Кіріспе
Албан тілінде жазылған әдеби мәтіндер мен туындылар – Албан әдебиеті орта ғасырларға дейін жетеді және албан тілінде жазылған барлық әдеби мәтіндер мен туындыларды қамтиды. Ол Албания, Косово және, әсіресе, Италиядағы албан диаспорасында албандар жазған әдебиетті де қамтуы мүмкін. Албан тілі – үнді-еуропалық тілдер отбасының тәуелсіз тармағы болып табылады және басқа тілдермен тығыз байланысы жоқ. Албан тілінің шығу тегі толыққанды белгілі емес, бірақ ол ежелгі иллирия тілінің мұрагері болуы мүмкін. Антивари архиепископы Гийом Адам 1332 жылы жазған есебінде албандықтар өз тілі латын тілінен өте ерекше болғанымен, кітаптарында латын әріптерін қолданғандарын айтқан. Албан тілінде сақталған ең көне құжаттар – 1462 жылы Дуррес епископы Пал Энджелли Гег диалектісінде жазған "Formula e pagëzimit" (Крещение формуласы) және сол кезеңдегі Жаңа өсиеттің бірнеше аяттары.
Albanian literature stretches back to the Middle Ages and comprises those literary texts and works written in Albanian. It may also refer to literature written by Albanians in Albania, Kosovo and the Albanian diaspora particularly in Italy. Albanian occupies an independent branch within the Indo European family and does not have any other closely related language. The origin of Albanian is not entirely known, but it may be a successor of the ancient Illyrian language. The Archbishop of Antivari Guillaume Adam wrote a report in 1332 in which he said that Albanians used Latin letters in their books although their language was quite different from the Latin language. The oldest surviving documents written in Albanian are the "Formula e pagëzimit" (Baptismal formula) recorded by Pal Engjëlli, Bishop of Durrës in 1462 in the Gheg dialect, and some New Testament verses from that period.
15 ғасыр
Осман империясының кеңейуі Батыс Еуропаның Ренессанс дәуіріндегі гуманизм кезеңінде көптеген албандарды өз отанынан қуылды. Гуманистік әлемде танымал болған албан эмигранттарының ішінде 1510 жылы Римде Скандербегтің тарихын жариялаған тарихшы Марин Барлети (1460–1513) немесе Марино Бечихеми (1468–1526), Гьон Газулли (1400–1455), Леоникус Томеус (1456–1531), Микеле Марули (15 ғасыр), Микеле Артиоти (1480–1556) және ғылым, өнер және философияның түрлі салаларында көзге түскен көптеген басқа да адамдар бар.
XVI ғасыр
Мәдени қарсылық ең алдымен шіркеу құрбандықтары мен басылымдарында албан тілінің дамуы арқылы білдірілді, негізінен солтүстіктегі католик конфессиялық аймақта, сондай-ақ оңтүстіктегі православиелік аймақта. Протестанттық реформалар жергілікті тіл мен әдеби дәстүрдің өркендеуіне үміт сыйлады, дін қызметкері Гьон Бузуку католик литургиясын албан тіліне аударғанда, Лютер неміс тілі үшін жасағандай, албан тілі үшін де сондай нәрсе жасауға тырысты. Гьон Бузукудың 1555 жылы жарық көрген "Мешари" (Миссал) албан тілінде жарық көрген алғашқы әдеби туынды болып табылады. Тілдің жетілдірілген деңгейі мен орфографияның тұрақталғандығы албан тілінде бұрынғы жазу дәстүрінің нәтижесі болуы керек, бірақ бұл дәстүр белгісіз.
