Кіріспе
АҚШ жеке секторында ақша операцияларын қадағалау ережелерін қалыптастырушы орган – Қаржылық есеп стандарттары жөніндегі кеңес (FASB) – жеке стандарттарды белгілейтін орган, оның басты мақсаты – АҚШ-та жалпыға қабылданған есеп принциптерін (GAAP) қоғамның мүддесі үшін құру және жақсарту. Құнды қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) FASB-ді АҚШ-тағы публично компаниялар үшін есеп стандарттарын белгілеуге жауапты ұйым деп тағайындады. FASB 1973 жылдың 1 шілдесінде Америка сертификатталған есепшілер институтының (AICPA) Есеп принциптері кеңесін (APB) алмастырды. FASB коммерциялық емес Қаржылық есеп қорымен басқарылады. FASB есеп стандарттары көптеген ұйымдар, соның ішінде штаттық есепшілер кеңестері және Америка есепшілер институты (AICPA) тарапынан авторитет ретінде қабылданады.
The Financial Accounting Standards Board (FASB) is a private standard setting body whose primary purpose is to establish and improve Generally Accepted Accounting Principles (GAAP) within the United States in the public's interest. The Securities and Exchange Commission (SEC) designated the FASB as the organization responsible for setting accounting standards for public companies in the U. S. The FASB replaced the American Institute of Certified Public Accountants' (AICPA) Accounting Principles Board (APB) on July 1, 1973. The FASB is run by the nonprofit Financial Accounting Foundation. FASB accounting standards are accepted as authoritative by many organizations, including state Boards of Accountancy and the American Institute of CPAs (AICPA).
Қадағалау
FASB Қаржылық есеп беру қорының (FAF) бақылауында болады, ол FASB және Мемлекеттік есеп беру стандарттары кеңесінің мүшелерін таңдайды және екі ұйымды да қаржыландырады. FAF-тың Қамқоршылар кеңесі инвестициялық, есепшілік, бизнес, қаржы және мемлекеттік секторлардағы бірнеше ұйымдардың қатысуымен жүзеге асырылатын ұсыну процесі арқылы сайланады, бірақ соңғы шешімді қолданыстағы кеңес қабылдайды. 2008 жылы таңдау процесі Қамқоршылар кеңесіне жеке сектордың ықпалын және оның FASB және Мемлекеттік есеп беру стандарттары кеңесіне қадағалауын азайту мақсатымен өзгертілді.
Құрылуы
1971 жылы Американың аттестатталған бухгалтерлер институтының (AICPA) президенті Маршалл Армстронг, басшысы Фрэнсис Уиттің атымен "Бұдай комитеті" деп аталған жеті адамнан тұратын топты, есеп принциптері жөніндегі кеңестің ұйымдастырылуын және жұмысын тексеру үшін тағайындады, мақсаты – одан да дәл және уақтылы нәтижелерге қол жеткізуге қажетті түзетулерді анықтау және үкіметтік реттеуден сақтану болатын. Олардың "Есеп принциптерін құру жөніндегі зерттеу есебі" 1972 жылғы наурыз айында жарияланды және басқа кәсіби фирмалардан тәуелсіз, Қамқоршылар кеңесінің бақылауында болатын Қаржылық есептік қоры құруды қоса алғанда, бірнеше өзгерістерді ұсынды. FASB кең қатысуды қамтамасыз ететін, барлық мүдделі тараптардың пікірін объективті түрде қарастыратын және саяси/жеке мүдделердің ықпалына түспейтін, сондай-ақ оларға бағыт бермейтін толық уақытты орган ретінде жоспарланды. "Бұдай есебі" сонымен қатар "Қаржылық есеп стандарттары жөніндегі консультативтік кеңес" құруды ұсынды, бұл 20 мүшеден тұратын кеңес, мүшелері бастапқыда 1 жылдық мерзімге тағайындалады, оны мерзімі шексізге дейін жаңаруға болады, және FASB зерттеу жобаларын нақты анықтауға мүмкіндік береді, осылайша уақтылы және тиісті нәтижелерге қол жеткізуге болады. Сол жылы FASB өзінің бірінші стандартын жариялады: Қаржылық есеп стандарттарының №1 есебі: Шет валюта операциялары туралы ақпаратты ашу.
