Кіріспе

Тарихи аймақ
Францияның географиялық аймағы және тарихи аймағы Бургундия (Бургундия; Бургундия тілінде: Bregogne) – Францияның шығыс-орталық бөлігінің тарихи аумағы, бұрынғы әкімшілік аймағы және провинциясы. Бұл провинция бір кезде Бургундия герцогтарының отаны болды, 11-шы ғасырдың басынан 15-шы ғасырдың соңына дейін осы жерді биледі. Астанасы Дижон өте бай және қуатты қала болды, ол Еуропаның өнер, ғылым және батыс монахтықтарының маңызды орталығы еді. Жаңа заман Еуропасында Бургундия – еуропалық патшалық үйлер мен олардың сарайлары үшін үлгі болған сарай мәдениетінің ошағы болды. Бургундия герцогтігі орта ғасырлардан жаңа заман Еуропасына өтуде маңызды рөл атқарды. 9-шы ғасырда Бургундия Корольдігінің бөлінуі нәтижесінде Франция Корольдігіне өткен жерлер мен қалдықтар 1004 жылы Франция королі Роберт II-нің бұйрығымен герцогтық дәрежесіне дейін төмендетілді. Бургундия әулеті, Капе әулетінің тармағы, қазіргі Бургундия әкімшілік аймағының шекараларына жақын аумақтарды биледі. Бургундия әулетінің еркек ұрпағының жойылуынан кейін герцогтік Франция короліне және Валуа әулетіне қайтарылды. Валуа Филиппінің Фландрияның Маргарет III-мен некесінен кейін Бургундия герцогтігі Бургундия мемлекетіне, сондай-ақ Төменгі елдердің бір бөлігіне қосылды, олар бірлесіп Бургундиялық Нидерландтар деп аталды. Бургундия, Голландия және Люксембург графтықтарын қосымша иеленуінен кейін Валуа Бургундиясы Батыс Альплардан Солтүстік теңізге дейін созылған француз және императорлық феодтарға ие болды, бұл кейбір жағынан Лотарингияның Орта Франк мемлекетін еске салады. Бургундия мемлекеті ерте жаңа заман Еуропасының қалыптасу кезеңінде болған ең ірі герцогтық аумақтардың бірі болды. Ол 15-шы және 16-шы ғасырдың басындағы маңызды державалардың бірі саналды. Бургундия герцогтары Еуропадағы ең бай және ең қуатты княздардың қатарына жатты және кейде оларды "Батыстың ұлы герцогтары" деп атады. Иеліктері арқылы Бургундия мемлекеті Еуропадағы сауда және коммерцияның маңызды орталығы болды. Әулеттің жойылуы герцогтіктің Франция королі Людовик XI-нің иелігіне қосылуына әкелді, ал Төменгі елдердегі Бургундия иеліктерінің көп бөлігі герцог Карл Батылдың қызы Марияға және оның Габсбург ұрпақтарына өтті. Осылайша Бургундия мұрасының бөлінуі ғасырлар бойы жалғасқан француз-Габсбург бәсекелестігінің басталуын белгіледі және Бургундия тәуелсіз саяси бірегейлігін жоғалтқаннан кейін де еуропалық саясатта маңызды рөл атқарды.

Этимология

Ол Рим дәуірінің соңында Рейн өзенінен батысқа қарай қоныс аударған шығыс герман тайпасы – бургундиялықтардың атымен аталған. Бургундия атауы тарихи түрде көптеген саяси бірлестіктерді білдіреді. Ол алғаш рет 9 ғасырда ежелгі Бургундия Корольдігінің мұрагерлерінің бірі ретінде пайда болды, ол 532 жылы бағындырылғаннан кейін Франк империясының құрамына кірді. 1790 жылы француз департаменттік жүйесі енгізілгеннен бері Бургундия географиялық аймақты – Côte d'Or, Saône et Loire, Yonne және Nièvre департаменттерін білдіреді.

