Кіріспе

Йохан Гуннар Андерссон (3 шілде 1874 – 29 қазан 1960) – швед археологы, палеонтологы және геологы, 1920 жылдары қытай археологиясының қалыптасуымен тығыз байланысты болған.

Ерте өмір және полярлық зерттеулер

Уппсала университетінде оқығаннан кейін және полярлық аймақтардағы зерттеулерінен соң Андерссон Швецияның Ұлттық геологиялық қызметінің директоры болды. Ол 1901-1903 жылдардағы швед Антарктика экспедициясына (Антарктика кемесімен) қатысты. Оның Фолкленд аралдары мен Бьёрнёядағы жұмысы, онда ол алғаш рет солифлюкция терминін енгізді, 1909 жылы Валери Лозинскидің перигляциация тұжырымдамасын жасауына ықпал етті.

Қытай археологиясы

1914 жылы Андерсон Қытай үкіметінің кен кеңесшісі ретінде Қытайға шақырылды. Оның Қытайдың Ұлттық геологиялық зерттеу қызметімен (Дицзи диаочасуо) байланысы болды, оны қытайлық ғалым Динг Вэньцзян (В. К. Тинг) және оның әріптесі Вонг Вэнь хао (Пиньинь: Вэнь Вэньхао) ұйымдастырып, басқарды. Осы уақыт ішінде Андерсон Қытайдың бірінші буыны геологтарын даярлауға көмектесті, сонымен қатар темір кенін және басқа да табиғи ресурстарды, сондай-ақ геологиялық және палеонтологиялық жаңалықтарды көптеп тапты. Андерсон 1918 жылы Жокудианға алғаш рет барып, жергілікті тұрғындар "Тауық сүйегі төбе" деп аталатын аймаққа келді. 1921 жылы ол қайтып оралды және жергілікті тас қазушылар оны Аждаһа сүйекті төбеге алып барды, онда ол сол аймаққа жат кварц үлгісін анықтады. Жергілікті емес кварцтың болуы тарихқа дейінгі адамның болуын білдіретінін түсінген ол көмекшісі Отто Зданскийді сол жерге жіберіп, оны қазуға бұйырды. Зданский 1923 жылы қайта оралып, одан әрі қазба жұмыстарын жүргізді және көптеген материалдар талдау үшін Уппсалаға жіберілді. 1926 жылы швед ханзадасының Пекинге сапары кезінде Андерсон екі адам тісін тауып алғанын жариялады. Кейіннен бұл табылған заттар Пекиндік адамның алғашқы табылғандары деп танылды. Содан кейін ол Юань Фули және басқа қытайлық әріптестерімен бірлесіп, Қытайдың орталық бөлігіндегі Хенан провинциясында Сары өзен бойындағы неолит дәуірінің тарихқа дейінгі қалдықтарын тапты. 1921 жылы ондағы қалдықтар алғаш рет қазылған ауылдың атымен Яншао мәдениеті деп аталды. Бұл табылған жер өте маңызды болды, себебі қазіргі Қытайдың тарихқа дейінгі кезеңдері әлі ғылыми археологиялық қазбаларда зерттелмеген, ал Яншао және басқа да тарихқа дейінгі мәдениеттер мүлдем белгісіз болған (олар ешқашан тарихи құжаттарда аталмаған, олар ешқашан танылмаған және зерттелмеген). Яншао қыш құмырасының безендіруі Орталық Азия мен Еуропадағы Анау және Триполье қыш құмырасының безендіруіне ұқсас болды, ал екеуінің де спиральді үлгілері ұқсас. Сондықтан Андерсон қытайлық боялған қыш бұйымдары батыстан тараған болуы мүмкін деп болжады. Ол ежелгі Қытай мен Орталық Азия Синьцзян мен Гансу аймақтары арқылы өткен болуы мүмкін деп сенді. "Батыс шығу тегі" гипотезасын дәлелдеу үшін Андерсон Қытайдың Ұлттық геологиялық зерттеу қызметінің қызметкері ретінде 1923-1924 жылдары тағы да қытайлық әріптестерімен бірлесіп, Гансу және Цинхай провинцияларында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Ол қытай археологиясы туралы көптеген кітаптар мен ғылыми мақалалар жариялады, олардың көбі 1929 жылы өзі құрған және іске қосқан Қиыр Шығыс көнеліктер мұражайының бюллетенінде және онда ол өзінің жұмысы туралы ең маңызды ғылыми есептерді жариялады, оның ішінде 1925 жылы Кансуда жарияланған археологиялық зерттеулер туралы алдын ала есеп кітабы. Андерссонның археологиялық қызметі мен қытай мәдениетінің батыстан шыққан көзқарасы Қытайда үлкен шу-шу туғызды. Қытай археологтары Ли Цзи, Фу Синян және Лян Сиённың Иньсу мен Чэнзиядағы қазбаларына негізделген қазбалары Қытай өркениетінің тәуелсіз тамырын көрсетті. Осыған қарамастан Андерсон Қытай археологиясының негізін қалады деп айтуға болады. Андерссонның Қытайдағы уақыты туралы ең танымал кітабы - Den gula jordens barn, 1932, бірнеше тілге аударылған, соның ішінде ағылшын тіліне (Сары жердің балалары ретінде, 1934, 1973 жылы қайта басылған), жапон және корей тілдеріне аударылған. Андерссонның еңбектерінің кең көлемді библиографиясы және оның және оның әріптестерінің Қытайдағы археологиялық зерттеулері туралы жан-жақты талқылау үшін М. Фискесжо мен Чен Сингкан, Қытайдан бұрын Қытай: Йохан Гуннар Андерссон, Динг Вэньцзян және Қытайдың ежелгі тарихын ашу. Стокгольм: Қиыр Шығыс көнеліктер мұражайы [Östasiatiska museet], 2004. 1926 жылы Андерссон Швецияның Стокгольм қаласында Қиыр Шығыс көнеліктер мұражайын (шведше: Östasiatiska museet) құрды. Бұл ұлттық мұражай Қытайдағы алғашқы ғылыми археологиялық қазбалардан алынған жинақтардың швед бөлігіне арналған. Андерссон 1939 жылы оның орнын әйгілі швед синологы Бернхард Карлгрен алмастырғанға дейін МФЭА директоры болды.

