Аудит комитеті: Құрамы, функциялары және корпоративтік басқарудағы рөлі

Кіріспе

Аудиторлық комитет – ұйымның директорлар кеңесі құрамындағы, қаржылық есеп беру процесін қадағалауға, тәуелсіз аудиторды таңдауға және ішкі және сыртқы аудиттердің нәтижелерін қабылдауға жауапты комитет. АҚШ-тағы ашық саудадағы компанияда аудиторлық комитет – директорлар кеңесінің қаржылық есептілік пен ақпарат ашуды қадағалауға бекітілген операциялық комитеті. Комитет мүшелері компанияның директорлар кеңесі мүшелерінен сайланады, ал төраға комитет мүшелері арасынан таңдалады. АҚШ-тағы ашық сауда-саттық компанияның қор биржасында тіркелуі үшін білікті (төмендегі «Құрамы» параграфына қараңыз) аудиторлық комитет болуы қажет. Аудиторлық комитеттер әдетте өздерінің міндеттерін орындау үшін қажетті кеңес беру ресурстарын және сараптаманы алуға құқылы. 2002 жылғы Sarbanes Oxley заңының қабылдануы нәтижесінде аудиторлық комитеттердің рөлі үздіксіз дамып келеді. Көптеген аудиторлық комитеттер нормативтік талаптарға сәйкестікті және тәуекелдерді басқару қызметін де қадағалайды. Пайда көздемейтін ұйымдарда да аудиторлық комитет болуы мүмкін. Халықаралық деңгейде аудиторлық комитет директорлар кеңесіне корпоративтік басқаруды жүзеге асыруға және ұйымның қаржылық есептілігі, ішкі бақылау жүйесі, тәуекелдерді басқару жүйесі және ішкі және сыртқы аудит функцияларына қатысты қадағалау міндеттерін орындауға көмектеседі. Оның міндеті – кеңес беру және ұсыныстар жасау. Аудиторлық комитеттің өкілеттіктері мен талаптары елдер бойынша әртүрлі болуы мүмкін, бірақ оларға заң қабылдауға қабілетті экономикалық және саяси одақтардың ықпалы тиюі мүмкін. Еуропалық Одақтың директивалары Еуропа бойынша елдер деңгейіндегі заңнама арқылы қолданылады. Еуропадағы әр елде нақты заң талаптары әртүрлі болуы мүмкін, бірақ корпоративтік басқару мәселелеріне қатысты заңнаманың көзі көбінесе Еуропалық Одақ деңгейінде және ұлттық шекараларды кесіп өтетін міндетті емес корпоративтік басқару кодекстерінде кездеседі.

An audit committee is a committee of an organisation's board of directors which is responsible for oversight of the financial reporting process, selection of the independent auditor, and receipt of audit results both internal and external. In a U. S. publicly traded company, an audit committee is an operating committee of the board of directors charged with oversight of financial reporting and disclosure. Committee members are drawn from members of the company's board of directors, with a Chairperson selected from among the committee members. A qualifying (cf. paragraph "Composition" below) audit committee is required for a U. S. publicly traded company to be listed on a stock exchange. Audit committees are typically empowered to acquire the consulting resources and expertise deemed necessary to perform their responsibilities. The role of audit committees continues to evolve as a result of the passage of the Sarbanes Oxley Act of 2002. Many audit committees also have oversight of regulatory compliance and risk management activities. Not for profit entities may also have an audit committee. Internationally, an audit committee assists a board of directors to fulfil its corporate governance and overseeing responsibilities in relation to an entity's financial reporting, internal control system, risk management system and internal and external audit functions. Its role is to provide advice and recommendations to the board within the scope of its terms of reference / charter. Terms of reference and requirements for an audit committee vary by country, but may be influenced by economic and political unions capable of passing legislation. The European Union directives are applied across Europe through legislation at the country level. Although specific legal requirements may vary by country in Europe, the source of legislation on corporate governance issues is often found at the European Union level and within the non mandatory corporate governance codes that cross national boundaries.