17 ғасыр
XVII-XVIII ғасырларда православие және мұсылман діни-мәдени орталарында әдебиет үлкен дамуға жетті. Елбасан қаласынан шыққан белгісіз автор Киелі кітаптың бірнеше бөлімін албан тіліне аударды; сондай-ақ Елбасандық Т. Х. Филипи «Диата е Вьетэр и е Ре» (Ескі және Жаңа өсиет) аудармасын жасады. Бұл күш-жігер келесі ғасырда 1827 жылы Г. Гирокастритидің «Диата е Ре» (Жаңа өсиет) толық мәтінін және Костадин Кристофоридидің (1830–1895) (христиандық) діни аудармаларының кең жиынтығын жариялау арқылы күшейді. Бұл жарияланымдар екі диалекті бірыңғай әдеби тілге біріктіру процесіне көмектесті және албандардың ұлттық шіркеуін өз тілінде құруға негіз салды. Бұл тенденцияға қарсы болғанымен, 17 ғасырда Балкан түбегінің маңызды мәдени және рухани орталығына айналған Воскопоя мәдениеті де айтылуға тиіс. Онда T. Кавальоти, Д. Хаджиу, Г. Воскопояри сияқты тұлғалардың еңбектері білім, филология, теология және философия саласында албан тілінің дамуына және танылуына объективті үлес қосты. Воскопояда пайда болған әдебиет көбінесе грек тілінде болғанымен, исламдануға қарсы тұру қажеттілігі ұлттық тілдерді қолдануды талап етті, бұл ұлттық мәдениеттердің дамуына ықпал етті. Валахия және албан тілдері Воскопоя мектептерінде грек тілін оқыту үшін де қолданылды, ал Валахия тіліндегі кітаптар оның баспаханаларында басылды. Воскопоялық жазушылар мен ғалымдардың еңбектері Еуропалық ағартушылықтың кейбір идеяларын сіңірді. Олардың ең көрнектісі – Теодор Кавальоти. Х. Э. Тунманның жазбаларына сәйкес, жарияланбаған Кавальотидің еңбегі философияның дерлік барлық салаларындағы мәселелерді қамтиды. Онда Платон, Декарт, Малебранш және Лейбництің ықпалы байқалады.
Ерте заманауи кезең
Ислам дінінің, әсіресе суфизмнің және басқыншылар мәдениетінің әсерінің нәтижесінде 18 ғасырда поэзия мектебі пайда болды, немесе араб әліпбиін қолданып албан тілінде жазылған әдебиет құрылды. Незим Фракулла, Сулейман Найби, Хасан Зыко Камбери, Шахин, Далип Фрашери сияқты авторлары шығармаларында Шығыс әдебиетінен алынған мотивтерді пайдаланды, шығыстық элементтерге толы тілде діни мәтіндер мен поэзия жазды, сондай-ақ діни лирика мен эпосты дамытты. Бежтежинж поэзиясы сол кезде Стамбул мен Таяу Шығыста кең таралған түрік, парсы және араб әдебиеттерінің күшті ықпалында болды. Түрік және парсы поэзиясында кең таралған көптеген жанрлар мен формалар албан тілінде де кездеседі: мұрабба, катрен, илахи – діни гимндер, қасида – арабтар ұнатқан ұзын мақтау өлеңдері және ғазал – түріктер мен парсылардың сүйіп оқыған қысқа өлеңдері, көбінесе махаббат лирикасы. Тақырыптары көбінесе діни болды, терең ойларға толы немесе ашық түрде насихаттық сипатта болып, дінді таратуға қызмет етті. Осы өлеңдердің көп бөлігінің философиялық сипаты исламның түрлі ағымдарынан шабыт алды: сүннит рухынан бастап шиит суфизмінің терең мистикалық сфераларына дейін, ал кейін Бекташи пантеизмінің либералды, бірақ сонымен қатар мистикалық көзқарастарына дейін. Дүниеуи өлеңдер де кездеседі: махаббат лирикасы, табиғат поэзиясы, тарихи және философиялық өлеңдер.
