Кіріспе

Қарыз бойынша төлемді жүзеге асырмаған жағдайда жауапкершілікті қабылдау туралы уәде. Қаржы саласында кепілдік, кепілдік шарты немесе кепілдеме – егер қарыз алушы міндеттемелерін орындамаса, оның қарызы үшін жауапкершілікті қабылдауға бір тараптың берген уәдесін білдіреді. Әдетте, кепілдік шарты немесе кепілдеме – екінші тараптың (негізгі тұлғаның) міндеттемелерін орындамаған жағдайда, мысалы, келісімшарт талаптарын орындамаған жағдайда, бірінші тарапқа (міндетті тұлғаға) белгілі бір соманы төлеуге кепілдік беру немесе кепілдеме болып табылады. Кепілдік шарты міндетті тұлғаны негізгі тұлғаның міндеттемелерін орындамауынан туындаған залалдардан қорғайды. Уәде берген тұлға немесе компания "кепіл" немесе "кепілгер" деп те аталады.

Кепілгердің болуының себебі

Кепілдік көбінесе негізгі борышкердің немесе бас тұлғаның келісімшарт бойынша міндеттемелерін борышкерге (қарсы тарапқа) орындау мүмкіндігі күмәнді болғанда немесе бас тұлғаның міндеттемелерін орындамауы немесе төлемді кешіктіруі салдарынан қорғауды қажет ететін мемлекеттік немесе жеке мүдделер болғанда кепілдік берушіні қажет етеді. Көптеген ортақ құқық жүйелерінде кепілдік шарты алаяқтық туралы заңға (немесе оған баламасы бар жергілікті заңдарға) бағынады және кепілдік беруші мен бас тұлға қол қойған жазбаша нысанда тіркелмесе, күшін жойды.

АҚШ-тың өнеркәсіптері

SFAA 2022 күнтізбелік жылға арналған АҚШ және Канаданың кепілдік берудің алдын ала нәтижелерін жариялады. Тікелей жазылған сыйлықтардың жалпы сомасы 8,6 миллиард долларды құрады, ал тікелей шығын көрсеткіші 14,5% болды, бұл кепілдік беру саласындағы жоғары рентабельділікті көрсетеді. Сала әлі де өте фрагменттелген, 100-ден астам компания кепілдік беру облигацияларын тікелей жазып отыр, сонымен қатар жаңа нарыққа кіретіндер немесе қайтадан кіретіндер жиі кездеседі. АҚШ-тағы кепілдік беру облигациялары бойынша жылдық сыйлықтардың сомасы шамамен 3,5 миллиард долларды құрады. Мемлекеттік сақтандыру комиссиялары өз құзыретіндегі корпоративтік кепілдік беру қызметін реттеуге жауапты. Комиссия мүшелері сондай-ақ облигацияларды сататын брокерлерді немесе агенттерді лицензиялайды және реттейді. Олар өндірушілер деп аталады; Ұлттық кепілдік беру облигацияларын өндірушілер қауымдастығы (NASBP) осы топты өкілдейтін кәсіби бірлестік болып табылады. 2008 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінде «қылмыс жасады деген айыппен ұсталған адамдарды ақы алғанда босату әлемнің көп бөлігінде дерлік белгісіз» деп жазылған.

Миллер заңы

Миллер заңы белгілі бір федералдық құрылыс жобаларында мердігерлерге кепілдік талап етуі мүмкін; сонымен қатар, көптеген штаттар өздерінің "Кіші Миллер заңдарын" қабылдады. Кепілдік операциясында әдетте өндіруші қатысады; Кепілдік облигацияларын өндірушілердің ұлттық қауымдастығы (NASBP) осындай өндірушілерді өкілдейтін сауда қауымдастығы болып табылады.

Суброгация құқығы

Егер кепілгер бастының міндеттемелерін орындамауы немесе төлемеуі салдарынан төлеуге немесе орындауға мәжбүр болса, заң әдетте кепілге суброгация құқығын береді, бұл кепілге бастының орнына тұруға және төлем жасау немесе бастың атынан орындау шығындарын өндіріп алу үшін кепілгердің шарттық құқықтарын пайдалануға мүмкіндік береді, тіпті кепілгер мен басты арасында мұндай шарт болмаған жағдайда да.