Құрамы

Көбінесе комитет мүшелерінің саны 6 адамнан аспайды. АҚШ-та, акциялары биржада саудаланатын компаниялар үшін білікті аудиторлық комитет талап етіледі. Комитет мүшелері тәуелсіз сыртқы директорлардан құрылуы керек, олардың кем дегенде біреуі қаржылық сарапшы болып табылуы тиіс. Еуропалық Одақтың 2006/43/EC нөмірі бар компаниялар туралы 8-ші директивасында былай делінген: «Әрбір қоғамдық мүддедегі ұйымда аудиторлық комитет болуы керек. Мүше мемлекет аудиторлық комитеттердің аудиті тексерілетін ұйымның басқару органының атқарушы емес мүшелерінен және/немесе қадағалау органының мүшелерінен және/немесе аудиті тексерілетін ұйым акционерлерінің жалпы жиналысы тағайындаған мүшелерден құрылуын анықтайды. Аудиторлық комитет мүшелерінің кем дегенде біреуі тәуелсіз болуы керек және есепке алу және/немесе аудит саласында білікті болуы керек». Ішкі аудиторлар институтының ең жақсы тәжірибесі: «Аудиторлық комитет директорлар кеңесінің кем дегенде үш және ең көп дегенде алты мүшесінен тұрады. Комитет мүшелерінің әрқайсысы тәуелсіз және қаржылық сауатты болуы керек. Кем дегенде бір мүше қолданыстағы заңнама мен ережелерде белгіленгендей «қаржы сарапшысы» ретінде тағайындалуы керек».

Жауапкершілік

Директорлар кеңестері мен олардың комитеттері бизнестің күнделікті жұмысын басқару үшін басқарушылыққа сенеді. Кеңестің рөлі орындау емес, қадағалау немесе бақылау ретінде жақсы сипатталады. Аудит комитетінің міндеттеріне әдетте мыналар кіреді:
Қаржылық есеп беру және ашына беру процесін қадағалау. Есепке алу саясаты мен принциптерін таңдауды бақылау. Сыртқы аудиторларды тағайындауды, олардың жұмысын және тәуелсіздігін қадағалау. Регламенттерге сәйкестікті, этиканы және құпия ақпарат берушілерге арналған желілерді бақылау. Ішкі бақылау процесін бақылау. Ішкі аудит функциясының орындалуын қадағалау. Тәуекелді басқару саясаты мен тәжірибесін басқарушылықпен талқылау. Аудит комитетінің міндеттері әдетте комитет жарғысында сипатталады, ол көбінесе ұйымның веб-сайтында қолжетімді.

Еуропалық Одақ: 2006/43/EC Директивасы, 41.2-бап: ( ) Аудиторлық комитет, ең болмағанда: (a) қаржылық есептілік процесін бақылайды; (b) компанияның ішкі бақылауының, қажет болған жағдайда ішкі аудитінің және тәуекелді басқару жүйелерінің тиімділігін бақылайды; (c) жылдық және консолидацияланған есептердің міндетті аудитін бақылайды; (d) міндетті аудитордың немесе аудиторлық фирманың тәуелсіздігін, әсіресе аудиті жүргізілетін ұйымға қосымша қызметтер көрсетуді қарастырып, бақылайды.

Қаржылық есептілік пен бухгалтерлік есептілікті қадағалаудағы рөлі

Аудит комитеттері, әдетте, ашық акционерлік компаниялардың қаржылық есептемелерін тоқсан сайын және жыл сайын қарап шығады. Бұдан өзге, мүшелер басқару жасаған күрделі есептеулер мен бағалаулар, сондай-ақ жаңа есептеу принциптерінің немесе регламенттерінің енгізілуі туралы жиі талқылайды. Аудит комитеттері бас қаржы директоры және бақылаушы сияқты жоғары деңгейдегі қаржы басшыларымен үнемі байланыста болады және осы басшылардың қабілеттері туралы пікір білдіре алады. Егер есептеу тәжірибесімен немесе қызметкерлермен байланысты маңызды мәселелер анықталса немесе күдік туса, аудиторлық комитет қажет деп танылған жағдайда сыртқы кеңесшілердің көмегін пайдалана отырып, арнайы тергеу жүргізуге құқылы. Сыртқы аудиторлар да комитетке түрлі мәселелер бойынша есеп беруге міндетті, мысалы, басшылықтың есептеу принциптерін таңдауына қатысты пікірлері, аудиті нәтижесінде туындаған есептік түзетулер, басшылықпен жұмыс істеу кезінде туындаған даулар немесе қиындықтар, сондай-ақ анықталған алаяқтық немесе заңға қарсы әрекеттер туралы хабарлауға тиіс.

