Кіріспе
Неміс теологы, жазушысы, философы және саясаткері (1865–1923) Эрнст Петер Вильгельм Тройльш (/t//r//ɛ//l//tʃ/; 17 ақпан 1865 – 1 ақпан 1923) – неміс либералды протестант теологы, дін философиясы және тарих философиясы саласындағы жазушы, сондай-ақ классикалық либерал саясаткер. Ол діндер тарихы мектебінің өкілі болды. Оның еңбектері Альбрехт Рицхльдің, Макс Вебердің социологиялық көзқарастарының және Баден мектебінің неокантиандық ілімдерінің синтезінен құралды.
Ernst Peter Wilhelm Troeltsch (/t//r//ɛ//l//tʃ/; ; 17 February 1865 – 1 February 1923) was a German liberal Protestant theologian, a writer on the philosophy of religion and the philosophy of history, and a classical liberal politician. He was a member of the history of religions school. His work was a synthesis of a number of strands, drawing on Albrecht Ritschl, Max Weber's conception of sociology, and the Baden school of neo Kantianism.
Өмір
Троелтш 1865 жылғы 17 ақпанда лютерандық отбасында, дәрігердің ұлы ретінде дүниеге келді, бірақ католиктік аймақтағы католиктік мектепте білім алды. Одан кейін Эрланген университетінде, сосын Геттинген университетінде оқыды. Университетте оқып жүрген жылдары гомосексуализміне байланысты студенттік бірлестікте қиындықтарға тап болды. 1889 жылы дін қызметкері болып тағайындалды, ал 1891 жылы Геттингенде теологиядан сабақ берді. 1892 жылы Бонн университетінде оқытумен айналысты. 1894 жылы тағы да Гейдельберг университетіне көшті. Соңында, 1915 жылы қазіргі Берлин университетіне философия және өркениет профессоры болып ауысты. Троелтш 1923 жылғы 1 ақпанда қайтыс болды. Оның қосылу рәсімінде әйгілі шіркеу тарихшысы Адольф фон Харнак сөз сөйледі.
Теология
Тройльц өмір бойы қоғамдағы өзгерістер христиан дініне қауіп төндіреді және социолог Макс Вебер айтқандай "әлемнің рухани құндылықтарының жоғалуы" жүріп жатыр деген сенімін жиі жазды. 1896 жылы өткен ғылыми конференцияда логос ілімі туралы баяндамадан кейін Троелтш: "Мырзалар, бәрі қирап бара жатыр!" - деп жауап берді. Тройльц Вебердің протестанттық еңбек этикасымен де келісіп, оны "Протестантизм және прогресс" еңбегінде қайта жазды. Ол капитализмнің құрылуын жалпы протестантизмнің емес, Вебер атаған нақты протестанттық секталардың нәтижесі деп қарастырды. Дегенмен, оның протестантизмді талдауы Вебердікінен көбірек оптимистік болды, себебі ол жеке адамның діни сенімін жеке тұлғалық көзқарасқа, ал рухани мистиканы субъективизмнің бастауына байланысты қарастырды. Тройльц кальвинистік емес протестантизмнің баспасөз, қазіргі заманғы білім беру жүйелері мен саясаттың дамуына оң әсер еткенін түсіндірді. Оның ең танымал зерттеуі – "Христиан шіркеулерінің әлеуметтік ілімі" (1912) батыс өркениеті тарихындағы мәдениет, экономика және институттарға қатысты христиандық әлеуметтік ұстанымдардың кең тарихи қабылдануына арналған. Мысалы, Тройльцтің шіркеулер мен секталарды әлеуметтік типтер ретінде ажыратуы теологиялық зерттеулерге жаңа бағыт берді. Тройльц қоғамдағы діннің тарихи эволюциясын зерттеу арқылы заманауи дәуірде діннің төмендеуін түсіндіруге тырысты. Ол еуропалық өркениетті үш кезеңге бөлді: ежелгі, ортағасырлық және заманауи. Заманауилық протестантизмнің пайда болуымен басталады деудің орнына, Тройльц ерте протестантизмді ортағасырлық кезеңнің жалғасы ретінде қарастыру қажет деп мәлімдеді. Сондықтан, оның есебінде заманауи кезең кейінірек, он жетінші ғасырда басталады. Италиядағы Ренессанс және ғылыми революция заманауи дәуірдің тууына жағдай жасады. Протестантизм заманауилықты жариялаған емес, оны кейінге ықпалдады. Лютер төңірегіндегі реформа қозғалысы, Тройльцтің пікірінше, "бірінші кезекте, католицизмді өзгерту болды, онда мәселелерді католиктердің тұжырымымен түсіндіріп, оларға басқаша жауап берілді". Тройльц протестантизмнің ерте және кейінгі (немесе "жаңа") түрлерінің аражігін ажыратуды "протестантизмді тарихи тұрғыдан түсінудің негізгі шарты" деп есептеді.
