Кіріспе

"Тәртіптің табиғаты: құрылыс өнері және Әлемнің табиғаты туралы эссе" – сәулетші Кристофер Александрдың 2002–2004 жылдары жарық көрген төрт томдық еңбегі. Александр бұрынғы жұмыстарында жақсы құрылған ортаны құруға қажетті принциптерді үлгілер, яғни қайталанатын дизайн шешімдері ретінде қалыптастыруға тырысты. Бірақ ол ғимараттар мен қалаларда өмір тудыру үшін үлгілердің ғана жеткіліксіз екеніне, сондай-ақ құрылған ортаның қалыптасуын «морфогенетикалық» тұрғыдан түсіну қажеттігіне, әрі жасаушылардың шығармашылық процеске қалай қатысатынын терең білу керек екеніне көз жеткізді.

Өмір құбылысы

1-томда "өмір" ұғымын құрылған ортада анықтауға тырысады және бір құрылған ортада неге басқасына қарағанда көбірек өмір болуы мүмкін екенін анықтауға көмектеседі. Бұл идеяның маңызды бөлігі – оның орталықтар туралы ұғымы: "Орталықтар – үлкен тұтастықта ерекше және байқалатын бөліктер ретінде көрінетін нақты анықталған жиынтықтар немесе жүйелер. Олар өзге қоршаған ортадан ерекшеленетін және біріктіретін айқын ерекшеліктерінің арқасында пайда болады, ал осы біріктірілген бөліктердің орналасуы нәтижесінде басқа да біріктірілген бөліктер пайда болады. Бір орталықтың өмірі немесе қарқындылығы жақын жердегі басқа орталықтардың орналасуы мен қарқындылығына қарай артады немесе кемиді. Ең бастысы, орталықтар бір-біріне көмектескенде ең жоғары қарқынға жетеді". Александр кез келген нысанның (орталықтың) – мысалы, экожүйе, ландшафт, бақ, қала, көше, ғимарат, терезе, картина, жануар немесе адам – белгілі бір деңгейде өмірі бар екенін айтады. Александрдың пікірінше, адам осы өмір деңгейін объективті түрде, нақты эмпириялық өлшем ретінде сезіне алады. Ол оқырманға өткізген тәжірибелері, зерттеулері және оқырманның өзі жүргізе алатын тәжірибелері арқылы оны көрсетуге тырысады. Нысанның өмір деңгейін сезіну қабілеті – оның теориясының және Александрдың айтуынша, адамдардың шығармашылық процесіне қабілеттілігінің негізін құрайды. Бірінші томда автор "негізгі қасиеттер" деп атаған қасиеттерді сипаттайды, яғни олар көбірек өмірге ие ортада кездесетін қасиеттер. Ол жақсы құрылған ортаға әкелетін процестер осы қасиеттердің бірін немесе бірнешеуін арттыруға бағытталған деп санайды. Ол табиғаттағы тіршілікке, сондай-ақ біз құратын ғимараттар мен қалаларға тән 15 геометриялық қасиетті анықтады. Бұл қасиеттер табиғатта, қалаларда және өткеннің көшелерінде қайта-қайта кездеседі, бірақ соңғы жүз жылдың дамуы мен құрылыстарында көбінесе жоғалып кеткен. Кітапта тірі құрылымның адаммен тығыз байланысқа түсетін ерекшеліктерге байланысты екені және тірі құрылымның адамның денсаулығын қолдауға қабілетті екені көрсетілген.

