Рим тарихы: Теodor Mommsenнің үш томдық еңбегі

Кіріспе

Үш томдық әдеби шығарма (1854–1856)

Рим тарихы (Römische Geschichte) – Теодор Моммсеннің (1817–1903) ежелгі Рим тарихына арналған көп томдық еңбегі. Алғаш рет 1854–1856 жылдары Reimer & Hirzel баспасы, Лейпциг қаласында үш томдық болып жарияланған бұл еңбек Рим республикасын зерттейді. Кейіннен Рим империясының провинцияларына қатысты тағы бір кітап жарық көрді. 1992 жылы лекция жазбаларынан құрастырылған Империя тақырыбындағы кітап жарияланды. Бастапқы үш том жарық көргеннен кейін кеңінен танымал болды; шындығында, "Рим тарихы" Моммсенді бір күндік даңққа ие етті. Қазір де оқылып, белгілі бір шекте қолданылатын бұл еңбек өнімді Моммсеннің ең әйгілі туындысы болып табылады. Моммсенге Нобель сыйлығы табысталғанда осы еңбек ерекше аталып өтті.

Жаратылыс

Тарихты жазу Моммсеннің ежелгі Римді зерттеудегі бұрынғы жетістіктерінен кейін пайда болды. Ол өзі тарих жазуды жоспарламаған, бірақ 1850 жылы Лейпциг университетінде, онда Моммсен отыз екі жастағы заң профессоры болды, мүмкіндік туындады. "Лейпцигте болғанда мен қоғамдық лекция оқуға шақырылдым, мен Гракхтар туралы сөз сөйледім. Баспагерлер Реймер мен Хирцель қатысты, екі күннен кейін олар мені өздерінің сериясы үшін Рим тарихын жазуды сұрады". Революциялық қызметі үшін университеттен қуылған Моммсен баспа ұсынысын "бір жағынан күнкөрісім үшін, екінші жағынан бұл жұмыс маған қатты ұнайды" деп қабылдады. Баспагерлер жұмыстың оқиғалар мен жағдайларға баса назар аударуын, ал ғылыми процестерді талқылаудан аулақ болуын талап етті. Карл Раймер мен Соломон Хирцель тарих бойынша танымал серияларына лайықты, құрметті академиялық еңбек іздеді, сонымен қатар әдеби құндылығы жоғары, білімді жұртшылыққа қолжетімді және қызықты болатын шығарманы да қалаған. Ғалым ретінде Моммсен ежелгі Римді зерттеудегі соңғы жетістіктерге белсенді қатысты. Алайда Моммсен журналист ретінде де тәжірибесі болды. Ол, мүмкін, танымал ғылыми авторға айнала алатын. "Мұндай жұмысты бастаудың уақыты жетті", - деп жазды Моммсен Римді зерттеудегі әріптесіне, "біздің зерттеулеріміздің нәтижелерін кеңірек аудиторияға ұсыну бұрынғыдан да қажет".

Бастапқы

Бастапқыда "Тарих" бес томдық жұмыс ретінде жоспарланған, ол Рим тарихының басталуынан император Диоклетианға дейін (284–305) дейінгі кезеңді қамтыды. Римнің пайда болуынан Республиканың құлауына дейінгі кезеңді, Юлий Цезарь реформаларымен аяқталып, алғашқы үш том 1854, 1855 және 1856 жылдары "Römische Geschichte" деген атпен жарияланды. Бұл үш том шынымен де кең танымал болды. "Олардың сәттілігі бірден болды". Мұнда "кәсіби ғалым" өз оқырмандарына "мұндай күш-қуат пен өмірлік серпіліс, егжей-тегжейлілікке мұндай терең үңілу, сондай-ақ болашақты көру қабілетімен, білімнің кең саласын осылай сенімді меңгергендігімен" жазды. Әсіресе Моммсеннің үшінші томында, Рим Республикасындағы саяси дағдарысқа қалай соңғы шешім келгенін баяндағанда, "ол кәсіби тарихта сирек кездесетін қиял мен құштарлық отымен жазды. Бұл ғылыми білімді романның көркем стильмен үйлестірген еңбек болды". "Römische Geschichte" кітабының алғашқы үш томы Германияда танымал болды, Моммсеннің өмірінде сегіз рет қайта басылды. 1903 жылы қайтыс болғаннан кейін тағы сегіз неміс тіліндегі басылым жарық көрді.