Тарихнама
Тройльц сыншыл тарихнамаға қатысты үш принципті жасады. Әрбір принцип бұрынғы түсініктерге қарсы философиялық аргумент болды. Тройльцтің принциптері (критика, аналогия, корреляция) тарихшылардың субъективтілігін ескеру үшін пайдаланылды.
Сын-пикір қағидаты
Тройльцтің қағидасы бойынша, тарихтың ішінде абсолюттіктердің болуы мүмкін емес деген тұжырым жасалады. Троелц өткен шаққа қатысты бағалар әртүрлі болуы тиіс деп есептеді. Сондықтан, тарихи шындықтың абсолютті шындығы болуы мүмкін емес, бірақ тарихи жағдайдың орын алу ықтималдығын салыстыруға болады деп санайды. Троелц үшін, шектеулі және қайта қарастырылмаған тарихи мәлімдемелер күмәнді.
Аналогия принципі
Тарихшылар көбінесе аналогиялармен ойлайды, бұл оларды өткенге қатысты уақытқа сай келмейтін тұжырымдар жасауға әкеліп соқтырады. Троельч аналогиялардың дұрыстығын дәлелдеудің қиын екенін айтты. Ол адамның мінезін тарихи кезеңдерде тұрақты деп есептеді.
Сәйкестік принципі
Тарихи оқиғаларға қатысты Троелтш адамзат тарихының әрбір жеке адамға байланысты екенін анықтады. Жеке тұлғалардың жиынтық іс-әрекеттері тарихи оқиғаларды құрайтындықтан, нәтиже тудыратын барлық оқиғаның себептік байланысы бар. Тарихшы кез келген күрт оқиғаның, сол оқиғаның өзіндегі және оған жақын тарихи байланыстарға әсер еткенін ескеруі керек. Троелтш тарихи түсіндірмелерде оқиғалардың алдындағы және одан кейінгі жағдайларын қамтудың маңызды екенін айтады, бұл тарихи оқиғаларды олардың уақыт пен кеңістіктегі шарттылығында сақтауға көмектеседі.
Саясат
Троелтш саяси тұрғыдан классикалық либерал болды және Баденнің Ұлы Герцогтігі Парламентінің мүшесі қызметін атқарды. 1918 жылы ол Германия Демократиялық партиясына (ГДП) қосылды. Ол Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыстағы рөлін ынталы түрде қолдады: "Кеше біз қаруға көтерілдік. Батырлықтың шарықталуындағы құндылықты тыңдаңыздар: қаруларыңа, қаруларыңа!"
Қабылдау
Троелчтің қайтысынан кейін оның еңбегі, протестанттық теологияда неоортодоксалдықтың күшеюімен, әсіресе неміс тілді елдерде Карл Барттың ықпалының артуымен байланысты, либералдық ой-сананың жалпы мойынбұрудан тыс қалды. Бірақ 1960 жылдан бастап Троелчтің ойлары қайта жандана бастады. 2000 жылдан бері Троелчтің теологиялық және әлеуметтанулық жұмыстарына арналған бірнеше кітап жарық көрді.