Өмірдің жаратылу процесі

Екінші кітапта эволюциялық процесс болып табылатын "өмірдің" жаратылуы сипатталады. Күрделі жүйелер толыққанды күйде пайда болмайды, керісінше, кішкентай, біртіндеп болатын өзгерістер арқылы қалыптасады. Процесс қарапайым жүйеден басталып, әрбір өзгеріс алдыңғы қадамның құрылымын сақтай отырып, жүйені біртіндеп өзгертеді. Александр осы өзгерістерді "құрылымды сақтаушы трансформациялар" деп атайды, және олар оның процесі үшін маңызды. Бірінші кітапта тірі жүйелерді құрайтын 15 геометриялық қасиеттерге тоқталынса, Александр осы геометриялық қасиеттерді басқа трансформациялардың нәтижесі ретінде емес, өздері құрылымды сақтайтын трансформациялар ретінде қарастырады. Мысалы, Александр "Масштаб деңгейлері" құрылымды сақтаушы трансформациялардың нәтижесінде табиғи түрде пайда болады десе де, "Масштаб деңгейлерінің" берілген құрылымға масштаб деңгейін енгізетін трансформация ретінде де қарастырылатынын айтады. Шебер дизайнер бұл трансформацияны жүйеге тереңдік қосу үшін пайдалана алады. Александр құрылымды сақтаушы трансформацияларды "құрылымды жоятын трансформациялармен" салыстырады, ол қазіргі заманғы архитектурада жиі кездеседі деп санайды. Александр өзі осы процестерді қолданып, "өмір" жоқ деп санайтын ғимараттар салғандарға көңіл жасайды: "Мен жер бетіндегі көптеген жерлерде осы ғимараттарды салған барлық архитекторларды тікелей кінәламаймын. Оларға ашулану дұрыс емес деп ойлаймын. Керісінше, бұл ғимараттарды жобалаған архитекторлердің (көбінесе біздің әріптестеріміз) оларды өз бақылауынан тыс әдістермен және процестермен салғанын мойындауымыз керек, олар қиын жағдайға түскендеріне ашырайық. Бұл дәуірде құрылымды жоятын жаңа үрдістің себебі – жоспарлау, жобалау, бюджеттеу, дамыту, құрылыс келісімшарттары, құрылыс еңбегі сияқты машина тәрізді процестер. Қазіргі заманғы машинаны толық қабылдаған архитекторлар олардан әлдеқайда үлкен ойынның қарапайым құралдары ғана болды."

Тірі әлемнің көрінісі

Төрт кітаптың соңғысы, 3-том, теориялық тұрғыдан ең азырақ, ал практикалық тұрғыдан ең әсерлісі болып табылады. 3-томда Александр өзінің және тірі процестің теориясына сәйкес әдістерді қолданған замандастарының жүздеген ғимараттарын ұсынады. Жобаларға аудандар, адамдар өздері үшін салған тұрғын үйлер, қоғамдық ғимараттар, қалалық кеңістіктер, өрнектер, түстер және құрылыс инновацияларының егжей-тегжейлері кіреді. Жүздеген түсті фотосуреттер Александрдың теорияларын іс жүзіге асырғанда қандай кеңістіктер, заттар мен ғимараттар құруға болатынын көрсетеді. Ғимараттардың суреттері мен оларға жасалған талдаулар Александрдың «тірі құрылым» туралы айтқандарын және әдемі орындар мен ғимараттар жасау үшін өмір жасайтын процестерді пайдалануды нақты көрсетеді. Бұл орындар жай ғана көзді қуантумен шектелмейді, олар адам тәжірибесінің түпкілікті деңгейіне жетеді, ғасырлар, континенттер, мәдениеттер, технологиялар, құрылыс материалдары мен климаттарды басып өтеді. Олар біздің барлығымызды байланыстырады. Олар бізді өз сезімімізбен байланыстырады. «Тәртіптің табиғаты» атты төрт кітаптың барлығы да әлемімізді қабылдау және онымен өзара әрекеттесудің жаңа жүйесін, әдемі кеңістіктерді құрудың әдістемесін, өнер, сәулет, ғылым, дін және дүниелік өмірдің барлығы да үйлесімді жұмыс істейтін космологияны ұсынады. Үшінші кітап осы космология мен құрылымға негізделген әлемнің біз үшін қандай болуы мүмкін екенін бейнелі, техникалық және көркемдік тұрғыдан көрсетеді. Отыз жыл ішінде салынған және жоспарланған, соның ішінде көптеген тәжірибелік жобаларды қамтитын алты жүз беттік материалдар, тірі процестерді пайдаланудың әлемге қандай әсер ететінін көрсетеді. Кітап оқырманға болашақ әлемнің стилі мен геометриясын, оның экологиялық және табиғи сипатын сезінуге мүмкіндік береді. Ол осындай жаңа, тірі әлемнің архетипілік сипаттамасын бағалаумен аяқталады. Осы мысалдардың арқасында қарапайым адамдар, сәулетшілер, құрылысшылар, ғалымдар, суретшілер және студенттер осы жаңа жүйені өздері үшін, өз өмірлері үшін және өз жұмыстары үшін шындыққа айналдыра алады. Александр бізге көз, сана және жүрек үшін шұғылалы той ұсынады.