Тұжырымдамалық негіздеме
FASB тұжырымдамалық базасы 1973 жылы жаңа туындаған мәселелерді қарастыру және шешу үшін жасалған, түсінікті стандарттар мен ережелер жиынтығы ретінде құрылды. Бұл тұжырымдамалық негіз қаржылық есептің базасы болып табылады, өйткені ол Басқарманың стандарттарды белгілеу шешімдерінің негізін құрайды. Тұжырымдамалық база екі функцияны атқарады: қаржылық есептіліктің мақсаттарын анықтау және қаржылық есептілік элементтерінің анықтамаларын беру. Тұжырымдамалық база қаржылық есептің негізін қалайды және қаржылық есептіліктің сипатын, қызметін және шектеулерін көрсететін тұрақты стандарттарды белгілейді. Екі жыл өткен соң, FASB G4+1 тобының құрамына қатысты, бұл халықаралық стандарттарды әзірлейтін ұйымдардың тобы. Оның құрамына АҚШ, Австралия, Ұлыбритания, Канада және Жаңа Зеландия кірді. 1999 жылы FASB «International Accounting Standard Setting: A Vision for the Future» атты есеп жариялады, онда халықаралық есеп стандарттарын әзірлеу ортасындағы қарқынды өзгерістер, сондай-ақ жоғары сапалы халықаралық стандарттарды үйлестіру және дамытудың бірдей мақсаттар екендігі мойындалды.
Норвок келісімдері
2002 жылы FASB Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары қорының тәуелсіз есеп стандарттарын белгілейтін органы – Халықаралық есептік стандарттар кеңесімен (IASB) бірлесіп, конвергенция жобасы бойынша жұмыс істей бастады. Екі топ 2002 жылдың 18 қыркүйегінде Коннектикут штатының Норвок қаласында кездесіп, «жоғары сапалы, үйлесімді есеп стандарттарын жасауға міндеттенетін» өзара түсіністік туралы меморандумға (MoU) қол қойды. «Норвок келісімі» деп аталған бұл меморандум МСФО мен АҚШ-тың GAAP стандарттарын бір, жоғары сапалы және үйлесімді стандарттар жиынтығына біріктіру жоспарларын баяндады. Он жыл бойы FASB және IASB ортақ мақсатқа жұмыстанды, тек мүмкін болған жағдайларда ғана МСФО мен АҚШ-тың GAAP арасындағы айырмашылықтарды жоюмен шектеліп қоймай, «уақыттың сынағынан өткен есеп стандарттарының конвергенциясына қол жеткізуді» де көздеді.
AICPA-ның GAAP келісім-шарты
2002 жылдың қараша айында FASB төрағасы Роберт Герц FASB және AICPA арасында AICPA енді ресми GAAP саналатын позициялардың мәлімдемелерін (SOP) шығармайтындығы туралы келісімге келгенін жариялады. Сондай-ақ, EITF-тің консенсусы ресми GAAP болу үшін FASB-мен бекітілуі керек деген қорытындыға келді. Содан кейін FASB 2006 жылы қаржылық есептіліктердегі әділ құн өлшемдеріне қатысты жаңа стандарттарды белгілейтін SFAS 157 стандартын енгізді. Сол жылы FASB штатқа инвесторлармен байланыс жетекшілерін қосты, олар FASB қызметі туралы инвесторлардың пікірін білу үшін олармен байланысқа түсуге жауапты болды.