Сыртқы аудиторды қадағалаудағы рөлі

Аудит комитеттері әдетте сыртқы аудиторды таңдауды мақұлдайды. Сыртқы аудитор (сонымен қатар мемлекеттік есеп беру фирмасы деп те аталады) кәсіпорынның қаржылық есептілігін тоқсан сайын қарап отырады, кәсіпорынның қаржылық есептілігін жыл сайын аудиттен өткізеді және кәсіпорынның жылдық қаржылық есептілігіне сенімділік беретін пікір жасайды. Сыртқы аудиторды ауыстыру әдетте аудит комитетінің мақұлдауын қажет етеді. Аудит комитеттері сондай-ақ сыртқы аудитордың тәуелсіздігін қамтамасыз етуге көмектеседі, яғни аудитордың қаржылық есептілік туралы пікір білдіру қабілетіне кедергі келтіретін мүдделердің қақтығысы болмауы керек. Еуропалық Одақ: Директива 2006/43/EC, 41.3 және 41.4 баптары: «Мемлекеттік маңызы бар ұйымда әкімшілік немесе бақылау органының заңды аудиторды немесе аудиттік фирманы тағайындау туралы ұсынысы аудит комитетінің ұсынымына негізделуі тиіс. Заңды аудитор немесе аудиттік фирма аудит комитетіне заңды аудиттен туындайтын маңызды мәселелер туралы, әсіресе қаржылық есеп беру процесіне қатысты ішкі бақылаудағы маңызды кемшіліктер туралы есеп беруі керек». Аудит комитетінің тәуекелдерді басқарудағы рөлі бойынша еуропалық жақсы тәжірибе: cf. 1939 ж. Нью-Йорк қор биржасы (NYSE) аудит комитетінің тұжырымдамасын алғаш рет бекітті. 1972 ж. АҚШ-тың Қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) алғаш рет акционерлік қоғамдардың басқарушы емес директорлардан құралған аудит комитеттерін құруды ұсынды. 1978 ж. NYSE аудит комитеттерінің толығымен тәуелсіз директорлардан құралуын міндеттейді. 1988 ж. AICPA SAS 61 «Аудит комитеттерімен байланыс» стандартын жариялады, ол SEC-ке есеп беретін компаниялардың сыртқы аудиторы, аудит комитеті және басшылығы арасындағы байланыстарды реттейді. 1999 ж. NYSE, NASD, AMEX, SEC және AICPA корпоративтік аудит комитетінің тиімділігін арттыру жөніндегі Көк лента комитетінің нәтижелеріне негізделген маңызды ереже өзгерістерін аяқтады. 2002 ж. Sarbanes Oxley заңы корпоративтік дағдарыстардан кейін қабылданды және аудит комитеттері үшін құпия ақпарат берушілер мен қаржылық сарапшыларды ашу талаптарын қамтиды.

