Кіріспе
Стандартты есептік іс-әрекеттерге қатысты эвфемизм. Шығармашылық есеп – стандартты есептік іс-әрекеттер ережелерінің әрпін сақтаса да, осы ережелердің мағынасынан ауытқып, күмәнді есептік этикаға жол беретін – атап айтқанда, нәтижелерді "есеп берушілердің" немесе бухгалтерді жалдаған компанияның пайдасына бұрмалайтын есептік тәжірибелерге берілген эвфемизм. Олардың айрықша белгілері – артық күрделендіру, табыс, активтер немесе міндеттемелерді сипаттаудың жаңа тәсілдерін қолдану және оқырмандарды авторлар қалаған түсіндірулерге бағыттау ниеті. "Инновациялық" немесе "агрессивті" терминдері де кейде қолданылады. "Шоттарды жинақтау" деген де кең таралған синоним бар. Шығармашылық есеп көбінесе тікелей қаржылық алаяқтықпен (бағалы қағаздар алаяқтығы да оның ішінде) бірге қолданылады, және екеуінің арасындағы шекаралар нашар айқындалған. Осындай есептік тәжірибелер ежелгі заманнан белгілі және әртүрлі формада бүкіл әлемде кездеседі. Әдетте, бұл термин корпорациялардың немесе басқа ұйымдардың нақты кірісі мен активтерін жүйелі түрде дұрыс емес көрсетуді білдіреді. "Шығармашылық есеп" көптеген есептік дау-дамағдарлықтардың түпкі себебі болды, сондай-ақ капитал мен өндіріс факторларын жаңа талдауға негізделген көптеген есептік реформалар ұсынылған, бұл құнның қалай құрылатынын дұрыс көрсетеді. Газет және теледидар журналистері 2002 жылғы қор нарығының құлдырауына АҚШ-тағы "Enron", "Worldcom" және басқа да компаниялардағы "есептік бұзушылықтар" туралы хабарлар себеп болды деп болжайды. Сыншы Дэвид Эрнштейннің сөзіне сүйенсек, "шығармашылық есеп" термині алғаш рет 1968 жылы Мел Брукстің "Продюсерлер" фильмінде қолданылған, онда ол "Голливуд есебі" деп те аталады.
Creative accounting is a euphemism referring to accounting practices that may follow the letter of the rules of standard accounting practices, but deviate from the spirit of those rules with questionable accounting ethics—specifically distorting results in favor of the "preparers", or the firm that hired the accountant. They are characterized by excessive complication and the use of novel ways of characterizing income, assets, or liabilities, and the intent to influence readers towards the interpretations desired by the authors. The terms "innovative" or "aggressive" are also sometimes used. Another common synonym is "cooking the books". Creative accounting is oftentimes used in tandem with outright financial fraud (including securities fraud), and lines between the two are blurred. Creative accounting practices are known since ancient times and appear world wide in various forms. The term as generally understood refers to systematic misrepresentation of the true income and assets of corporations or other organizations. "Creative accounting" has been at the root of a number of accounting scandals, and many proposals for accounting reform—usually centering on an updated analysis of capital and factors of production that would correctly reflect how value is added. Newspaper and television journalists have hypothesized that the stock market downturn of 2002 was precipitated by reports of "accounting irregularities" at Enron, Worldcom, and other firms in the United States. According to critic David Ehrenstein, the term "creative accounting" was first used in 1968 in the film The Producers by Mel Brooks, where it is also known as Hollywood accounting.
Табысты басқару
Шығармашылық есепті пайданы басқару үшін қолдануға болады. Пайданы басқару – бұл менеджерлердің қаржылық есеп беруде және мәмілелерді құрылымдау кезіндегі қаулыларын қолдану арқылы қаржылық есептерді өзгерту, осы арқылы компанияның нақты экономикалық көрсеткіштері туралы кейбір мүдделі тараптарды жаңылыстыру немесе есептік деректерге байланысты шарттық нәтижелерге әсер ету мақсатында жасалатын іс-әрекет.
Голливудтық есеп
Кейбір Голливуд киностудиялары қолданатын шығармашылық есептеу әдісі фильмнің кірісін жасыру және фильмнің табысына қатысуға уәде берілген белгілі бір тұлғалардың үлесін бұрмалау үшін пайдаланылуы мүмкін. Анығында, фильмнің жалпы кірісіне қатысушыларға ешқандай әсер етілмейді, бірақ пайдаға қатысушыларға кірістіліктің төмендетілген немесе теріс көрсеткіші ұсынылады, нәтижесінде фильм табыс әкелгеніне қарамастан, оларға аз немесе мүлдем төлем жасалмайды. Жақсы ниетпен пайдаға қатысушыларды алдаудың мәшһүр мысалдары – «Жедайлардың оралуы» фильміндегі Дарт Вейдер рөлін сомдаған Дэвид Проуз (жинаған кірісі 729 миллион доллар) және «Форест Гамп» романының авторы Уинстон Грум (жинаған кірісі 661 миллион доллар) – екеуі де фильмдер «қызыл қаржыда» деген сылтаумен пайдаға қатысудан бірде-бір доллар алмады. Enron шамамен 10 жыл бұрын дәл осылай істеген; олардың жағдайында Merrill Lynch Нигериялық баржаларды Enron-нан сатып алуға қасақана түрде қайта сатып алу келісімдеріне кірісіп, кіріс есептеу кезеңдеріне жақын Enron-ның кірістілігін арттыруға көмектесті, ал Enron оларды бірнеше айдан кейін қайта сатып алды. АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) айып тағып, Merrill Lynch компаниясының бірнеше басшысын алаяқтыққа көмектескені үшін кінәлі деп тапты.