Кепілдік беру және кепілдік беру арасындағы айырмашылық

Дәстүр бойынша кепілдік және кепілдік беру арасында ерекшелік жасалатын. Екі жағдайда да несие беруші, қарыз алушы міндеттемелерін орындамаған жағдайда, басқа адамнан қарызды өндіріп алу мүмкіндігіне ие болды. Бірақ кепілдің жауапкершілігі қарыз алушымен бірлесіп, бірінші кезекте болды: кредитор екінші тараптан тәуелсіз түрде қарызды өндіруге тырыса алатын. Кепілгердің жауапкершілігі қосымша және туынды болды: кредитор алдымен қарыз алушыдан қарызды өндіруге тырысып, содан кейін ғана кепілгерден төлем талап ете алатын. Көптеген заң жүйелері бұл ерекшелікті жойды, нәтижесінде барлық кепілгерлер кепілдің орнына қойылды.

Шартпен кепілдік берілген облигациялар

Келісім-шарттық кепілдемелер, құрылыс саласында жалпы мердігерлер құрылыс заңнамасының бір бөлігі ретінде кеңінен қолданатын, кепілдік берушінің жоба иесіне (міндетті тұлғаға) жалпы мердігердің (негізгі тұлғаның) келісімшарт ережелерін орындауын қамтамасыз етуі болып табылады. Американың Біріккен жалпы мердігерлер қауымдастығы (Associated General Contractors of America), АҚШ-тың сауда қауымдастығы, мүшелеріне осы кепілдемелер туралы ақпарат береді. Келісім-шарттық кепілдемелер мердігерлік лицензия кепілдемелерімен бірдей емес, олар лицензияның бөлігі ретінде талап етілуі мүмкін. Бұл санатқа ұсыныс кепілдемелері (тапсырыс алған жағдайда мердігер келісімшартқа кіретініне кепілдік беру); орындау кепілдемелері (мердігер келісімшартта көрсетілгендей жұмысты орындайтынына кепілдік беру); төлем кепілдемелері (мердігер қызметтерге, әсіресе субподрядшылар мен материалдарға, сондай-ақ механиктік талаптар қолданылмаған федералдық жобаларға төлейтініне кепілдік беру); және техникалық қызмет көрсету кепілдемелері (мердігер белгілі бір мерзім ішінде нысанды жөндеуге және күтіп ұстауға кепілдік беру) кіреді. Жоғарыда аталған санаттарға жатпайтын, ең көп таралғандары – бөлу және жабдықтау кепілдемелері болып табылатын әртүрлі келісім-шарттық кепілдемелер де бар. Кепілдемелер әдетте Миллер заңы бойынша федералдық үкімет жобалары үшін және «кішкентай Миллер заңдары» бойынша мемлекеттік жобалар үшін қажет. Федералдық үкіметте келісімшарт тілін үкімет анықтайды. Жеке келісімшарттарда тараптар тіл мен талаптарды еркін келісе алады. Америка сәулетшілер институты (AIA) және Американың Біріккен жалпы мердігерлер қауымдастығы (AGC) ұсынған стандартты келісімшарттар кепілдемені міндетті емес етеді. 1989 жылдан 2002 жылға дейін АҚШ-та мердігерлердің орташа сәтсіздік деңгейі 14% болды, ал басқа салалар үшін – 12%. Бағалар айыппұл сомасының пайызы ретінде (кепілдіктің максималды жауапкершілігі) шамамен 1% -дан 5% -қа дейін ауытқиды, ең жақсы кредиттік тарихы бар келісімшарттар ең төмен баға төлейді. Кепілдеме әдетте негізгі мердігер немесе басқалар шығын болған жағдайда кепілдік берушіге өтеу төлеу туралы келісімді қамтиды.

Коммерциялық кепілдік облигациялары

Коммерциялық облигациялар – келісімшарттар санатына жатпайтын облигация түрлерінің кең спектрін білдіреді. Олар көбінесе төрт түрге бөлінеді: лицензиялар мен рұқсаттар, соттық, мемлекеттік лауазым иелерінің және басқа да түрлер.

