Мексикадағы либерализмнің тарихы

Кіріспе

Мексиканың саяси тарихының бір қыры

Мексикадағы либерализм – Батыс Еуропа мен Америка, соның ішінде АҚШ-ты қамтыған, орнықты билікке қарсыласқан кең ауқымды 19 ғасырлық саяси үрдістің бір бөлігі болды. Мексикада либерализм жеке тұлғалардың заң алдындағы теңдігін қадағалауға ұмтылды, олардың корпоративтік ұйымдардың, әсіресе Рим-католик шіркеуінің, әскерилердің және үнді қауымдарының артықшылықтарынан пайда табуына қарағанда. Либерализм Мексика азаматтарын өзгертудің құралы ретінде барлығына бірдей, тегін, діни сипаттан ада білім беруді қарастырды. 19 ғасырдың басындағы либералдар католик шіркеуі мен үнді қауымдарының ортақ иелігіндегі жерлерді пайдаланып, шағын фермерлердің кең тобын құру үшін экономикалық даму идеясын жақтады. Либералдар бірқатар реформа заңдарын қабылдап, 1857 жылы жаңа конституция жасады, осы өзгерістерді толық күшке енгізу үшін. Мексикадағы либерализм – «республикалық идеология ғана емес, сонымен қатар демократиялық әлеуметтік құндылықтарды, еркін кәсіпкерлікті, жеке тұлғаны қорғайтын азаматтық құқықтар жиынтығын және ұлттық сананы біріктіретін тұтас пакет болды». Мексика либерализмі антиклерикализммен тығыз байланысты. Мексика либералдары даму үлгісі ретінде АҚШ-қа қарады және АҚШ-тың қолдауын белсенді түрде іздеді, ал мексика консерваторлары Еуропаға үңілді.

