Кіріспе
Замбиядағы Луангва өзені – Замбези өзенінің маңызды салаларының бірі және Замбияның ең ірі төрт өзенінің бірі. Өзен көбінесе жаңбырлы маусымда (желтоқсаннан наурызға дейін) тасып, құрғақ маусымда деңгейі күрт төмендейді. Ол Оңтүстік Африкадағы өз табиғатын сақтап қалған ең үлкен өзендердің бірі және оны қоршаған аңғарда көптеген жануарлар мекендейді.
The Luangwa River is one of the major tributaries of the Zambezi River, and one of the four biggest rivers of Zambia. The river generally floods in the rainy season (December to March) and then falls considerably in the dry season. It is one of the biggest unaltered rivers in Southern Africa and the that make up the surrounding valley are home to abundant wildlife.
Бастапқы және жоғарғы орта Луангва аңғары
Ескерту: көрсетілген қашықтықтар – бастапқы нүктеден шамамен түзу сызық бойынша өлшенген қашықтықтар. Луангва өзені Лилонда және Мафинга төбелерінде, солтүстік-шығыс Замбияда, теңіз деңгейінен шамамен 1500 метр биіктікте, Танзания және Малави елдерімен шекараға жақын жерде басталады және оңтүстік-батыс бағытта кең аңғар арқылы ағып өтеді. Бастауынан шамамен 150 км қашықтықта биіктігі 690 метрге дейін төмендеп, бірнеше километрлік су тасқынына ұшырайтын, ирек-шаңқақ өзенге айналады. Келесі 300 км бойы иректер көбейеді, көптеген ескі арналар мен тасталған иректер пайда болады. Мфувеге жақын жерде өзеннің биіктігі шамамен 520 метрге дейін төмендесе, су тасқыны жазығының ені 10 км-ге жуық, ал аңғардың ені 100 км-ге жетеді. Солтүстік-батыс жартасы (Мучинга жартасы) шамамен 700 метр, ал оңтүстік-батыс жартасы шамамен 450 метр биіктікте. Құрғақ маусымда кейбір бөліктері, әсіресе жоғарғы ағысында, толығымен кеуіп, оқшауланған тоғандарды қалдырады. Өзеннің жоғарғы және ортаңғы бөліктерінде Замбияның Солтүстік Луангва және Оңтүстік Луангва ұлттық парктері орналасқан, олар Африкадағы ең тамаша парктердің қатарында. Өзеннің өзінде бегемоттар мен крокодилдердің көптеген түрлері мекендейді. Луангва аңғарында әлемдегі ең көп бегемоттар тіршілік етеді. Құрғақ маусымда олар тартылып бара жатқан өзен мен көлдерге шоғырланады және оларды, әсіресе оқшауланған тоғандарда, көру оңай. Су көзі болумен қатар, ескі арналар мен тоғандар аңғардың биологиялық әртүрлілігін арттыруға септігін тигізеді. Оларда тұратын бегемоттар түнде құрлықтағы өсімдіктермен қоректенеді. Олардың нәжірі кейбір балықтарды тамақтандырады және тоғандарды тыңайтып, балықтардың көбеюіне жағдай жасайды, ал балықтар өз кезегінде крокодилдер мен құстарға азық болады. Құрғақ маусымда жайылымдық жануарлар мен олардың жыртқыштары өзен мен көлдердің жанына жиналады, оларды көру оңай. Жаңбырлы маусымда олар алысқа жайылып, жаңа өсімдіктердің арасында жасырынуға болады. Шамамен 500 км қашықтықта аңғар 50 км-ге дейін тарылып, бір қырқамен екі параллель аңғарға бөлінеді. Солтүстік-батыста 25 км енді аңғарда Лукусаши өзені, ал оңтүстік-шығыста 15 км енді аңғарда Луангва өзені ағып жатыр. Өзеннің ирекшелігі азаяды және су тасқыны жазығы тарылады. Орта және Жоғарғы Луангва аңғарындағы негізгі елді мекен – Мфуве, ол туризм индустриясына қызмет көрсетеді және халықаралық әуежайы бар. Басқа адамдар өзенде сирек тұрады.