Жинақ

Материалдардың швед бөлігінің іріктемелері 2004 жылы ашылған жаңа тұрақты көрмеде MFEA-да қойылған. Андерсон коллекцияларының қытайлық бөлігі екіжақты қытай-швед келісіміне сәйкес, ол Қытай үкіметіне жеті партиямен қайтарылды, 1927–1936 жылдары. Андерсон алғашқы партияларды Пекинге, ал соңғыларын Қытайдың жаңа астанасы болған Нанкинге жіберді. Осы заттармен көрме Нанкиндегі жаңа Ұлттық геологиялық зерттеу орталығында ұйымдастырылды, онда Андерсон оларды 1937 жылы көрді – соңғы рет оларды көрген адамдардың айтуынша. Бұл заттар туралы соңғы құжаттық мәлімет 1948 жылғы Нанкин геологиялық зерттеу мұражайының келушілер нұсқаулығы болды, онда Андерсонның Яншао артефактілері көрме экспонаттары ретінде тізілген. 2002 жылға дейін бұл заттар азамат соғысынан кейін қайта табылмайтын күйреген деп есептелді. Қытай геологиялық мұражайындағы (Геологиялық зерттеу мұражайының мұрагері) негізгі жөндеу жұмыстары кезінде қызметкерлер сақтау қоймасын қайта ұйымдастырғанда үш жәшік керамикалық ыдыстар мен сынықтар тапты. Стокгольмдегі Қиыр Шығыс көнеліктері мұражайымен (Östasiatiska Museet) байланысқаннан кейін, бұл заттардың Андерсонның қазбаларынан қалғандары екені расталды. 2006 жылы бұл заттар Геологиялық мұражайдағы көрмеге қойылды, ол мұражайдың 90 жылдығына арналған және Андерсон мен оның негізін қалаушыларының өмірі мен еңбегін тойлады. 2007 жылы Қытай геологиялық мұражайы деректі фильм шығарды (Фискесjö 2010 жылғы шолу мен талқылауды қараңыз). Дегенмен, 2010 жылдың өзінде Андерсонның Қытайға қайтарған заттардың көп бөлігі әлі де жоғалып кеткен. Олардың ішінде керемет әрі бірегей адам беті бар керамикалық шаман басы (Фискесjö және Чен 2004, Фискесjö 2010-да қайта жарияланған) және көптеген әсем суреттелген керамикалық ыдыстар бар. Андерсонның заманынан бері қытай археологтары осындай керамиканы қазып шығарғанмен, бұл жоғалған коллекциялар ерекше қызығушылық пен құндылыққа ие, себебі олар Қытайдағы алғашқы ғылыми археологиялық қазбалардан алынған. Олар Нанкинде болуы мүмкін, бірақ бірнеше құзыретті тараптардың тергеуіне қарамастан (Андерсоннің жіберу тізімдерін Қиыр Шығыс көнеліктері мұражайы Қытайдағы мәдени мұра және археология саласындағы ірі институттарға көшірді), олар табылмайынша, олардың қайда екені белгісіз.