XIX ғасырдағы мексикалық либерализм

"Либералды" термині бұрын өзін "Прогресс партиясы" деп атаған саяси фракцияның атауы болды, бұл Консервативтік партияға қарама-қарсы, оны олар "Регресс партиясы" деп атады. Консерваторлар өздерін отаршылдық дәуірдегі мексикалық дәстүрді қорғағандар ретінде сипаттады. 1821 жылы Мексика Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін алғашқы мексикалық либералдар ұлттық сахнада маңызды орын алды. Ең танымал адам – Монтескье, Бенджамин Констант және Джереми Бентамның ықпалында болған діни қызметкер және интеллектуал Хосе Мария Луис Мора (1794–1850). Мора корпоративтік артықшылықтарға, әсіресе Рим-католик шіркеуінің фуэростарына шабуыл жасады; Мексикада утилитаризмнің (ең көп адамға арналған ең үлкен игілік) рөлін қарастырды; Мексиканы қалай жаңғырту керектігі туралы "үндісұрақ" деп аталатын мәселені қарастырды, өйткені халықтың көпшілігі ауылдық қауымдастықтарда тұратын жергілікті тұрғындар болды; және экономикалық дамуда либерализмнің рөлін қарастырды. Лоренцо де Завала сол ұрпақтың тағы бір көрнекті либералы болды, бірақ ол тәуелсіздік үшін сәтті соғыста аңгло-техас көтерілісшілеріне қолдау көрсетті, ал Завала кейіннен Мексикаға сатқын деп саналды. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы кезеңде генерал Антонио Лопес де Санта-Анна мен мексикалық консерваторлар басым болды, олар идеологиялық жағынан біріктірілген саяси күш қалыптастыруда тиімді болды, сондықтан мексикалық либералдар ұлттық деңгейде саяси билікті сирек қолдана алды. Мексикалық либералдардың көпшілігі идеологиясын қалыптастыруда еуропалық ойшылдарға қарады, бұл бұл идеялар тек "мексикалық" нұсқалар ма деген пікірталасқа әкелді. Мексикада либералдар АҚШ-тың саяси және экономикалық жүйесін Мексика үшін үлгі ретінде қарастырды және 1855 жылы, Аютала төңкерілісі консервативті күшті адам Антонио Лопес де Санта-Аннаны елден қууға мәжбүрлеген кезде, олар АҚШ-тың көмегін белсенді түрде іздеді. Мексикада тоғызыншы ғасырдағы либерализмнің ең көрнекті аспектілері – Рим-католик шіркеуінен бөлінген зайырлы мемлекет құру, католик шіркеуінің корпоративтік артықшылықтарын (фуэростарды) жою арқылы заң алдындағы теңдікті орнату, әскерилер, екеуінің де өз соттары болды және жерді ортақ иеленген жергілікті қауымдастықтар. Либералдардың мақсаты Мексиканы экономикасы серпінді заманауи зайырлы мемлекетке айналдыру болды. Корпоративтік артықшылықтар мен консервативті элита қорғаушылары елдің саяси, әлеуметтік және экономикалық прогрессіне кедергі болды. Зайырлы, мемлекеттік білім беру Мексиканың барлық азаматтары үшін жетістіктерге жету жолын ашудың басты элементі болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, мектептегі білім беру Рим-католик шіркеуінің иелігінде болды және элиталық ер адамдарға ғана шектелген, сондықтан білім алудың кеңінен қолжетімділігі және зайырлы оқу бағдарламасы Мексика қоғамын өзгертудің жолы ретінде қарастырылды. Корпорацияларға, атап айтқанда Рим-католик шіркеуі мен жергілікті қауымдарға тиесілі жерлерді бөлу шіркеудің күшін азайтуда және Мексиканың үндістерін республикаға азаматтар ретінде біріктіруде және оларды емен фермерлерге айналдыруда маңызды саяси элемент болды. Басқа елдердің либералдарынан айырмашылығы, мексикалық либералдар атқарушы билікке шектеулер енгізуді талап етпеді, бірақ алғашқы мексикалық либералдар негізінен орталық үкіметке емес, мемлекеттерге айтарлықтай билік қалдыруды қалаған федералистер болды. Мексиканың Мексика-Америка соғысында (1846–1848) жеңілгеннен кейін, тарихшы Энрике Крауз "романтикалық либералдар" деп атаған жаңа буын пайда болды. Олар әдебиетке негізделген, олар