Қаржылық дағдарыс жөніндегі консультациялық топ (FCAG)
FASB және Халықаралық есеп стандарты кеңесі 2008 жылы 2007–2010 жылдардағы қаржылық дағдарыстың салдарынан жаһандық стандарттардың болашағына қатысты жауаптарды үйлестіру үшін стандарттарды белгілейтін органдардың халықаралық тобы – Қаржылық дағдарыс жөніндегі консультациялық топты құрды. FCAG қаржы саласындағы 15–20 жетекші маманнан тұрды және төрағалықты Харви Голдшмид пен Ханс Хугерворст жүзеге асырды. Оларға жаһандық қаржылық дағдарыс кезінде анықталған қаржылық есептілік мәселелерін зерттеу міндеті жүктелді. FCAG мүшелерінің арасында Стивен Хаддриль мен Мишель Прада болды. Прада – Халықаралық қаржылық реттеу орталығының (ICFR) мүшесі және Дүниежүзілік қаржылық реттеу кеңесінің тең төрағасы, сонымен қатар Қаржылық дағдарыс жөніндегі консультациялық топтың мүшесі болды. Хаддриль, FCA-ның қаржылық есептілік жөніндегі кеңесінің бас директоры, есеп беру стандарттарына үлкен қызығушылық танытты. G20-ға баяндама жасау алдында, стандарттарды белгілеушілерге «әділ құнға есеп беру ережелерін өзгертуге» байланысты саяси қысым көрсетілгенін айта отырып, Хаддриль ескертті: «Есеп беру стандарттарын кім белгілеуі керек? Әрине, саясаткерлер емес. Бірақ біз сарапшыларды өз әлеміне тығылып отыруын да қаламаймыз». FASB-дан қолжетімді, АҚШ GAAP-тың бірден-бір сенімді, үкіметтік емес онлайн-зерттеу жүйесі, ол кәсіби, академиялық және негізгі түрлерде ұсынылады. Кодификация АҚШ GAAP құрамына кіретін ережелерді іздеуге және қолдануға ыңғайлы, біртұтас форматта ұйымдастырады. Кодификацияны FASB-ның 1973 жылғы тұжырымдық аясымен шатастыруға болмайды. 2012 жылғы есепте SEC қызметкерлері МСФО стандарттарын АҚШ капитал нарығының қатысушылары жеткілікті деңгейде қолдамайтынын және оларды жүзеге асырудың тұрақты әдістерінің жоқтығын мәлімдеді. Есепте АҚШ қаржылық есептілік қауымдастығы АҚШ қаржылық есептілігі үшін МСФО-ны ресми механизм ретінде қолдамаса да, «жоғары сапалы, жаһандық тұрғыдан қабылданған есеп беру стандарттарына» қолдау бар екені айтылды. Бұл IASB және FASB-ның кірісті тану және лизингтік есеп беру салаларындағы қаржылық есептілікті үйлестіруге жасаған бірлескен күш-жігерімен дәлелденді. FASB және IASB 2014 жылы клиенттермен жасалған шарттар бойынша кірісті тану қағидаларын бекітті, бұл қаржылық есептілікті пайдаланушыларға осы мәмілелерден түсетін кірістің сипаты, уақыты және белгісіздігі туралы пайдалы ақпарат ұсынуға бағытталды. 2015 жылдың мамырында SEC АҚШ-тағы «инвесторлар, аудиторлар, реттеушілер және стандарттарды белгілеушілер» АҚШ-тың барлық ашық компаниялары үшін Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарын (МСФО) міндетті түрде қолдауға ниет білдірмегенін мойындады. «SEC-тің АҚШ компанияларына МСФО бойынша қаржылық есептіліктерін дайындауға мүмкіндік беретін опцияны ұсынуына қолдау аз болды». Алайда, жаһандық тұрғыдан қабылданған есеп беру стандарттарының біртұтас жиынтығына қолдау көрсетілді. 2017 жылға қарай FASB/IASB арасындағы белсенді екіжақты жобалар жоқ еді. Оның орнына FASB есеп стандарттарын әзірлеушілердің жаһандық форумына – Бухгалтерлік есеп стандарттарын консультациялық форумына қатысып, олардың үйлесімділігін қамтамасыз ету үшін жеке жобаларды бақылап отырды.
