Кіріспе

Кальций арналарының қозғалысын бұзатын дәрілік заттар тобы. Кальций арналарының блокаторлары (КАБ), кальций арналарының антагонисттері немесе кальций антагонисттері – кальций арналарының қозғалысын бұзатын дәрілік заттар тобы. Кальций арналарының блокаторлары гипертонияға қарсы препараттар ретінде, яғни гипертониямен ауыратын науқастарда қан қысымын төмендететін дәрі ретінде қолданылады. КАБ-лар үлкен қан тамырларының қатаюына қарсы тиімді, бұл қарт пациенттерде систолалық қан қысымының көтерілуінің жиі кездесетін себептерінің бірі. Кальций арналарының блокаторлары сондай-ақ, жүрек соғу жиілігін өзгертуге (әсіресе қарыншалық фибрилляциясынан), шеттік және ми қан тамырларының спазмын алдын алуға және стенокардиямен туындаған кеуде ауруын азайтуға жиі қолданылады. Адамның бүйрек үсті безінің гломерулозалық аймағында N, L және T типті кернеуге тәуелді кальций арналары бар, ал КАБ бүйрек үсті безінің қабықша жасушаларында альдостеронның биосинтезіне тікелей әсер етеді, осылайша бұл препараттар гипертонияны клиникалық емдеуге әсер етеді. КАБ инсультпен байланысты жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім-жітімді төмендетуде бета-блокаторларға қарағанда сәл тиімдірек екені дәлелденді, бірақ олар көбірек жанама әсерлерге ұшыратады. Дегенмен, ықтимал қауіптер көбінесе қысқа әрекетті КАБ-лармен байланысты екені анықталды.

Таңдаусыз

Жоғарыда тізілген агенттердің көпшілігі салыстырмалы түрде таңдамалы болса да, таңдамалы емес деп есептелетін қосымша агенттер де бар. Оларға мибефрадил, бепридил, флунаризин (ҚҚБ-ны кесіп өтетін), флуспирилен (ҚҚБ-ны кесіп өтетін) және фендилин жатады.

Басқалар

Габапентиноидтар, мысалы габапентин және прегабалин, кернеуге жабылатын кальций арналарындағы α2δ суббірлігін селективті түрде блокадалайтын заттар болып табылады. Олар негізінен эпилепсия және нейропатиялық ауырсынды емдеу үшін қолданылады. Омега-конотоксиннен туындаған пептидтік қосылыс – циконотид – N-типті кальций арналарын селективті блокадалайды және морфиннің шамамен 1000 есеге тең күшті анальгетикалық қасиеттерге ие. Оны ми-жұлын сұйықтығына тікелей жеткізу үшін интратекальдық инфузиялық сорғы арқылы интратекальдық жолмен беру қажет. Табиғи қосылыстар мен магний сияқты элементтер де ауыз арқылы қабылданғанда кальций арналарын блокадалайтындығы көрсетілген.

Этанол

Зерттеулер этанолдың L типті кальций арналарын тежеуге қатысы бар екенін көрсетеді. Бір зерттеуде этанолдың L типті кальций арналарына байланысу сипаты бірінші реттік кинетикаға сәйкес келіп, Хилл коэффициенті шамамен 1-ге тең екені анықталды. Бұл этанолдың арнамен тәуелсіз байланысатынын, яғни кооперативті емес байланысқа түсетінін көрсетеді. Алғашқы зерттеулер кальций мен вазопрессиннің екінші хабаршы жүйе арқылы бөлінуінің байланысын көрсетті. Алкоголь ішкеннен кейін вазопрессин деңгейі төмендейді. Алкогольден кейін вазопрессин деңгейінің төмендеуі, этанолдың кернеуге сезімтал кальций арналарына (VGCC) қарсы әрекет етуімен байланысты. Treistman және авторлар тобы жүргізген зерттеулер аплазияда этанолдың VGCC-ні тежеуін растады. Аплазия нейронында кернеулік тұтқамен жазбалар алынды. VGCC-лер оқшауланды, кальций тогы пластырьді тұтқа әдісімен, этанолды ем ретінде қолдана отырып тіркелді. Жазбалар +30 мВ кернеулік тұтқамен әртүрлі концентрацияларда (0, 10, 25, 50 және 100 мМ) қайталанды. Нәтижелер кальций тогының этанол концентрациясының артуымен бірге төмендегенін көрсетті. Оқшауланған егеуқұйрықтардың жүйке ұштарынан алынған бір арналы жазбаларда да осыған ұқсас нәтижелер алынды, бұл этанолдың VGCC-ні бұғаттайтынын көрсетеді. Katsura және авторлар тобының 2006 жылы жасаған зерттеулері, тышқанның ми қабығы нейрондарына ұзақ уақыт этанолдың әсерін көрсетті. Нейрондар 3 күн бойы 50 мМ этанол концентрациясына in vitro жағдайында ұшыратылды. VGCC суббөлімшелерінің экспрессиясының салыстырмалы мөлшерін анықтау үшін вестерн блот және белок талдауы жүргізілді. α1C, α1D және α2/δ1 суббөлімшелері ұзақ уақыт этанол әсерінен кейін экспрессияның жоғарылауын көрсетті. Алайда, β4 суббөлімшесінің экспрессиясы төмендеді. Сонымен қатар, α1A, α1B және α1F суббөлімшелерінің экспрессиясы өзгерген жоқ. Осылайша, ұзақ уақыт этанол әсері нейрондарда этанолға тәуелділік дамуына ықпал етуі мүмкін. Malysz және авторлар тобы жасаған басқа эксперименттер этанолдың дегенеративті емес қабықшалы бұлшық ет жасушаларындағы (DSM) кернеуге сезімтал кальций арналарына әсерін зерттеді. Перфорацияланған пластырьді тұтқа әдісі қолданылды, пипетка ішінде жасушаішілік сұйықтық, ваннада жасушаішілік сұйықтық және 0,3% (шамамен 50 мМ) этанол қосылды. Этанол DSM жасушаларындағы токтың деңгейін төмендетіп, бұлшықеттердің босаңсуына әкелді. Этанол VGCC-ні тежейді және зәр шығару жолының алкогольден туындаған босаңсуына қатысады.