Ламартин, Мишеле, Байрон, Виктор Гюго және Александр Дюма сияқты еуропалық жазушыларды оқыды және аударды. Мексика либералдарының арасында Игнасио Рамирес (1818–1879), Гильермо Прието (1818–1897) және Науахуа тегінен шыққан Игнасио Мануэль Альтамирано (1834–1893) болды. Бұл зиялылар консерваторлар мен либералдар арасындағы Реформа соғысында және Мексика консерваторлары қолдаған екінші француз интервенциясында саяси ойды қалыптастыруға тырысты. Прагматикалық саясаткерлер, ең алдымен Оахакадағы сапотек ауылында туған Бенито Хуарес, сондай-ақ Мигель Лердо де Техада, оның ағасы Себастьян Лердо де Техада және Мельчор Окампо либералды идеяларды заңнамаға және реформаға айналдыруды мақсат етті. Олардың барлығы либералды принциптерге сүйеніп, олар үшін күресті. Либералдар шіркеу мен әскердің билігін шектеу үшін Хуарес заңында (1856) реформалық заңдарды қабылдады және 1856 жылғы Лердо заңымен шіркеудің экономикалық күшін әлсіретті, бұл корпорацияларға – Рим-католик шіркеуіне, сондай-ақ жергілікті қауымдастықтарға – жерге меншік құқығын иеленуге тыйым салды. 1857 жылы либералдар жаңа конституцияны әзірледі және қабылдады және мексикалықтардан оған адалдық серт беруді талап етті. Әскердің көптеген өкілдері Либералды реформаға қарсы болды және католик шіркеуінің басшылары 1857 жылдың қарашасында католиктерге серт беруден бас тартуға және экс-коммуникацияға ұшырау туралы бұйрық берді. Орталық либерал саясаткер Игнасио Комонфорт генерал Феликс Сулоага Таккубая жоспарын жариялағанда, орталық жол табуға тырысты, ол либералды конституцияны күшсіз деп жариялады, бірақ президент Комонфортқа кеңейтілген өкілеттіктермен кеңсесінде қалуға рұхсат берді. Комонфорт жоспарға қол қойды және көптеген либералдар, соның ішінде Хуарес түрмеге қамалды. Комонфорттың консерваторлар мен либералдар арасында ортақ жол табуға деген үміті сәтсіз аяқталғанын түсінгеннен кейін, ол түрмедегі либералдарды босатып, президенттік лауазымнан кетті. Бенито Хуарес Жоғарғы сот төрағасы болды және Комонфорттың кеткенінен кейін, Мексика азаматтық соғысқа ұшырағанда президенттікке мұрагерлік етті. 1867 жылы француздықтарды қуғаннан кейін және Мексиканың монархы Максимилиан I режимін қолдаған мексикалық консерваторлардың беделін түсіргеннен кейін Хуарес және оның 1872 жылы табиғи себептерден қайтыс болғаннан кейін оның орнына келген Себастьян Лердо де Техада 1850 жылдардағы Реформа заңдарын іске асыра алды. Діни төзімділік міндетті болғандықтан, Рим-католик шіркеуі енді Мексикадағы жалғыз рухани институт болмады; ол бұрынғы білім берушінің рөлінен шеттетілді; және оның экономикалық күші азайтылды. Бұл маңызды либералдық жеңіспен, либералдардың үшінші буыны Мексикадағы екінші француз интервенциясының либералды генералы және әскери қаһарманы Порфирио Диас (1876–1911) президенттігі кезінде пайда болды. Порфириато кезеңінде француз философы Огюст Конттың позитивизмінен, сондай-ақ ғалым Чарльз Дарвин мен әлеуметтік дарвинизммен танымал Герберт Спенсерден ықпал алған "циентификос" деп аталатын жаңа либералдар тобы пайда болды. Тарихшы және педагог Хусто Сьерра Диас төңірегіндегі бұл топтың ең өнімді және ықпалды мүшесі болды. Диас режимін қолдаған мексикалық саясаткерлердің тобы өздерін "ғалымдар" деп сипаттады. Диас жақтастары күшті атқарушы билікке, дәстүрлі түрде консервативтік идеологиямен байланысты, тұрақтылыққа қол жеткізу және экономикалық өсуді қамтамасыз етудің прагматикалық құралы ретінде көңіл бөлді. Диас тұсында Рим-католик шіркеуімен бір келісімге келді, оның нәтижесінде ол өкіметінің бір бөлігін қайта алды, бірақ 1857 жылғы Конституцияның антиклерикалық ережелері теориялық тұрғыдан сақталды.