Тарих

Бургундияға айналатын аймақтың алғашқы тіркелген тұрғындары Галл кельттерінің әртүрлі тайпалары болды, олардың ең көрнектілері жартылай республикалық Эдуи тайпасы еді. Олар Галлиядағы Алезия шайқасында жеңіліске ұшырағаннан кейін Рим империясына қосылды. Рим дәуірінде Галло-рим мәдениеті гүлденді. IV ғасырда герман халқына жататын бургундиялықтар батыс Альпі тауларына қоныстанды. Олар Бургундия патшалығын құрды, бірақ ол 6 ғасырда тағы бір герман тайпасы – франктар тарапынан басып алынды. Франк үстемдігі кезінде Бургундия патшалығы бірнеше ғасыр бойы сақталды. Кейіннен аймақ Бургундия герцогтығы (батыс) және Бургундия еркін графтығы (шығыс) деп екіге бөлінді. Екеуінің ішінде Бургундия герцогтығы көбірек танымал болды, ол кейіннен Францияның Бургундия провинциясына айналды, ал Бургундия графтығы Франш-Конте провинциясы болды. Бургундияның қазіргі заманғы тарихы Франк империясының ыдырауымен байланысты. 880 жылдары төрт Бургундия болды: герцогтық, графтық, Жоғарғы Бургундия және Төменгі Бургундия патшалықтары. Орта ғасырларда Бургундияда Клуни, Сито және Везеле сияқты Батыс Еуропаның ең маңызды шіркеулері мен монастырлары орналасқан. 910 жылы құрылған Клуни монастырі ғасырлар бойы Еуропаға зор ықпал етті. Алғашқы цистерциан аббаттығы 1098 жылы Ситода құрылды. Келесі ғасырда Бернард Клервоның харизмасы мен ықпалының арқасында Еуропа бойынша жүздеген цистерциан аббаттары құрылды. Бүгінде ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген Фонтенэй аббаттығы Бургундиядағы цистерциан аббаттарының ең жақсы сақталған нысаны болып табылады. Везеле аббаттығы да ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген, қазір де Сантьяго-де-Компостелаға қажылық сапарларын бастау орны болып табылады. Француз революциясы кезінде Клуни монастырі толығымен қиратылды. Жүз жылдық соғыс кезінде Франция королі Иоанн II герцогтікті кіші ұлы Филипп Батылға сыйлады. Герцогтік жақын арада Франция тәжімен күшті бәсекелеске айналды. Дижондағы сарай экономикалық және мәдени жағынан француз сарайынан басып өтті. Батыл Филипптің немересі Филипп Жақсы қазіргі Бельгия мен Нидерландыдағы Намур, Эно, Брабант және Голландияны сатып алды. 1477 жылы Бургундия соғыстары кезінде Нанси шайқасында соңғы герцог Карл Батыл қаза тапты, ал герцогтік Францияға қосылып провинцияға айналды. Дегенмен, империяның солтүстік бөлігін австриялық Габсбургтар басып алды. XVIII ғасырдың соңындағы Француз революциясы кезінде провинциялардың әкімшілік бірліктері жойылды, бірақ 1970 жылдары Бесінші Республика кезінде олар өңірлер ретінде қайта құрылды. Қазіргі әкімшілік аймақ бұрынғы герцогтіктің көп бөлігін қамтиды. 2016 жылы Бургундия және Франш-Конте тарихи аймақтары әкімшілік мақсаттарда Бургундия-Франш-Конте жаңа аймағына біріктірілді.

География

Бургундия аймағы бұрынғы Бургундия герцогтігінен үлкен, бірақ қазіргі Нидерландыдан Аувернь шекарасына дейінгі Бургундия герцогтары билеген аумақтан кіші. Бүгінде Бургундия ескі провинциялардан тұрады: Бургундия: Кот-д’Ор, Сона мен Луара және Йонның оңтүстік жартысы. Бұл Бургундияның ескі герцогтігіне (кейін Бургундия провинциясы деп аталды) сәйкес келеді. Дегенмен, Бургундияның ескі графтығы (кейіннен Франш-Конте провинциясы деп аталды) Бургундия аймағына кірмейді, бірақ Франш-Конте аймағын құрайды. Сонымен қатар, Бургундия герцогтігінің (Бургундия провинциясы) шағын бөлігі қазір Шампан-Арденн аймағына кіреді. Ниверне: қазіргі Ниевр департаменті. Йонның солтүстік жартысы Бургундияның бөлігі болмаған аумақ (кем дегенде 11 ғасырдан бері), және ол Шампан, Иль-де-Франс және Орлеанаис арасындағы шекара болып келді, тарихтың әртүрлі кезеңдерінде осы провинциялардың құрамына кірді.

Климат

Бұл аймақтың климаты негізінен мұхиттық (Кёппен жіктемесінде Cfb), бірақ континенттік әсер де бар (кейде "жартылай континенттік климат" деп аталады).

Саясат

Бургундия аймақтық кеңесі – Бургундия-Франш-Конте аймақтық кеңесі құрылғанға дейін аймақтың заң шығару органы болды.

Мәдениет

Бургундия – Францияның маңызды шарап өндіретін аймақтарының бірі. Ол әсіресе Pinot noir және Chardonnay жүзімінен жасалған қызыл және ақ шараптарымен танымал, бірақ Gamay, Aligote, Pinot blanc және Sauvignon blanc сияқты басқа да жүзім сорттары да кездеседі. Аймақ ең қымбат және құнды Бургундия шараптарын қамтитын Кот-д’Ор, сондай-ақ Божоле, Шабли, Кот-Шалонез және Макон аймақтарына бөлінеді. Ең жақсы шараптардың беделі мен сапасы, олардың көбінесе шағын көлемде өндірілуіне байланысты, жоғары сұранысқа және бағаға әкелді, ал кейбір Бургундия шараптары әлемдегі ең қымбат шараптардың қатарына жатады. Тағамдық тұрғыдан аймақ Дижон горчицасы, Шарроле сиыр еті, Бресс тауығы, коқ-о-вен және бургиньон сиыр еті сияқты бургундиялық тағамдарымен, сондай-ақ эпосс ірімшігімен мәшһүр. Бургундияның танымал туристік орындарына Солютре тасы, Боун госпиталі, Дижондағы герцог сарайы, көптеген Ренессанс және орта ғасырлық шатолар, қамалдар, шіркеулер мен монастырлар кіреді. Бұрын Бургундияның оңтүстік-шығыс бөлігі Монсо-ле-Мин маңындағы көмір шахталарымен, Ле-Крёзодағы темір қорыту заводтарымен және кристалл шеберханаларымен дамыған өнеркәсіптік аймақ болған. Бұл салалар ХХ ғасырдың екінші жартысында төмендеді. Жергілікті диалект бургундиялық (бургиньон) деп аталады; ол стандартты француз тіліне ұқсас, бірақ франко-провансальдық және голландтық ықпалы бар оил тілі.