Тәуелсіздік
Екі дүниежүзілік соғыс арасындағы албан әдебиетінің басты бағыты реализм болды, бірақ ол романтизмнің іздерін де сақтап қалды. Гердж Фишта (1871–1940) албандық тарихи және аңыздық эпостың рухында, 17 000 тармақты "Жоғарғы таулар лаутасы" (Lahuta e malësisë) поэмасын жазды, ол солтүстік таулы аймақтарының славян шабуылдарына қарсы күресін бейнелейді. Осы туындысы арқасында ол албандардың ең ұлы эпикалық ақыны болып саналады. Францискан дін қызметкері, ғалым және Италия академиясының мүшесі Гердж Фишта – албан мәдениетінің жан-жақты тұлғасы: эпикалық және лирикалық ақын, публицист және сатирик, драматург және аудармашы, екі соғыс арасындағы албан мәдени және саяси өмірінің белсенді қатысушысы. Оның маңызды еңбегі "Жоғарғы таулар лаутасы" (1937, ағылшын басылымы 2005) – албан өмірі мен ой-санасының көрінісі, тарихи және аңыздық ерліктердің, дәстүрлер мен әдет-ғұрыптардың поэтикалық мозаикасы, көне халық тарихының тірі фрескасы. Оның ортасында – өмірінің ағынында қиындықтарға толы ғасырлар бойында қалыптасқан албандық мінез. Фиштаның поэзиясы ауқымды тілдік байлығымен ерекшеленеді, ол таулы аймақтың халықтық тілінің байлығын, тірі және шексіз фразеологиясын, поэтикалық өрнекке күш пен жандару сыйлайтын айқын синтаксистік құрылымдардың алуан түрлілігін қамтиды. "Перілердің балқызы" (Mrizi i Zanave) патриоттық өлеңдермен және "Париж биі" (Vallja e Parrizit) діни рухтағы өлеңдермен Fishta-ны көрнекті лирикалық ақын ретінде көрсетеді, ал оның басқа туындылары "Парнас анисі" (Anzat e Parnasit) және "Бабатастың есегі" (Gomari i Babatasit) оны ешқашан қайталанбас сатирикалық ақын ретінде бейнелейді. Драма саласында оның библиялық және мифологиялық тақырыптағы трагедияларымен қатар "Юда Маккабей" және "Ифигения Аулда" пьесаларын атауға болады. Реализмнің көрнекті өкілі Милош Джердж Николла, Миджени (1913–1938) болды. Оның "Бос өлеңдері" (Vargjet e lira, 1936; ағылшын басылымы 2015) мен прозасы сол кездегі қоғамдағы адамның қиын жағдайы мен қайғылы тағдыры туралы қатал социалистік реализммен сіңген. Оның туындыларының кейіпкерлері – албан қоғамының ең төменгі топтарынан шыққан адамдар. Мидженидің кейбір әңгімелері шағын романдар, олардың тақырыптары жеке адамның институттармен және патриархалдық, консервативті моральмен қақтығысын көрсетеді. Миджени талантының бунтарлық табиғаты албан поэзиясы мен прозасының дәстүрлілігін бұзып, поэзия мен повестьте жаңа стиль мен формаларды енгізді. Ол албан әдебиетінің ең ірі реформаторларының бірі, алғашқы ірі қазіргі заманғы албан жазушысы. Ласгуш Порадечи (1899–1987) – өзгеше поэтикалық талант, көрнекті лирикалық ақын, ол жұмсақ және жылы өлеңдер жазды, бірақ терең ойлау және әсем музыкалық үнмен: "Жұлдыздар биі" (Vallja e yjeve), 1933, "Жүрек жұлдызы" (Ylli i zemrës), 1937. Фан Стилиан Ноли (1882–1965) – көп салалы қайраткер, көрнекті ақын, тарихшы, драматург, эстетик және музыка зерттеушісі, публицист, аудармашы және албан тілінің шебері. Ноли өзінің поэзиясымен, ғылыми және діни прозасымен, сондай-ақ аудармаларымен қазіргі албан тілінің дамуына үлкен үлес қосты. Әлем әдебиетінің өзі аударған туындыларына жазған кіріспелері оны соғыстар арасындағы Албанияның ең басты әдеби сыншысы етті. Ол "Ояну" және "Исраилдіктер мен филистиндер" пьесаларын жазды және 1947 жылы ағылшын тілінде "Бетховен және француз төңкерісі" зерттеуін жариялады. Екі соғыс арасындағы албан әдебиетінде сентиментализмнің (Фокион Постоли, Михал Грамено) және кеш классицизмнің, әсіресе драмада (Этем Хахиадеми) көріністері де болды. Қазіргі заманғы үрдістер – импрессионизм, символизм және т.