Грек борышын жасыру бойынша валюталық своп Goldman Sachs
2001–2002 жылдары Goldman Sachs Грекия үкіметіне еуроаймаққа қабылданғаннан кейін үлкен валюталық своптар арқылы дефицитін жақсартуға көмектесті. 2,3 миллиардтан астам евроға жететін бұл мәмілелер техникалық тұрғыдан несиелер болғанымен, Маастрихт шартының мүше елдердің дефицит шектеулеріне орай, оларды айналып өту үшін валюталық своптар ретінде жасырылды, бұл Грекияға 1 миллиард евролық қарызды "жасыруға" мүмкіндік берді. Goldman Sachs бұл қаржы құралын жасап, гректерге сатқаннан кейін – болашақтағы міндеттемелерді ғана ауыстырып, инвесторлар мен Еуропалық Одақты алдап, инвестициялық банк президенті Гэри Кохн Афинаға тағы бір мәміле ұсынды. Грекия екінші мәмілені қабылдаудан бас тартқаннан кейін, фирма грек валюталық своптарын Грекияның Ұлттық банкіне сатты және Грекияға қатысты қысқа және ұзақ позицияларының теңгерімде екеніне көз жеткізді – осылайша Грекияның мүмкін дефолты Goldman Sachs-қа әсер етпеді.
Parmalat-тың кредиттік байланысты қате есептелген ноталары
Италиялық сүт өнімдерінің ірі өндірушісі Parmalat компаниясы 2003 жылға дейін есеп беруде шығармашылық тәсілдер мен сым арқылы жасалған алаялық схемаларды пайдаланды, бұл Еуропа тарихындағы ең ірі банкроттыққа әкелді. Компания Мерил Линчтің көмегімен Кайман аралдарындағы арнайы мақсаттағы ұйым арқылы өзіне кредитпен байланысты облигацияларды сатты және олардың құнын баланста дұрыс емес көрсетті. Сонымен қатар, Bank of America банкінен 3,9 миллиард долларлық чек жасауға тырысты. Акциялары биржада саудаланатын компания инвесторларға шамамен 2 миллиард долларлық міндеттемелері бар екенін мәлімдеді (бұл көрсеткіш Deloitte және Grant Thornton International аудиторларымен қабылданды), бірақ банкроттық рәсімдері кезінде күшті аудит жүргізілгеннен кейін компанияның қарызының іс жүзінде 14,5 миллиард долларды құрағаны анықталды. Бұл үлкен қарыздың себебі Латын Америкасындағы сәтсіз операциялар және қарызды жасыру үшін қолданылатын күрделі қаржылық құралдар болды, мысалы, Parmalat өзінің еншілес компаниясы Epicurum арқылы "өзіне-өзі есеп-фактура жасады". Компанияның бас директоры Калисто Танзи жалған шоттар құруға бұйрық беріп, 900 миллион еуроны жеке саяхат агенттігіне аударғаны да анықталды. Nike, Inc. өзінің Swoosh логотипін Бермудада тіркелген арнайы мақсаттағы еншілес компанияға номиналды сомаға сату арқылы офшорлық схеманы қолданды, содан кейін Nike Inc. өзінің брендін Еуропада пайдалану үшін еншілес компанияға лицензиялық төлемдерді "өзіне-өзі төледі". Нидерланд салық органдары осы схема туралы біліп, мақұлдады, бірақ Nike-мен жасасқан жеке келісімін жарияламады. Лицензиялық төлемдер 3 жыл ішінде 3,86 миллиард долларды құрады және АҚШ-тағы тәуелсіз сот процесі мен "Paradise Papers" ақпараттары арқылы анықталды. 2014 жылы Бермудалық келісім мерзімі бітіп, Nike табысын Нидерландта тіркелген жауапкершілігі шектеулі серіктестікке (CV, Commanditaire Vennootschap, көбінесе Kommanditgesellschaft деп аталады) ауыстырды. Нидерланд салық заңнамасындағы ережеге сәйкес, Нидерландта тұратын жеке тұлғаларға тиесілі CV серіктестіктері салықтан босатылады. Осы схеманы пайдалану Nike компаниясына жыл сайын 1 миллиард доллардан астам салықты үнемдеуге және әлемдік салық мөлшерлемесін 13,1%-ға дейін төмендетуге мүмкіндік берді. Қазіргі уақытта компания көптеген үкіметтер тарапынан осы көпұлттық салықтан жалтару фактісі бойынша миллиардтаған долларлық арттырылған салықтарды өндіріп алу үшін сотқа берілді.