Сот облигациялары

Сот облигациялары – заңмен белгіленген және соттармен байланысты облигациялар. Олар соттық және сенімгерлік облигацияларына бөлінеді. Соттық облигациялар сот процесінен туындайды және сот арқылы өндіріс іздейтін немесе сот шараларынан қорғанатын тараптар қояды. Сенімгерлік немесе мұрагерлік облигациялары мұрагерлік соттарда және теңдік құқығын жүзеге асыратын соттарда тіркеледі; олар осы соттардың басқа адамдардың мүлкін басқаруға сеніп тапсырған адамдар өздеріне жүктелген міндеттерін адал орындайтынына кепілдік береді. Соттық облигациялардың мысалдарына апелляциялық облигациялар, тоқтау облигациялары, қамау облигациялары, қайтару облигациялары, бұйрық облигациялары, механиктердің талап облигациялары және кепілдік облигациялары жатады. Сенімгерлік облигацияларының мысалдарына әкімшілік, қамқоршылық және сенімділік облигациялары кіреді.

Мемлекеттік облигациялар

Мемлекеттік қызметкерлердің кепілдік сақтандыруы – сайланып немесе тағайындалған мемлекеттік сенімге ие лауазымдардағы адамдардың адалдығы мен міндеттерін орындауын қамтамасыз етеді. Мысалы, кепілдік сақтандыруды қажет ететін лауазымдарға нотариустар, қазынашылар, комиссарлар, судьялар, қалалық хатшылар, құқық қорғау органдарының қызметкерлері және несие одағының еріктілері жатады.

Түрлі облигациялар

Әртүрлі кепілдік облигациялары – бұл басқа коммерциялық кепілдік облигацияларының жіктемелеріне толық сәйкес келмейтін облигациялар. Олар көбінесе жеке қарым-қатынастарды және ерекше бизнес қажеттіліктерін қолдайды. Маңызды әртүрлі кепілдік облигацияларының мысалдары: жоғалған құнды қағаздарға кепілдік, қауіпті қалдықтарды жоюға кепілдік, несие мүмкіндіктерін арттыруға арналған қаржылық кепілдік, өздігінен сақтандырылған жұмысшылардың өтемақысына кепілдік, және жалақы мен әлеуметтік/қосымша жәрдемақы (кәсіподақ) кепілдіктері.

Кәсіпкерлік қызмет облигациялары

Бизнес-қызмет облигациялары – кепілдік беруші ұйымның клиенттерін ұрлықтан қорғауға бағытталған кепілдік облигациялары. Бұл облигациялар үйдегі күтім, тазалау қызметтері және тұрғын үйлеріне немесе кеңселерге үнемі кіретін басқа да компаниялар үшін кең таралған. Бұл облигациялар көбінесе адалдық облигацияларымен шатастырылады, бірақ олар өте ерекше. Бизнес-қызмет облигациясы кепілдік беруші ұйымның клиентіне, егер ұйымның қызметкері клиентке тиесілі мүлікті ұрласа, кепілдік облигациясы бойынша өтемақы талап етуге мүмкіндік береді. Алайда, талап тек қана егер кепілдік беруші ұйымның қызметкері сотта қылмыстық құқық бұзғаны үшін кінәлі деп танылса ғана күшіне енеді. Сонымен қатар, егер кепілдік беруші компания облигация бойынша өтемақы төлесе, ол кепілдік беруші ұйымнан осы өтемақыға байланысты барлық шығындарды өндіріп алуға тырысады. Бұл дәстүрлі адалдық облигациясынан өзгеше, онда сақтандырылған (кепілдік беруші ұйым) сақтандыру шартының лимітіне дейінгі жабылған талаптар бойынша ғана шегерімді төлеуге жауапты болады.

Қылмыстық облигациялар

Жазалық кепілдеме – бұл келісімді орындауды қамтамасыз ету үшін тарихи түрде қолданылған кепілдемелердің бір түрі. Олар кепілдік кепілдемелерінен айырмашылығы бар, себебі оларға ешқандай тараптан кепілдік беру талап етілмейді, тек міндетті тұлға мен борышкердің болуы жеткілікті. Тарихи маңызы бар жазалық кепілдемелердің бір түрі – шартты тоқтатумен жазалық кепілдеме. Онда кепілдеме (төлем жасау міндеті) құжаттың бет жағына, ал төлем уәдесін күштен шығаратын шарт (негізінен, келісім шарты) құжаттың арт жағына басылып шығарылған. Жазалық кепілдеме, тарихи қызығушылық тудырса да, он тоғызыншы ғасырдың басында АҚШ-та қолданыстан шығып қалды.