Төменгі Луанга
600 км жерде өзен кенеттен кең аңғардың түбінен 200 метрге көтерілген төбелердің арасындағы тар шатқалға кіреді, дерлік қапталды айналдырады. Көзінен шамамен 700 км жерде Луангва өзені Лукусаши өзенімен бірігеді, ал ол Лунсемфва өзенімен қарсы бағытта бірігіп, тік, тар шатқал арқылы оңтүстікке қарай бұрылады: бұл Луангва рифті аңғарынан шығуы (төмендегі бөлімді қараңыз). Бар болғаны 20 км өткен соң, ол төбелерден Замбезидің кең аңғарына шығып, 1,5 км-ге жуық ені бар құмды жазықтармен 3-5 км-ге жуық су тасқыны жазығында иректеп ағады. Ол Луанга қаласында Замбези өзенімен қосылады. Өзеннің төменгі бөлігі Замбия мен Мозамбик арасындағы шекараны құрайды.
Луангва рифті аңғары
Бұл бөлім Луангва аңғарының геоморфологиясын түсіндіреді. Бұл – Шығыс Африка рифтісінің оңтүстік-батысқа қарай созылған тармағы, оның Руква көлі мен Малави көліне дейінгі оңтүстік бөлігінен басталып, шамамен Лусакаға дейін жетеді. Бұл қосылыс көзге көрінбейді, себебі ол ежелгі, сөнген жанартаудан шыққан материалмен толып қалған. Аңғардың өзінде немесе оның тіктеу беткейлерінде кемінде 20 ыстық бұлақ бар, бұл рифті аңғарларға тән ерекшелік. Луангва өзені Луангва рифті аңғарының бес бөлігінен төртінші бөлігіне дейін ағып, Лукусаши және Лунсемфва өзендерімен қосылады, соңғысы қарсы бағыттан келген. Миллиондаған жылдар бұрын, мүлдем шығу жолы болмаған кезде, Луангва рифтісі Мадумабиса көлі деп аталатын Рифті аңғары көлімен толып, өлшемі жағынан Малави көліне шаян болатын. Көлдің суы оңтүстік-батысқа қарай, қазіргі Калахари аймағына қарай өзен арқылы ағып, Окаванго, Жоғарғы Замбези, Куондо және Кафуе өзендерімен бірігіп, Лимпопо өзеніне құйылып, Үнді мұхитына жеткен. Қазіргі өзен жүйелерін қалыптастыру үшін бірнеше геологиялық құбылыстар бірігіп әрекет етті. Жарылу нәтижесінде Луангва рифтісінің оңтүстігінде тағы бір грабен пайда болды, ол шығыстан батысқа қарай созылады: Замбези рифті аңғары және Чикоа ойысы. Ұлы Рифт аңғарының оңтүстік жағындағы Шир өзенінің саласы, содан кейін Чикао ойысы мен Замбези аңғары арқылы шығысқа қарай бұрылып, Мадумабиса көлінің оңтүстік ағынын өз иелігіне алды. Бұл сала миллиондаған жылдар бойы Кафуэ, Куондо және Жоғарғы Замбезиді басып алған Замбези өзеніне айналды. Жарылу Луангва рифтісі мен Замбези рифтісі арасындағы жерді төмендетіп, Мадумабиса көлінің суын төменгі Луангва өзені арқылы Замбезиге ағызуға мүмкіндік берді.
Луанга өзені - бөгет
Луангва рифті аңғары мен оның ішіндегі өзендер табиғи кедергі құрайды, халық тығыздығы өте төмен. Бұл, жердің тік беткейлі болуы және жануарлар дүниесі қорықтарының бар болуы батыстағы Лусака-Кабе тас жолы мен солтүстіктегі Исока-Чисенга тас жолы арасындағы 800 шақырымдық қашықтықта аңғарды кесіп өтетін тас жолдардың болмауына себеп болды. Төменгі Луангва аңғарынан тек бір ғана жол өтеді, ол Луангва көпірі арқылы өтетін Ұлы Шығыс жолы, Луангва мен Лунсемфва өзендерінің қосылған жерінен оңтүстікке қарай шамамен 10 шақырым жерде орналасқан.