б. кейбір жазушылардың (Миджени, Порадечи және Асдрени) туындыларында оқшауланған құбылыстар болды, олар мектеп құруға қол жеткізе алмады. Жанрлар жүйесінде терең өзгерістер байқалды: проза (Миджени, Ф. С. Ноли, Фаик Коница, Эрнест Колики, Митруш Кутели және т.б.), драма және сатира (Гердж Фишта, Кристо Флоки) поэзиямен қатар дамыды. Эрнест Колики Шкодер қаласынан түске толы, нәзік проза жазды ("Тудың саудагері", Tregtar flamujsh, 1935). Митруш Кутели – албан тілінің сиқыршысы, халықтық әңгімелеу стилін әсем прозаға айналдырған жазушы: "Албан түндері" (Net shqiptare), 1938; "Аго Якупи", 1943; "Шабан шапатының Қаплан ағасы" (Kapllan aga i Shaban Shpatës), 1944. Фаик Коница – албан прозасына заманауи бейне берген шебер. Атақты отбасынан шыққан, элитаға тиесілі екендігі туралы ар-ұжданға ие болған ол Османдық оккупациясынан қалған Шығыс ойлауын жұмсақ күлімсіреумен, жұмсақ сарказмға айналдырып, туындыларында көрсетті. Еуропаның барлық ірі тілдерін және кейбір Шығыс тілдерін білетін, Гийом Аполлинермен дос, шетелдіктер "жүретін энциклопедия" деп атаған Конница албан мәдениеті үшін Батыс зиялысының үлгісіне айналды. Жастығынан бастап ұлттық қозғалысқа берілген, бірақ Ренессанстың мифтік, идеализациялық және романтикалық сезіміне қарамастан, ол оған сын көзқарасын енгізіп, өзінің ойлары үшін ұзақ уақыт бойы күйінді. Ол "Албания" журналын (Брюссель, 1897–1900, Лондон, 1902–1909) құрды, ол Ренессанс кезеңіндегі ең маңызды албан баспасөз органына айналды. Публицист, эссеші, ақын, прозашы, аудармашы және әдеби сыншы ол, басқалармен қатар, "Албания және түріктер" (L'Albanie et les Turcs, Париж, 1895), "Албан ұлттық қозғалысы туралы естелік" (Memoire sur le mouvement national Albanais, Брюссель, 1899), "Париждегі зулу елшілігі" (Një ambasadë e zulluve në Paris) (1922) және "Доктор Жилпәра" (Doktor Gjilpëra) (1924) зерттеулерін, сондай-ақ "Албания – Соғыс Оңтүстік-Шығысының бағы" (Albania—the Rock Garden of South Eastern Europe) тарихи-мәдени еңбегін жариялады, ол Массачусетсте 1957 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Екі соғыс арасындағы Италия албандарының әдебиеті 19 ғасылдың романтикалық мектебінің дәстүрін жалғастырды. Зеф Скиро (1865–1927) өзінің "Қайта оралу" (Kthimi), 1913, "Шет елдегі жер" (Te dheu i huaj), 1940 туындылары арқылы 15 ғасылдан бері Скендербег қайтыс болғаннан кейін эмиграциялаған албандардың тарихи естелігін қайта жаңғыртуды көздеді. Албанияда және шетелде жарияланған тағы бір көрнекті албан романтизмінің жазушысы Лазар Эфтимиади болды. Сорбонаны бітірген ол албан оқырманына Батыс әдебиетінің маңызды туындыларын таныстыратын бірнеше мақала жазды. Ол Ганс Христиан Андерсен сияқты жазушылардың туындыларын аударды және Гердж Фишта және басқалармен көптеген маңызды аудармаларда ынтымақтастық жасады. Оның "Мерушя" атты әңгімелер жинағы албан романтизмінің және адамзаттың маржаны болып табылады және 1932 жылы Лондон басылымымен қоса бірнеше үйлерде жарияланды. Осы кезеңнің көрнекті жазушылары: Фан Стилиан Ноли, Гердж Фишта, Фаик Коница, Хаки Стермилли, Ласгуш Порадечи, Митруш Кутели, Миджени және т.б.