Кейінгі томдары

Империяның Рим тарихына арналған жоспарланған төртінші том Моммсеннің Рим жазулары бойынша 15 томдық еңбегін аяқтағанға дейін кейінге шегерілді. Бұл жұмыс оның зерттеуші, жазушы және редактор ретіндегі қызметін қажет етті, бұл Моммсенді көп жылдар бойы шағын қылды. Қайталама кешігулерден кейін жоспарланған төртінші том ақыры тоқтатылды, немесе кемінде жарияланбады; ерте қолжазба өртте жоғалған болуы мүмкін. "Төртінші томның" болмауына қарамастан, 1885 жылы Моммсен ежелгі Рим тарихына арналған тағы бір томды дайындады; ол императорлық провинцияларды сипаттады. Германияда бұл еңбек оның "Römische Geschichte" жинағының бесінші томы ретінде жарық көрді. Он үш тарауда Моммсен Рим империясының әртүрлі провинцияларын жеке-жеке тақырыптар ретінде талқылайды. Мұнда Моммсеннің алғашқы үш томындағы Рим республикасы туралы танымал, хронологиялық баяндауындағыдай, жиі драматикалық саяси оқиғалардың үздіксіз баяндалуы болған жоқ. Ағылшын тіліне аудармасы "Рим империясының провинциялары: Цезарьден Диоклетианға дейін" деп аталды. 1992 жылы Моммсеннің Империяға арналған жоғалған "төртінші томының" "қайта құрылған" басылымы жарық көрді. Ол Моммсеннің екі шәкірті – Себастьян Хенсель (әкесі) және Пол Хенсельдің (ұлы) жаңадан табылған лекциялық жазбаларына негізделген. Хенсельдер екеуі 1882-1886 жылдары Берлин университетінде профессор Моммсеннің Рим империясының саясаты туралы оқыған лекцияларын жазып алған. Александр Демандт оларды 1980 жылы Нюрнбергтегі қолданылған кітап дүкенінде тапты. Барбара Демандт пен Александр Демандт редакциялаған жазбалар "қайта құрылған" неміс мәтінін – "Römische Kaisergeschichte" берді.

Ағылшын тілінде

Қазіргі ағылшын тіліндегі аудармаларды сол кезде Глазго университетінің дінтану профессоры болған Уильям Пурди Диксон жасаған. Алғашқы үш томдық (бес "кітаптан" тұратын) ағылшын тіліндегі аударма 1862-1866 жылдары Лондонның R. Bentley & Son баспасында жарық көрді. Бірнеше онжылдық бойы профессор Диксон осы аударманың ағылшын тіліндегі жаңа басылымдарын дайындап, Моммсеннің неміс тіліндегі түзетулерімен үндестіре жұмыс істеді. Барлығы жүзге жуық басылым мен қайта басылым жарық көрді. 1958 жылы үш томдық "Тарихтың" соңғы екі "кітабынан" Дерро А. Сондерс және Джон Х. Коллинз таңдама жасап, қысқа ағылшын нұсқасын дайындады. Мазмұны Моммсеннің Республиканың құлауына әкелген бірнеше буынның әлеуметтік-саяси күресін көрнекті түрде бейнелеуі үшін таңдалды. Жаңа түсіндірмелермен және қайта өңделген аудармамен толықталған кітап тарихи хронологияны қысқаша көрсетеді. Моммсеннің ауыр саяси драманы суреттеуі және оның салдарына тоқталуы нақты көрсетілген; кітап Юлий Цезарь ұсынған жаңа үкімет жүйесін толық сипаттаумен аяқталады. 1885 жылы Моммсеннің Рим провинциялары туралы "бесінші томы" жарық көргеннен кейін профессор доктор Диксон дереу оның аудармасын бақылауға кірісті. 1886 жылы ол "Рим империясының провинциялары. Цезарьден Диоклетианға дейін" деген атпен жарық көрді. Моммсеннің жоғалған төртінші томы студенттердің конспектілерінен қайта құрастырылып, 1992 жылы Römische Kaisergeschichte деген атпен басылды. Ол көп ұзамай Клэр Кройзлдің ағылшын тіліне аудармасымен "Императорлар тұсындағы Рим тарихы" деп жарық көрді.