Кредиттік шығындар
2016 жылғы 16 маусымда FASB қаржылық есептілікті жақсарту мақсатындағы АСБ шығарды, ол қаржы институттары және басқа ұйымдар ұстаған несиелер мен басқа да қаржылық құралдар бойынша несиелік шығындарды дер кезінде тіркеуді талап етеді. АСБ сондай-ақ сатуға дайын борыштық қағаздар мен несиелік жағдайы нашарлаған сатып алынған қаржылық активтер бойынша несиелік шығындарды есептеу ережелерін өзгертеді, сондай-ақ инвесторлар мен қаржылық есепті пайдаланушыларға несиелік шығындарды бағалауда қолданылатын маңызды бағалаулар мен шешімдерді, сонымен қатар ұйым портфелінің несиелік сапасы мен несие беру стандарттарын жақсырақ түсінуге көмектесетін кеңейтілген ақпарат беруді талап етеді.
Өзгермелі мүддесі бар субъектілер
Жаңа стандарт бойынша, біріктіру туралы шешім екі фактормен анықталады: компанияның құрылымы және мақсаты, сондай-ақ, бас компанияның осы ұйымның қызметін оның экономикалық көрсеткіштеріне маңызды әсер ететіндей етіп бағыттап, басқару мүмкіндігі.
Зейнетақылар
2006 жылдың соңында FASB «Зейнетақы және басқа зейнеткерлік жоспарлары бойынша жұмыс берушілердің есеп беруі» (158-ші мәлімдеме) жариялады. Осы жаңартуға сәйкес, егер зейнетақы немесе басқа зейнеткерлік жоспары артық қаржыландырылса, компания осы артық қаржыландырылған соманы актив ретінде көрсетуі керек, ал жоспар жеткіліксіз қаржыланған жағдайда бұл сома кейіннен азайытылуы мүмкін. Керісінше, егер жоспар жеткіліксіз қаржыланса, компания осы жеткіліксіз қаржыландырылған соманы міндеттеме ретінде көрсетуі керек, ал жоспардың қаржыландырылуы белгілі бір кезеңде артса, бұл сома азаюы мүмкін. Осы активтер мен міндеттемелерді анықтау жұмыс берушінің жыл соңында, жоспарды қаржыландыру жүзеге асырылған жылы танылады. Бұл жақсартулар қызметкерлерге, инвесторларға, зейнеткерлерге және қаржылық есептілікті пайдаланушыларға зейнетақы немесе басқа зейнеткерлік жоспардың жағдайы туралы толыққанды ақпарат беру мақсатында жасалды, бұл ұйымның жоспар бойынша міндеттемелерін орындау қабілеті туралы хабардар шешімдер қабылдауға көмектеседі. Осы стандартты жаңарту компаниялардан акцияларға байланысты төлемдердің (мысалы, шектеулі акциялар жоспары, қызметкерлердің акция сатып алу жоспары, нәтижеге негізделген сыйлықтар, акция құнының өсу құқығы және акция опциялары) құнын қаржылық есептілігінде көрсетуді талап етеді.
Жалға беру (баланс)
2016 жылдың ақпан айында FASB лизинг операциялары туралы қаржылық есептілікті жақсарту мақсатында жаңа лизинг стандартын жариялады. Жаңа стандарт ұйымдарды лизингтік міндеттемелерді баланста көрсетуге міндеттейді және активтерді лизингке алатын барлық компаниялар мен ұйымдарға қатысты.
Деривативтерді есепке алу
Қорғау есебін қолдануды шешкен компаниялар, туынды құралды қорғаудың тиімділігін бағалау және қорғаудың тиімсіздігін анықтау әдістемелерін белгілеуі керек. FASB 2017 жылы ASU 2017–12-де қарастырылған шаралар арқылы туынды құралдар есебін одан әрі жақсартты.