Социализм
Албанияда коммунистер билікті басып алғаннан кейінгі күрт саяси өзгерістер Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі әдеби дәстүрлермен байланысты үзіліске әкелді. Жаңа режим зиялы қауым мен жазушыларды, «ескі режимнің» өкілдері деп сақтап, күдікпен қарады. Сол жылдары жазушыларға қарсы жала жабу мен қуғын-сүргін кеңінен таралды. 1930 жылдары Кеңес Одағында Сталин жүргізген тәжірибелер мен саясат Албанияда коммунистік биліктің 46 жылы бойы қолданылды. Осы кезеңдегі әдебиет социалистік реализм шеңберінде дамыды, ол ресми саясат рұқсат еткен жалғыз бағыт еді. Албан жазушылары партизандық соғыс пен социализмді құруға жұмсалды, сондай-ақ «ысырапты» Батыс мәдениетінің ықпалына жол бермеуге тырысты. Коммунистік идеология мен саясатқа үн қоспаған тақырыптарға тыйым салынды. Табу тақырыптарды формалды түрде қараудың өзі қарсылық саналып, қысқа мерзімде үлкен наразылыққа әкелді. Осы кезеңдегі романның ең дамыған түрі – Яков Хокса, Стержо Спассе, Фатмир Гята сияқты авторлардың этикалық және тарихи сипаттағы, тура сюжеті бар социалистік реализм романы болды. Бірақ Исмаил Кадаре, Петро Марко сияқты авторлардың идеялар мен тарихи параллельдер негізінде құрылған, күрделі композициясы мен ашық поэтикасы бар, философиялық мазмұны терең романдары, сондай-ақ сатирикалық романдар да жазылды. Дритро Аголлидің «Жолдас Зайлоның өркендеуі мен құлауы» атты туындысы – сатирикалық романның бір мысалы. Әңгімелер мен романдарды Димитер Шутерики, Теодор Лачо, Димитер Хувани, Петрак Зото және тағы басқалар жазды, ал поэзияны – Исмаил Кадаре, Дритро Аголли, Фатос Арапи, Шевахир Спахиу, Мимоза Ахмети және басқалар дамытты. Драма және комедия (Спиро Чомораның «Корча карнавалы», 1961) одан аз дамыды.
Қазіргі кезең
Албан әдебиетінің ең танымал қазіргі заманғы жазушысы – 1936 жылы туған Исмаил Кадаре, оның романдары 45 тілге аударылған. «Өлі армияның генералы» (1963), «Қоршау» (1970), «Тасқа қашалған тарих» (1971), «Үш қабақты көпір» (1978), «Сәуірдің күндері» (1980), «H. ісі» (1981), «Арман сарайы» (1981), «Пирамида» (1992) және «Мұрагер» (2002) романдарымен Кадаре албан әдебиетін қазіргі еуропалық әдебиет ағынына енгізді. Кадаре шығармаларының орталық тақырыбы – тоталитаризм және оның механизмдері. Оның туындылары албан өмірінің көркем энциклопедиясы болып табылады. Албанияның философиясы, сенімдері, драмалары, тарихи және мәдени дәстүрлері, жазушының шеберлігі арқылы бейнеленген, Кадаре шығармаларында албан халқының рухани мәдениетінің күшін көрсетеді. Кадаре тарихи параллельдерді, теңеулер мен ассоциацияларды, албан аңыздарын және мифологиясын кеңінен пайдалана отырып, қазіргі заманғы проза жасайды. Орта ғасырлық аңыздар мен балладалардың эпикалық әлемінен бастау алып, Кадаре прозасы ежелгі халықтық дәстүрлерді «қазіргі заманға» жаңартып, олардың қазіргі әлемге қатысын көрсетеді. 