Облыстар

Рим империясының провинциялары (1885, 1886) он үш тараудан тұрады, атап айтқанда: Солтүстік Италия, Испания, Галлия, Германия, Британия, Дунай, Грекия, Кіші Азия, Евфрат және Парфия, Сирия және Набатейлер, Яһудея, Египет және Африка провинциялары. Әдетте, әр тарауда аймақтың экономикалық географиясы мен халқы сипатталады, содан кейін империялық билік оның ерекшеліктеріне қалай бейімделгені талқыланады. Солтүстікке қатысты әскери басқару жиі баса назар аударылады, ал Шығыста мәдениет пен тарихқа көбірек назар аударылады. Провинцияларға арналған қысқаша "Кіріспесінде" Момсен Римнің, астанасының құлдырауы туралы былай деп түсіндіреді: "Осы дәуірдегі Рим мемлекеті – күшті ағаш сияқты, оның негізгі діңгегі шіріп бара жатқанда, оны бой көтеріп, өркендеп жатқан күшті бұтақтарымен қоршалып алады". Осы бұтақтар – ол сипаттаған провинциялар.

Империя

Моммсеннің жоғалған төртінші томы, Барбара Демандт пен Александр Демандт лекция жазбаларынан қалпына келтірілгендей, 1992 жылы «Römische Kaisergeschichte» деген атпен жарияланды. Осылайша, ол үшінші томнан (1856) және бесінші томнан (1885) көп жылдар өткен соң жарық көрді. Кітаптың үш бөлігі шамамен бірдей көлемде. Бірінші бөлім императорлар тізімі бойынша хронологиялық тәртіппен құрылған: Август (б.з.д. 44 – 14 ж.); Тиберий (14–37 ж.); Гай Калигула (37–41 ж.); Клавдий (41–54 ж.); Нерон (54–68 ж.); Төрт император жылы (68–69 ж.); Веспасиан (69–79 ж.). Екінші бөлімнің тараулары: Жалпы кіріспе; Ішкі саясат I; Батыстағы соғыстар; Дунайдағы соғыстар; Шығыстағы соғыстар; Ішкі саясат II. Үшінші бөлім: Жалпы кіріспе; Үкімет және қоғам; Оқиғалар тарихы [бұл ең ұзақ бөлім, императорлар бойынша реттелген]: Диоклетиан (284–305 ж.); Константин (306–337 ж.); Константиннің ұлдары (337–361 ж.); Юлиан және Йовиан (355–364 ж.); Валентиан және Валенс (364–378 ж.); Теодосийден Аларикке дейін (379–410 ж.). Осы құтқарылған еңбекте зор материалдық байлық бар, оның арқасында біз ұлы тарихшының іздерімен жүре аламыз. Алайда, студенттік лекция жазбаларынан қалпына келтірілгендіктен, оның әдеби құрамы мен стилінің ерекшеліктері, сондай-ақ түпнұсқа үш томның баяндамалық қуаты азайып қалған. Бірақ, лекция жазбаларын түгелдей жазып алған студенттердің өзі де білімі мол адамдар екенін, ал тыңдаушылардың бірі – ересек әке болғанын естен шығармау керек.

1-ші түсініктеме

Жазушылар Моммсеннің тарихын ежелгі Рим туралы бұрынғы еңбектерді түбегейлі өзгертетін еңбек деп сипаттады. Ол жаңа түсініктер алу үшін ежелгі жазбалар сияқты жаңа дереккөздерді пайдаланды. Ол сондай-ақ жаңа стильде жазды. Дегенмен, оның өзінің көзқарасы да жаңа болды, ол өзінің өмірі мен заманының нәтижесі, 19 ғасырдағы Орта Еуропалық көзқарас. Қазіргі заманнан қарағанда, 19 ғасырғы көзқарас кейбір бұрмалаушылықтарды көрсетеді. Екінші жағынан, әр адамның көзқарасы сөзсіз ерекше түсініктерді қамтиды.

