Кіріспе
АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы ючи тайпасының тілі.
Жіктеу
Ючи тілі оқшау тіл ретінде жіктеледі, себебі ол ешқандай басқа тілмен туыс екені белгілі емес. Дегенмен, әртүрлі тіл білімі мамандары бұл тілдің сиуан тілдер отбасымен қашықтан туыс екенін айтқан: Сапир 1921 және 1929 жылдары, Хаас 1951 және 1964 жылдары, Элмендорф 1964 жылы, Рудус 1974 жылы және Кроуфорд 1979 жылы.
Географиялық таралуы
Ючи тілі негізінен Оклахома штатының солтүстік-шығысында, қазіргі Талса, Окмулги және Крик округтерінде тұратын ючи халқының ішінде, Мускоги (Крик) ұлтының рулық юрисдикциялық аймағында таралған. 1997 жылы шамамен 1500 адамдық ючи халқының ішінде 12-19 ақсақал бұл тілде сөйлеген. 2009 жылы ағылшын тілі ана тілі емес, тек бес адам еркін сөйлей білді, ал 2011 жылы ол көрсеткіш бір адамға дейін төмендеді. Бұл Спектің 1907 жылғы бір диалект туралы мәлімдемесімен келіспейді.
Ағымдағы жағдай
Мускоги және ағылшын тілінде сөйлейтін мәдениетке ассимиляция салдарынан, ючи тілінде сөйлейтін қалған еңбекке жарамды жасы келген адамдардың саны азайып барады. 2000 жылы ючи тілін еркін меңгергендердің саны 15 болса, 2006 жылы 7-ге, 2010 жылы 5-ке, ал 2013 жылы 4-ке дейін төмендеді. YLP 2018 жылы ағылшын тілінде сөйлемейтін Ючи тіліне толыққанды үңілу мектебін ашты, бұл Оклахома штатының 2010 жылы ағылшын тілін мемлекеттік тіл деп жариялаған заңына қарамастан жасалды. Ючи халқы мен тілі туралы канадалық жазушы Марк Эблидің 2003 жылы жарық көрген "Спикен Хеэ: Травелз Әмонс Трэтенд Лэнгвиджес" атты жоғалып бара жатқан тілдер туралы кітабында жеке тарау арналған.
Тіл білімі
1970 жылға дейін тілдің қалыптасқан жазу жүйесі болмаған. Сол кезде лингвисттер Джеймс Кроуфорд пен Эдди Джордж (ючи тайпасынан) фонетикалық транслитерация жасады. Ючи халқы осы жазу жүйесін қабылдап, тілін жазу үшін пайдаланады.
Морфосинтаксис
Ючи - агглютинативті тіл, онда сөздер алдын ала жасалған морфемалардан құралып, толығымен жаңа сөздер туындайды. Тілдің сөздердің реті – бастауыш-толықтырылым-жалғау. Тіл иелік жалғаулары, септемелер, қосымшалар, түсініктер, орналасқан жерлерді білдіретін сөздер, құралдарды білдіретін сөздер, еліктеулер, шығару септемелері және көрсету есімдері сияқты әртүрлі мәселелерді білдіру үшін клитикалар мен бөлшектерді пайдаланады.
Фоналогия
Бұл тілде 49 дыбыс бар, оның 38-і дауыссыз, ал қалған 11-і дауысты. Бұл сан көптеген Оңтүстік-Шығыс Американдық халықтарының тілдерінен екі еседен астам.
Фонологиялық өзгерісі
Фонологиялық өзгерістер көбінесе әртүрлі морфологиялық жағдайларда кездеседі. Мысалы, Big Pond тіліндегі сөйлеушілер үшін аталған фонема 1-інші жақ жекеше және 3-інші жақ жалпы есімдіктерінде жиірек айтылады. Сондай-ақ, және фонемалары әсер етілмеген буын жағдайында болып келуі мүмкін.
Ұзындығы
Дауыстың ұзақтығы грамматикалық функцияны көрсетеді, мысалы, ең жоғары дәреже немесе салыстырмалы сын есімдерінің формалары немесе баса көрсету. Ол сондай-ақ қысқартылған морфемаларды да білдіруі мүмкін, сондықтан бұл фонетикалық емес, морфологиялық процесс болып табылады.
Грамматика
Американың көптеген түпкі халықтар тілдеріндей, ючи тілінің грамматикасы агглютинативті. Сөздер түбірге түрлі префикстер мен суффикстер қосылып жасалады. Ючи тілінде ерлер мен әйелдерге арналған жеке тіркелімдер және есімдерді жіктеудің ерекше жүйесі бар, онда жандару/жансыздық, ючи этностық тобы, туыстық байланыстар және жансыз есімдер үшін пішін немесе кеңістіктегі орналасу бойынша айырмашылықтар жасалады. Осы бөлімдегі көптеген мәліметтер Вагнердің (1938) еңбегінен алынған; алайда Вагнердің кейбір қорытындылары, әсіресе ючи туыстық терминологиясын түсіндіруі және ючи есімдіктерін сипаттауының кейбір аспектілері күмәнді деп саналады.
Іс-әрекеттер
Ючи тіліндегі етістік бір немесе көп буынды түбірден тұрады, және олар көбінесе жұрнақтар арқылы өзгертіледі. Ючи тілінде сын есім-етістіктер кездеседі, яғни тілде етістік пен сын есім сөздерінің арасында айырмашылық өте шамалы. Сондықтан Ючи тіліндегі етістіктер мен сын есімдер көбінесе бірдей болып келеді.
Құралдық префикстер
Әрекет пен оны іске асыруға қолданылатын құрал арасындағы қатынас "hi" префиксі арқылы білдіріледі. Бұл префикс кейбір жағдайларда белгілі бір етістік түбірлерімен бірігіп, идиомалық мағынасы бар аспаптық етістік тіркесін құрайды.
Жоқ ету
Кез келген сөздік құрылымды жоққа шығару үшін na немесе ha есімді екі префикстің бірін қолдануға болады, олардың мағынасы бірдей.
Сұрақтар
Тікелей сөйлеуде егер сөйлем сұрау сөзімен басталмаса, сұрақтар "le" жұрнағы арқылы жасалады. Егер сұрақ болашақтағы бір әрекетті білдірсе, "yi" жұрнағы қолданылады.