Арабтың уындағы агатоксин

Шөлейтте өсетін бұта жәндік – Agelenopsis aperta-ны зерттеу нәтижесінде, оның уындағы IVA және IVB агатоксиндері кальций арналарын таңдамалы түрде бұғаттайтыны анықталды. Бұл агатоксиндер басқа да өрмекші түрлерінде де кездеседі. Шөл далалық бұта жәндіктерді шаққанда тез паралич болады, бірақ адамдарды шағуы медициналық тұрғыдан маңызды емес деп есептеледі.

Әрекет ету механизмі

Дене тіндерінде кальций иондарының жасуша сыртындағы концентрациясы жасуша ішіндегі концентрациядан шамамен 10 000 есе жоғары. Кейбір жасушалардың мембранасында кальций арналары орналасқан. Осы жасушалар белгілі бір сигнал алғанда, арналар ашылып, кальцийдің жасушаға күшпен енуіне мүмкіндік береді. Жасуша ішіндегі кальцийдің артуы әртүрлі жасуша түрлерінде әртүрлі әсерлерге алып келеді. Кальций арналарын блокадалайтын препараттар осы арналардың ашылуын болдырмайды немесе азайтады, соның салдарынан осы әсерлерді де азайтады. Кальций арналарының бірнеше түрі және блокадалайтын препараттардың да түрлері бар, бірақ олардың көпшілігі L типті, кернеуге тәуелді кальций арнасын басым немесе толығымен блокадалайды. Кернеуге тәуелді кальций арналары қаңқа, тегіс және жүрек бұлшық еттерінің қоздырылу-сығу процесіне, сондай-ақ бүйрек үсті безінің эндокринді жасушаларында альдостерон мен кортизол секрециясын реттеуге жауапты. Бета-блокаторлардың керісінше, кальций арналарын блокадалайтын препараттар жүректің симпатикалық жүйке жүйесінен алатын жауабын төмендетпейді. Қан қысымын реттеуді симпатикалық жүйке жүйесі (барорецептор рефлексі арқылы) жүзеге асыратындықтан, кальций арналарын блокадалайтын препараттар қан қысымын бета-блокаторларға қарағанда тиімдірек ұстауға мүмкіндік береді. Дегенмен, дигидропиридинді ККБ қан қысымын төмендеткендіктен, барорецептор рефлексі көбінесе симпатикалық жүйке белсенділігінің рефлекстік жоғарылауына себеп болады, бұл жүрек соғу жиілігінің және жиырылу күшінің артуына әкеледі. Жүйке жүйесіндегі ионды кальций магний иондарымен өзара әрекеттеседі. Осы себепті, биологиялық түрде қолжетімді магний қоспалары, мысалы, магний хлориді, магний лактаты және магний аспартаты, кальций арналарын блокадалаудың әсерін күшейтуі немесе жақсартуы мүмкін. N типті кальций арналары нейрондарда табылса, олар синапстарда нейротрансмиттердің босатылуына қатысады. Зиконотид осы кальций арналарының таңдамалы блокаторы болып табылады және ауырсық басушы ретінде әрекет етеді. Ол алғаш рет 1964 жылы неміс фармакологы Альбрехт Флекенштейннің зертханасында анықталған.