Audit committees typically approve selection of the external auditor. The external auditor (also called a public accounting firm) reviews the entity's financial statements quarterly, audits the entity's financial statements annually, and issues an opinion providing assurance on the entity's annual financial statements. Changing an external auditor typically also requires audit committee approval. Audit committees also help ensure the external auditor is independent, meaning no conflicts of interest exist that might interfere with the auditor's ability to issue its opinion on the financial statements. European Union: Directive 2006/43/EC, article 41.3 and 41.4: "In a public interest entity, the proposal of the administrative or supervisory body for the appointment of a statutory auditor or audit firm shall be based on a recommendation made by the audit committee. The statutory auditor or audit firm shall report to the audit committee on key matters arising from the statutory audit, and in particular on material weaknesses in internal control in relation to the financial reporting process." European best practice for the role of the Audit Committee in risk management: cf. 1939: The New York Stock Exchange (NYSE) first endorsed the audit committee concept. 1972: The U. S. Securities and Exchange Commission (SEC) first recommends that publicly held companies establish audit committees composed of outside (non management) directors. 1978: NYSE adopts a listing requirement that audit committees be composed entirely of independent directors. 1988: AICPA issues SAS 61 "Communication with Audit Committees" addressing communications between the external auditor, audit committee and management of SEC reporting companies. 1999: NYSE, NASD, AMEX, SEC and AICPA finalize major rule changes based on Blue Ribbon Committee on Improving the Effectiveness of the Corporate Audit Committee. 2002: Sarbanes Oxley Act is passed in the wake of corporate scandals and includes whistleblower and financial expert disclosure requirements for audit committees.

Басқарумен өзара іс-қимыл жиілігі

Көптеген аудит комитеті төрағалары тоқсандық мәжілістер арасында басшылықтың негізгі мүшелерімен аралық қоңыраулар жасасады. Негізгі байланыс адамдарына бас директор, қаржы директоры, бас аудитор және сыртқы аудит серігі кіруі мүмкін. Көптеген директорлар кеңестер ресми мәжілістерге дейін кешкі ас ұйымдастырып, осы арқылы басшылықпен бейресми түрде байланысуға мүмкіндік жасайды. Кейбір компаниялар өз директорлар кеңесінен кеңес мәжілісіне қатысудан өзге, компанияның қызметін танысу үшін белгілі бір уақыт жұмсауды талап етеді.

Атқарушы сессиялар

Бұл аудит комитеті мен басшылықтың негізгі өкілдері немесе сыртқы аудитор арасындағы ресми түрде жоспарланған жеке кездесулер. Мұндай кездесулер көбінесе еркін форматта өтеді және комитетке осы басшылардың жеке пікірлерін білуге мүмкіндік береді. Аудит комитетінің мүшелері осындай кездесулерде әдетте: "Бізге хабарлағыңыз бар нәрсе бар ма?" – деген сұрақ қояды.

Бағалау

Аудит комитеттері жыл сайын өзін-өзі бағалауды аяқтауға тиіс, осы арқылы жақсарту мүмкіндіктерін анықтауға болады. Бұл комитеттің өкілдігін оның жарғысымен, кез келген ресми нұсқаулар мен ережелермен, сондай-ақ, ең жақсы тәжірибелермен салыстыруды қамтиды. Мұндай қарастыру құпиялы болып табылады және оған жеке мүшелердің бағалануы кіруі де, кірмеуі де мүмкін.