Базар бағасына баға
Сыншылар 2006 жылғы SFAS 157 2008 жылғы қаржылық дағдарысқа себеп болды деп санайды, өйткені ол активтерді нарықтық құны бойынша есептеу ережесін жеңілдетіп, оларды сатып алынған бағасына емес, ағымдағы нарықтық бағасына сәйкес бағалауға мүмкіндік берді. Сыншылар FASB-ның нарықтық құн бойынша есептеу ережесіне енгізген өзгерістері "улы активтері бар банктерге ыңғайласу" үшін жасалғанын айтады. Дегенмен, есепшілердің өкілдері нарықтық құн бойынша есептеу жүйесінің, активтердің сатып алынуына немесе компания ішінде жасалуына қарамастан, ұқсас активтерге бірдей құндылықтарды қолдану арқылы үлкен ашықтық пен тұрақтылықты қамтамасыз ететінін мәлімдейді. Олар осы жүйені "модельге сәйкес бағалау" жүйесімен салыстырып, оның тәуекелге толы, ашық емес және салыстыруға келмейтін, үйлесімсіз есеп беруге әкелетінін айтады.
Маңыздылығы
FASB 2015 жылы маңыздылықтың құқықтық ұғымының анықтамасына түзету енгізу арқылы «есеп беруші ұйымдар маңыздылықты қалай пайдаланады» деген мәселе бойынша ұсыныс жариялады, онда «ақпарат, егер ол компания туралы фактілердің жалпы жиынтығын айтарлықтай өзгертетінін салауатты ойлы адам көріп қана қоймай, сондай-ақ оны маңызды деп есептесе, маңызды болып саналады» делінген. Бұл түзету аудиторлардың алаңдаушылығын тудырды, олар маңыздылықты құқықтық ұғым ретінде қалдыру дайындаушылар мен аудиторлардың тәуелсіз сараптамалық пікірлеріне зиян келтіреді деп санайды.
Халықаралық салыстыруға қабілеттілік пен конвергенция
Кейбір сала мамандары бірыңғай, жалпыға ортақ есеп стандарттары жиынтығын әзірлеуді қолдайды. Конвергенцияны жақтаушылар стандарттардың бірыңғай жиынтығы көптеген ірі көпұлттық корпорацияларға барлық елдер үшін қаржылық есеп беру стандарттарының бір жиынтығын қолдану арқылы есептілікті жеңілдетеді және тиімдірек етеді деп мәлімдейді. Олардың пікірінше, бұл қаржылық есепті бір-бірімен салыстыру мүмкіндігін жақсартады, жалпы ашықтықты арттырып, компанияның қаржылық денсаулығын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Сондай-ақ, бірыңғай стандарттар жиынтығы инвесторларға маңызды ақпаратқа жылдам қол жеткізуге мүмкіндік береді және халықаралық инвестицияларға жаңа мүмкіндіктер ашады, нәтижесінде экономикалық өсімге ықпал етеді. Дегенмен, басқа мамандар халықаралық есеп стандарттарының толыққанды конвергенциясына қарсы. Конвергенцияға қарсылар, егер олар күшпен енгізілмесе немесе айтарлықтай пайда әкелмесе, көрегендік пен конвергенцияға берілгендік болмаса, стандарттар тиімді болмайды дейді. Көптеген АҚШ есеп фирмалары конвергенцияға қарсы, себебі оларға GAAP жақсы таныс, ал халықаралық есеп принциптерімен және басқа елдердің есеп жүйелерімен таныс емес. АҚШ фирмалары мен басқа CPA-лар жаңа есеп жүйесіне бейімделуге және үйренуге құлшынбайды, сондай-ақ IFRS-тың GAAP-қа қарағанда жеткілікті нұсқаулықтардан мұрыңқы екенін санайды. Бас қаржы директорлары да стандарттардың бірыңғай жиынтығына көшуге қарсы, себебі бұл оларға қосымша шығындарды тудырады.