1992 жылы Кадаре Prix mondial Cino Del Duca сыйлығын, 1998 жылы Гердер сыйлығын, 2005 жылы тұңғыш Man Booker International Prize сыйлығын, 2009 жылы Астурия принцінің өнер сыйлығын және 2015 жылы Иерусалим сыйлығын алды. 2019 жылы Парк Кён Ни сыйлығымен, ал 2020 жылы Нойштадт халықаралық әдебиет сыйлығымен марапатталды. 1996 жылы Франция оны Францияның Моральдық және саяси ғылымдар академиясының шетелдік мүшесі етіп тағайындады, ал 2016 жылы ол Құрмет легионы орденімен марапатталды. Ол әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына 15 рет ұсынылды. 1990 жылдан бері Албанияның екі ірі саяси партиясы Кадарені Албания президенті болуға шақырды, бірақ ол бас тартты. Нейштадт сыйлығына ұсынған сарапшылар: «Кадаре – Франц Кафканың жалғасы. Кафкадан кейін тоталитарлық биліктің тозақтық механизмдеріне және оның адам жанына тигізетін әсеріне Кадаредей гипнотикалық тереңдікпен ешкім де үңілген жоқ». Оның туындыларын Николай Гоголь, Джордж Оруэлл, Габриэль Гарсия Маркес, Милан Кундера және Бальзак шығармаларымен салыстырады. Кадаре қатаң цензура орнаған Албанияда өмір сүрген кезінде үш кітабына тыйым салынған коммунистік цензурадан озып өту үшін, астарлы әңгімелер, мифтер, нақылдар, халық ертегілері, аллегориялар және аңыздар сияқты әдістерді қолданды, сонымен қатар екіұштылық, меңзеу, ишарат, сатира және шифрланған хабарларды пайдаланды. 1990 жылы коммунистік режимнен және оның Сигурими құпия полициясынан қашу үшін Парижге қашып кетті. «Нью-Йорк Таймс» газеті оны Албанияның ұлттық тұлғасы деп жазды, оның танымалдылығы АҚШ-тағы Марк Твенге тең болуы мүмкін екенін айтты, сондай-ақ «Албанияда Кадаре кітабы жоқ үй болмайды» деді. Кейбір сарапшылар Кадарені ХХ және ХХІ ғасырлардың ең ұлы жазушылары мен зиялыларының бірі деп санайды. Ридван Дибра – қазіргі албан әдебиетінің көрнекті өкілі және бірнеше жаңа туындылардың авторы. Ол бірнеше ұлттық және халықаралық сыйлықтармен марапатталды, соның ішінде 2012 жылғы ең үздік албан романы үшін «Жалғыздық аңызы» үшін Рекшай Суррой сыйлығын алды. Ол қазіргі заманда өмір сүріп жатқан ең ірі бес албан жазушысының бірі деп есептеледі. Лулджета Ллешанаку – бүгінгі таңдағы ең маңызды және танымал албан ақындарының бірі. Ол жеті томдық поэзия жинағының авторы, олардың бірнешесі әртүрлі тілдерге аударылған. Ағылшын тіліне аударылған туындылары: «Fresco» (2002), «Child of Nature» (2010), «Haywire: New and Selected Poems» (2011) және «Negative Space» (2018), соңғысы Ани Гжиканың аудармасы 2019 жылғы Гриффин поэзия сыйлығына үміткер болды. Ол 2009 жылы Еуропа ақындары үшін Кристалл Виленица сыйлығын алды. 1944 жылы Елбасан қаласында туған Фатос Конголи – қазіргі албан әдебиетінің ең «күшті және сенімді» өкілдерінің бірі саналады. Басқа маңызды жазушылардың қатарында Бен Блуши бар, оның алғашқы романы «Аралда өмір сүру» (2008), албандардың исламдануы туралы, Албанияда коммунизм құлағаннан кейін ең көп сатылған кітапқа айналды. Оның екінші романы «Отелло, Влора моры» (2009) Еуропалық Одақтың әдебиет сыйлығымен марапатталды. Оның кейінгі романдары ұлттық бестселлерлерге айналды.