The term "liberal" became the name of a political faction, which previously had called itself "the Party of Progress" in contrast to the Conservative Party, which they called "the Party of Regression." Conservatives characterized themselves as those that defended Mexican tradition of the colonial era. Following Mexican independence from Spain in 1821, the first Mexican liberals became important on the national scene. The most prominent was secular priest and intellectual, José María Luis Mora (1794–1850), who was influenced by Montesquieu, Benjamin Constant, and Jeremy Bentham. Mora attacked corporate privilege, especially the fueros of the Roman Catholic Church; considered the role of utilitarianism (the greatest good for the greatest number) in Mexico; examined the so called "Indian Question," of how to modernize Mexico when the majority of the population was indigenous living in rural communities; and considered the role of liberalism in economic development. Lorenzo de Zavala was another prominent liberal of that generation, but he sided with Anglo Texan rebels in their successful war for independence, with Zavala subsequently considered a traitor to Mexico. The early post independence era was dominated by General Antonio López de Santa Anna and Mexican conservatives, who were more effective in forming an ideologically unified political force, so that Mexican liberals were rarely able to exercise political power nationally. Most Mexican liberals looked to European thinkers in their formulation of their ideology, which has led to a debate about whether those ideas were merely "Mexicanized" versions. In practice in Mexico, liberals viewed the U. S. political and economic system as a model for Mexico, and actively sought U. S. aid when they came to power in 1855, when the liberal Revolution of Ayutla forced conservative strongman Antonio López de Santa Anna into exile. In Mexico, the most salient aspects of nineteenth century liberalism were to create a secular state separated from the Roman Catholic Church, establish equality before the law by abolishing corporate privileges (fueros) of the Catholic church, the military, both of which had their own courts, and indigenous communities, which held land in common. Liberals' aim was to transform Mexico into a modern secular state with a dynamic economy. Corporate privilege and the conservative elite defenders were considered stumbling blocks to the nation's political, social, and economic progress. Secular, public education was a key element in opening paths to achievement for all Mexican citizens. Schooling historically had been the domain of the Roman Catholic Church and limited to elite men, so that broadening educational access and having a secular curriculum was seen as a way to transform Mexican society. The breakup of land owned by corporations, specifically the Roman Catholic Church and indigenous communities, was a crucial policy element in diminishing the power of the church and integrating Mexico's Indians into the republic as citizens and transforming them into yeoman farmers. Unlike many liberals elsewhere, Mexican liberals did not call for limitations on executive power, but early Mexican liberals were largely federalists who wanted considerable power reserved for the states and not the central government. With Mexico's defeat in the Mexican–American War (1846–48), a new generation of what historian Enrique Krauze calls "romantic liberals" emerged. They were rooted in literature, and read and translated European writers such as Lamartine, Michelet, Byron, Victor Hugo and Alexandre Dumas. Outstanding among these Mexican liberals were Ignacio Ramírez (1818–1879); Guillermo Prieto (1818–1897); and Ignacio Manuel Altamirano (1834–1893), who was of indigenous Nahua origin and rose to be a major literary figure and journalist. These intellectuals lived through and tried to shape political thought in the War of the Reform between conservatives and liberals, and the Second French intervention, a foreign intervention supported by Mexican conservatives. Pragmatic politicians, preeminently Benito Juárez, born in a Zapotec village in Oaxaca, as well as Miguel Lerdo de Tejada, his brother Sebastián Lerdo de Tejada, and Melchor Ocampo aimed at transforming liberal ideas into legislation and reform. They were all guided by liberal principles and fought for them. Liberals enacted reform laws to curtail the power of the Church and the army in the Juárez Law (1856) and undermined the Church's economic power with the 1856 Lerdo Law, which prohibited corporations—the Roman Catholic Church, as well as indigenous communities—for holding title to land. In 1857, liberals drafted and promulgated a new constitution and required Mexicans to take an oath of fealty to it. Many in the army opposed the Liberal Reform and the Catholic hierarchy in November 1857 forbade Catholics from taking the oath or face ex communication. Moderate liberal politician, Ignacio Comonfort sought to forge a middle ground when General Félix Zuloaga promulgated the Plan of Tacubaya, which declared the liberal constitution nullified, but allowed President Comonfort to retain his office and with enhanced powers. Comonfort signed onto the plan and many liberals were jailed, including Juárez. When it quickly became clear that Comonfort's hope to chart a middle course between conservatives and liberals had failed, he resigned from the presidency after freeing the jailed liberals. Benito Juárez had been head of the Supreme Court and with Comonfort's resignation, he succeeded to the presidency as Mexico was plunged into civil war. With the ouster of the French in 1867 and the discrediting of Mexican conservatives who had supported the regime of foreign monarch Maximilian I of Mexico, Juárez, and his successor following his death of natural causes in 1872, Sebastián Lerdo de Tejada could implement the Reform laws passed in the 1850s. With religious toleration mandated, the Roman Catholic Church was no longer the sole spiritual institution in Mexico; it was excluded from its former role as the only educators of the nation; and its economic power was diminished. With that major liberal victory won, a third generation of liberals emerged during the presidency of liberal general and military hero of the Second French intervention in Mexico, Porfirio Díaz (r. 1876–1911). During the Porfiriato, a new group of liberals in name only, the "científicos," were influenced by the Positivism of French philosopher Auguste Comte, and Saint Simon, scientist Charles Darwin, and Herbert Spencer, known for social Darwinism. Historian and educator Justo Sierra was the most prolific and influential of this group surrounding Díaz. A group of Mexican politicians supporting the increasingly dictatorial Díaz regime characterized themselves as the Cientificos, "scientists". Díaz's supporters became comfortable with a strong executive, traditionally associated with conservative ideology, as a pragmatic means to achieve stability and ensure economic growth. Under Díaz, a modus vivendi with the Roman Catholic Church emerged whereby it regained a portion of its power and influence, but the anticlerical articles of the Constitution of 1857 remained theoretically enforced.