Жарық жер

Қазіргі заманғы ғылыми ойдың негізі, төрт ғасырлық тарихы бар, әлемнің машина тәрізді бірлік екендігі, ойыншықтар, механизмдер, әсем бұйымдар жиынтығы деген тұжырымға берік орныққан. Күні бүгінге дейін, өзіміз туралы нақты тәжірибеміз ғылымда тиісті орын таба алмайды. Машина тәрізді көзқарас өткен ғасырдың қауіпті құрылысын қолдағандығы таң қалдырмайды. Осындай механикалық ойлау, инвестициялық мақсаттағы үйлер, пәтерлер мен кеңселер қалаларымызды және өмірімізді адамдықтан бездірді. Қазіргі заманда рух, жан, сезім, эмоцияны ғимаратқа, көшеге немесе құрылыс жобасына қалай сіңіруге болады? Осы процесте ол діни сұрақтарға мистикалық емес, ғылыми және философиялық тұрғыдан қарады, метафизикадан гөрі адамның сезіміне, денсаулығына және табиғатпен байланысына назар аударды. «Жаратылыстың мәні» төрт томдық еңбектің төртінші кітабы, бәлкім, осы жұмыстағы ең терең ашылуды қамтиды. Александр ұсынған теорияның космологиялық салдарына тоқталады. Кітап, қазіргі космологиялық ойлауды сынаудан және оның жеке сезім мен құндылықтардан алшақтауын көрсетуден басталады. Материяның өзі рухқа жақын, жеке тұлға сияқты болатын теорияның негізгі қағидалары белгіленген. Бұл геометриялық тұрғыдан қарағанда кеңістік пен материя, сезімтал және білімді жандар ретіндегі біздің жеке тәжірибемізбен ажырамас байланыста. Бұл басқа кітаптардағы ғылыми теорияға қосымша ләззат емес, бүкіл жұмыстың өзегі. Біздің екі жағымыз – талдаушы ойлау қабілетіміз бен әлсіз эмоционалдық жанымыз – біртұтас, және айналамыздағы әлемді түсіну үшін, тірі әлемді құру үшін оларды бірдей қолдану қажет. Александр ғимараттар мен аудандарды техникалық түрде жасалған, бірін-бірі алмастыратын бөліктердің жиынтығы ретінде қарастыратын бір жақты механикалық үлгіден толығымен бас тартады. Ол әрбір құрылыс немесе жасалған нәрсенің рухани, эмоционалдық және жеке негізде болуын нақты дәлелдейді. Содан кейін, кітаптың ортасында, жұмыстың шешімді нүктесі – жүз беттік түс туралы тарау келеді, ол сана мен рухтың әлемде қалай көрініс табатынын керемет көрсетеді. Бұл жаңа космология: сана материяның негізімен ажырамас байланыста, барлық материяда бар. Бұл көзқарас радикалды болғанымен, біздің ең қарапайым, күнделікті сезімдерімізге сәйкес келеді. Бұл сананы барлық материяның негізі деп қарастырып, ғылыми зерттеу нысаны ретінде қарауға бастаған қазіргі ғалымдарға жол аша алады. Бұл ғимараттар туралы біздің түсінігімізді мәңгілікке өзгертеді.