады. Тиазидті диуретиктер сонымен қатар дистальды түтікшеде кальцийдің қайта сіңуін арттырады. Түтікше эпителий жасушаларындағы натрий концентрациясын төмендету арқылы тиазидтер жасуша ішіндегі Na+ деңгейін сақтау үшін базальтеральды Na+/Ca2+ антипортерінің белсенділігін жанама түрде арттырады, соның салдарынан Ca2+ эпителий жасушаларынан бүйрек интерстициумына өтуіне жағдай жасайды. Осылайша жасуша ішіндегі Ca2+ концентрациясы төмендейді, бұл түтікшелердің люменінен Ca2+ көбірек эпителий жасушаларына апикалды Ca2+ селективті каналдар (TRPV5) арқылы енуіне мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, жасушадағы Ca2+ азаюы люменнен қайта сіңуді күшейтеді. Тиазидтер сондай-ақ натрий тапшылығына жауап ретінде проксимальды түтікшеде натрий мен кальцийдің қайта сіңуін қамтитын механизм арқылы Ca2+ реабсорбциясын арттырады деп есептеледі. Бұл жауаптың бір бөлігі паратиреоид гормонының әсерін күшейтумен байланысты.

Балаларды емізу

Тиазидтер ана сүтіне өтеді және ана сүтінің мөлшерін азайтуы мүмкін. Тиазидтер кейбір балалардың денсаулығына елеулі әсер ететін жағдайлар тіркелген, сондықтан оларды емшек беру кезінде сақтықпен қолдану қажет.

Тарих

Тиазидті диуретиктерді 1950-ші жылдары Карл Х. Бейер, Джеймс М. Спраг, Джон Э. Бейр және Мерк және Ко компаниясының ғалымдары Фредерик С. Новелло әзірледі, бұл осы класс препараттарының біріншісі – хлоротиазидтің 1958 жылы «Диурил» саудалық атауымен сатылуына алып келді. Хлоротиазидтің ашылуына себеп болған зерттеулер «сансыз көп адамның өмірін сақтап, гипертониядан зардап шеккен миллиондаған адамның азабын жеңілдетуге» үлкен үлес қосты, бұл еңбегі 1975 жылы Ласкер қорынан арнайы Халық денсаулығы сыйлығымен марапатталды.