ХХ ғасырдағы либерализм

Диас режимі барған сайын диктаторлыққа ұшырап, мексикалықтардың құқықтары мен бостандықтарын жұртып жатқанда, Камило Ариага мен Рикардо Флорес Магон басқаратын мексикалық оппозициялық топ Мексикалық Либералдық партиясын (PLM) құрды. Олар Диас режимін құлатуды талап етіп, жұмысшылар мен шаруалардың құқықтары үшін күресті, сондай-ақ мексикалықтарға артықшылық беретін экономикалық ұлтшылдықты жақтады. PLM-нің екі негізгі бағыты болды: бірі – реформашыл, элиталық қалалық зиялылармен қолдауға ие болды, ал екіншісі – анархокоммунистік, революцияны жақтады. Диасқа қарсы оппозиция күшейген сайын, либералдық клубтар Мексика қалаларында саяси мәселелерді талқылау үшін жасырын жинала бастады, бұл 1901 жылы Сан-Луис-Потосиде өткен Бірінші Либералдық Конгреске әкелді. Флорес Магон сияқты радикалдар АҚШ-қа жер аударылып, 1905 жылы Либералдық партияның бағдарламасын жасады. Реформашыл либерал, бай помещик Франсиско И. Мадеро Анти-Қайта сайлау партиясын құрып, 1910 жылғы президенттік сайлауда Диасқа қарсы шықты. Ол сайлау кампаниясында PLM мүшелерінің қолдауын алды. 1910 жылғы жалған сайлау елдің көптеген аймақтарында көтерілістерге ұласты, бұл Мексика революциясының басталуы деп есептеледі, нәтижесінде Диас отставкаға кетуге мәжбүр болды. Диасқа қарсы көтеріліс басталғанда, оппозиция оның үнемі қайта сайлануына және 1857 жылғы либералдық Конституцияны жоюына назар аударды. Франсиско Мадеро революциялық күштердің арқасында билікке келді, бірақ ол сайлау арқылы конституциялық жолмен ілгерілеуді үміттенеді. Диас биліктен қуылғаннан кейін, оның отставкаға кетуімен және жер аударылуымен, Мадеро 1911 жылдың күзінде жаңа сайлаулар өткізілгенге дейін уақытша үкімет құруға келісті. Ол президенттік сайлауда үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. Ол баспасөз цензурасын, ереуілдерді басуды және Диас оппозицияны бақылауда ұстау үшін қолданған басқа да шараларды жойды. 1913 жылғы ақпанда Мадеро әскери төңкеріс салдарынан құлатылды. Жаңа үкіметке қарсы оппозицияның кең коалициясы 1857 жылғы Конституцияны негіз етіп, Конституциялық армия деп аталып, бірікті. Бұл топ Коауиланың бұрынғы губернаторы Венустиано Карранса басшылығымен Мексика революциясында жеңіске жетті. Карранса өзінің режиміне заңдылық беруді көздеп, революцияда жеңілген топтарды шеттетумен конституциялық конвент шақырып өтті. Каррансаның 1857 жылғы хартаны жаңарту ниеті орнына 1917 жылғы Конституция қабылданды, ол бүгінгі күнге дейін күшінде.

As the Díaz regime became increasingly dictatorial and trampled on the rights and liberties of Mexicans, a group of Mexican oppositionists led by Camilo Arriaga and Ricardo Flores Magón formed the Mexican Liberal Party (PLM). It called for the overthrow of Díaz and agitated for the rights of workers and peasants and for economic nationalism favoring Mexicans rather than foreigners. The PLM had two basic factions, one was reformist and was supported by elite, urban intellectuals and the other was anarcho communist and advocated revolution. As the opposition to Díaz grew, Liberal clubs met secretly in Mexican cities to discuss politics, which led to the First Liberal Congress that met in San Luis Potosí in 1901. Radicals, such as Flores Magón, were exiled to the United States and drafted the Liberal Party program in 1905. A reformist liberal, rich hacienda owner Francisco I. Madero founded the Anti Reelectionist Party and ran against Díaz in the 1910 presidential elections. He garnered support from PLM members in the campaign. The fraudulent 1910 elections sparked revolts throughout many parts of the country, considered the outbreak of the Mexican Revolution, and Díaz was forced to resign. At the outbreak of the uprising against Díaz, the opposition pointed to his continued re election and abrogation of the liberal Constitution of 1857. Francisco Madero was brought to power by revolutionary forces, but he had hoped to proceed via the constitutional path with election. With the ouster of Díaz, his resignation and exile, Madero agreed to an interim government until new elections could be held in fall 1911. He won the presidency overwhelmingly. He lifted censorship of the press, suppression of strikes, and other measures that Díaz had employed to keep dissent in check. Madero was overthrown in a military coup in February 1913. A broad coalition of opposition to the new government formed itself as the Constitutionalist Army, invoking the Constitution of 1857. That faction was victorious in the Mexican Revolution under the leadership of former Governor of Coahuila Venustiano Carranza. Carranza sought legitimacy for his regime and called for a constitutional convention, which excluded the defeated factions of the revolution. What Carranza envisioned to be a tune up of the 1857 charter instead was a new constitution, the Constitution of 1917, which remains in force.

Үлкен либералды көшбасшылар

Хосе Мария Луис Мора – Висенте Герреро – Мельчор Окампо – Валентин Гомес Фариас – Бенито Хуарес – Хуан Альварес – Гиллермо Прието – Мигель Лердо де Техада – Себастьян Лердо де Техада – Игнасио Мануэль Алтамирано – Порфирио Диас – Хосе Ив Лимантур – Юсто Сьерра – Франсиско И. Мадеро – Хосе Мария Пино Суарес – Густаво А. Мадеро