Сауалнама нәтижелері

Түрлі консалтингтік және есеп беру фирмалары аудит комитеттері туралы зерттеулер жүргізеді, осы арқылы салыстырмалы деректер ұсынады. Кейбір нәтижелер төменде келтірілген: сауалнамаға қатысқан комитет мүшелерінің 54% аудит комитетінің «өте тиімді» екенін, ал 38% «біршама тиімді» екенін көрсетті. 2007 жылғы басымдықтар қатарында тәуекелдерді басқару, ішкі бақылау, есептік бағалаулар мен бухгалтерлік пікірлер тұрды. Көптеген аудит комитеттері 3-4 мүшеден тұрады және оларға әдетте бас директор, сыртқы аудитор немесе қаржы директоры қызметінде тәжірибесі бар адамдар төрағалық етеді. Аудит комитеттері жылына 6-10 рет жеке кездесулер немесе бейнеконференция арқылы жиналады, ал жеке кездесулер 1-4 сағат, бейнеконференциялар 1-2 сағатқа созылады. Аудит комитетінің мүшелері өз міндеттемелеріне жылына 50-150 сағат жұмсайды. Аудит комитеттерінің бақылау өкілеттігі: АТ сәйкестігі (66%), бизнес үзілісінің жоқтығы (50%) және ақпараттық қауіпсіздік (45%). Ішкі аудит функциясына қатысты 41% «өте қанағаттанған», ал 52% «біршама қанағаттанған». Екі үшін бір бөлігі Ішкі аудит басшысы лауазымын басқа лауазымдарға трамплин ретінде емес, кәсіби ішкі аудитор үшін қарастырды. 2002 жылы қабылданған Sarbanes-Oxley заңы күшке енгеннен кейін аудит комитетінің тиімділігі «біршама» немесе «көп» деңгейде артқандығын 93% көрсетті. Комитет мүшелерінің 58% басқарудың маңызды бизнес тәуекелдерін анықтау және бағалау процестерін «біршама» түсінетіндіктерін айтты. Аудит комитеттерінің тек 17% қаржылық емес тәуекелдерді бақылауға жауапты болды, ал компаниялардың 56% толық басқарма мүшелері осы жауапкершілікті жүктеді. 2011 жылғы зерттеуде Еуропа Кеңесі мынаны қорытындылады: «Еуропадағы 15 халықаралық ұйымның салыстырмалы талдауы 11 ұйымда аудит комитеті бар екенін (атауы аудит комитеті, аудит жөніндегі консультативтік комитет, аудит жөніндегі консультативтік кеңес, аудит прогресі жөніндегі комитет, қаржы және аудит комитеті, тәуелсіз консультативтік қадағалау комитеті, тәуелсіз аудит жөніндегі сарапшылар комитеті сияқты түрлі атаулармен) және жеті ұйымда аудит комитеті Сыртқы аудиторды таңдау процесіне қатысады». 2009 жылғы 23 халықаралық ұйымды қамтыған зерттеуде 10 ұйымда аудит комитеті бар екені, ал 3 ұйым болашақта құруды жоспарлап отырғаны, оның 8-і басқарушы орган деңгейінде, ал 2-і бас директор/атқарушы директор деңгейінде есеп беретіндігі анықталды. Барлық аудит комитеттерінің мүшелерінің саны 3-тен 9-ға дейін болды, оның 5-інде сыртқы сарапшылар мен ішкі мүшелердің аралас құрамы болды.

Various consulting and public accounting firms perform research on audit committees, to provide benchmarking data. Some results are identified below:
54% of committee members surveyed felt the audit committee was "very effective", while 38% indicated "somewhat effective." Risk management, internal control, and accounting estimates and judgments were the top priority areas for 2007. Most audit committees have 3 4 members and are usually chaired by persons with experience as a CFO, external auditor, or CEO. Audit committees meet 6 10 times per year, either face to face or via teleconference, with the former lasting from 1–4 hours and the latter 1–2 hours. Audit committee members devoted 50–150 hours to their responsibilities each year. The percentage of audit committees with oversight responsibility for: IT compliance (66%), business continuity (50%), and information security(45%). 41% were "very satisfied" with the internal audit function, while 52% were "somewhat satisfied." Two thirds felt the Chief Internal Audit position was for a professional internal auditor, rather than as a "stepping stone" to other roles. 93% indicated the audit committee was "somewhat" or "much more" effective since the Sarbanes Oxley Act was implemented in 2002. 58% of committee members were "somewhat satisfied" that they understood management's processes to identify and assess significant business risks. Only 17% of audit committees had primary responsibility for oversight of non financial risk; the full board had this responsibility in 56% of companies. In a 2011 study, the Council of Europe concluded that: “The Benchmarking results from a sample of 15 international organisations in Europe show that 11 have an audit committee (of which the name may vary from Audit Committee, Advisory Committee on Audits, Audit Advisory Board, Audit Progress Committee, Finance and Audit Committee, Independent Advisory Oversight Committee, Independent Audit Advisory Committee of Experts) and in seven, the Audit committee plays a role in the selection of the External Auditor". A 2009 study on 23 international organisations showed that 10 had an Audit Committee and 3 considered having one in future, with 8 reporting to the Governing Body level and 2 reporting to DG/Executive Director level. The sizes of all Audit Committees were between 3 and 9 members, with 5 committees having a mix of external expert members and internal members.