Электрондық кепілдік облигациялары

Кейбір жағдайларда электрондық кепілдік облигациясы (ESB) дәстүрлі қағаз кепілдік облигациясының орнына қолданылуы мүмкін. 2016 жылы Ұлттық көп штаттық лицензиялау жүйесі және тіркелім (NMLS) NMLS арқылы басқарылатын кейбір лицензияларды қолдау мақсатында ESB-ны беру, бақылау және күтіп ұстау жүйесін іске қосты. Бұл жаңа онлайн жүйе облигация беру процесін жеделдетеді және басқа да артықшылықтармен қатар қағаз жұмысын азайтады.

Уақыт шкаласы

NMLS ESB бастамасы 2016 жылдың 25 қаңтарында басталды, сол кезде кепілдік беру компаниялары мен провайдерлер тіркеу жасау процесін бастады. Екінші кезең 2016 жылдың 12 қыркүйегінде басталды, онда тоғыз штаттық реттеуші агенттіктердің алғашқы тобы белгілі бір лицензия түрлері үшін ESB-ді қабылдауға кірісті. Бұл алғашқы іске қосуға Айдахо, Индиана, Айова, Массачусетс, Техас, Вермонт, Вашингтон, Висконсин және Вайоминг штаттарының агенттіктері кірді. 2017 жылдың 23 қаңтарында тағы он екі штаттық агенттік қосылды, олар белгілі бір лицензия түрлері үшін ESB мүмкіндігін қамтамасыз етті. Бұл топқа Аляска, Джорджия, Иллинойс, Индиана, Луизиана, Миннесота, Миссисипи, Монтана, Солтүстік Каролина, Солтүстік Дакота, Род-Айленд және Оңтүстік Дакота штаттарының агенттіктері кірді. 2017 жылдың басында шағын жаңартулар да аяқталды. ESB-ге көшірілетін лицензия түрлері мен іске асыру мерзімдері лицензиялау агенттіктеріне байланысты әр түрлі. NMLS уақыт өте келе қосымша штаттық агенттіктерді қосуды және жүйеге қосымша мүмкіндіктерді енгізуді жоспарлап отыр.

Тарих

Жеке кепілдік облигациялары кепілдіктің бастапқы түрін көрсетеді. Кепілдік шартының ең ерте белгілі жазбасы б.з.т. 2750 жылға жатқан Месопотамиядағы тақташада кездеседі. Жеке кепілдік облигацияларының куәлігі Хаммурапи кодексінде, Вавилон, Парсы, Ассирия, Рим, Карфаген, ежелгі еврейлер және (кейін) Англияда сақталған. Б.з.т. 1790 жылға жатқан Хаммурапи кодексі жазбаша заң кодексінде кепілдік туралы ең ерте мәліметтерді ұсынады. Кепілдікке алу әрқашан облигацияны орындау арқылы жүзеге асырылмаған. Мысалы, франк-пледж – ортағасырлық Англияда кең таралған, облигация орындауды талап етпейтін бірлескен кепілдік жүйесі болған. Алғашқы корпоративтік кепілдік беруші, Лондондық кепілдік қоғамы (оның сақтандыру бизнесі кейін Авиваға біріктірілді), 1840 жылдан бастау алады. 1865 жылы Fidelity Insurance Company АҚШ-тың алғашқы корпоративтік кепілдік беру компаниясы болды, бірақ бұл жоба көп ұзамай сәтсіз аяқталды. 1894 жылы Конгресс федералды қаржыландырылатын барлық жобалар үшін кепілдік облигацияларын міндетті етуді көздейтін «Херд» заңын қабылдады. 1908 жылы Американың кепілдік қауымдастығы, қазір Американың кепілдік және адалдық қауымдастығы (SFAA) құрылды. SFAA барлық штаттарда лицензияланған рейтингтік немесе кеңес беру ұйымы болып табылады және мемлекеттік сақтандыру департаменттері оны адалдық және кепілдік тәжірибесі туралы есеп беру үшін статистикалық агент ретінде тағайындайды. SFAA – АҚШ-та кепілдік және адалдық облигацияларының көп бөлігін жасайтын компаниялардан тұратын сауда бірлестігі. 1935 жылы «Миллер» заңы қабылданып, «Херд» заңын алмастырды. «Миллер» заңы – қазіргі федералдық заң, ол федералды қаржыландырылатын жобаларда кепілдік облигацияларын қолдануды міндеттейді.