Жаңа көздер

Моммсеннен кейін рим зерттеулерінде маңызды жетістіктерге қол жеткізген тарихшы Бартольд Нибур бір буыннан кейін келді. Нибур ғылыми стандарттарды көтеріп, бұрынғы еңбектердің жеткіліксіздігін көрсетті. Ол бастапқы дереккөздерді зерттеуге батылдықпен шақырды. Оның өткірлігі арқасында, қазірге дейін сақталған латын және грек тарихи әдебиеттерін, әсіресе ерте Римге қатысты мәселелерді сынап қарады. Нибур нақты оқиғаларды бейнелейтін мағлұматты мұқият іріктеді: жеке білімі бар адамдардан алынған куәліктерге қарсы, оқиғадан тыс жасалған және күдікті ақпаратты қамтитын, мысалы, аңыз немесе миф пен халық әңгімелерімен ұласып кеткен ойдан туған әңгімелер. Ол ескі жазбаларға жаңаша түсінік беру үшін пайда болған деректерді сынау саласына да сүйенді. Нибурдың «Рим тарихы» еңбегі жоғары бағаланды. Бірақ Моммсен Нибурдан басып өтті. Моммсен рим тарихын құру үшін, әдебиет пен өнерден өзге, материалдық дәлелдердің жаңа санаттарын жасауға ұмтылды. Олардың көп бөлігі тас немесе металға жазылған жазбалар еді. Сондай-ақ, римдік қираған орындар, керамика мен матадан бастап, құрал-жарақтар мен қару-жараққа дейінгі түрлі римдік заттар да кірді. Моммсен осы жаңа дереккөздерді жүйелі зерттеуді және филология мен құқық тарихындағы дамуды ынталандырды. Осы бағдарламаны іске асыру үшін көп жұмыс атқарылды: жазбалар жиналып, олардың нақтылығы расталды, қираған орындарда жұмыс жүргізілді және заттардың техникалық сараптамасы жасалды. Осы әртүрлі зерттеулердің үйлесімді синтезінен тарихи модельдер құруға болады. Мұндай модельдер тарихшыларға ежелгі мәтіндерден тәуелсіз объективті негіз ұсынып, олардың сенімділігін анықтауға көмектеседі. Содан кейін, сақталған әдебиеттегі ақпаратты шындыққа сай тексеруге және бағалауға мүмкіндік туады. «[Салыстырмалы тіл білімі, нумизматика және эпиграфия арқылы Моммсен мұрағаттық дәлелдерге ие материалдық базаны құруға тырысты, ол Ливий мен Аппиан сияқты тарихшылардың баяндамаларын тексеруге қызмет ететін еді. Олардың баяндамалары бұрынғы ғалымдар тарапынан тексерілген, олардың ішіндегі ең маңыздысы Бартольд Георг Нибур (1776–1831) еді. Нибурдың әдісі – дәстүрлі есептегі қайшылықтарды анықтау үшін «Деректерді сынау» қағидаларын қолдану және содан кейін оларды өзінің тәжірибесінен, мысалы, шаруа қоғамындағы әскери шақырудан алынған модельдерді қолдану арқылы түсіндіру. Моммсеннің жұмысы тарихшылар үшін жаңа дәлелдер санаттарын құруға бағытталған». Моммсеннің еңбегі бірден кеңінен танылды, бірақ мақтау бірауызды болған жоқ. «Халық кітапты қуанышпен қарсы алса, ғалымдар оның білімділігін жоғары бағаласа, кейбір мамандар ескі гипотезалардың жоққа шығарылуына наразылық білдірді». Моммсен Римнің негізін қалау туралы аңыздар мен ертегілердің көп бөлігін қалдырды, өйткені оларды растайтын тәуелсіз дәлелдер таба алмады. Осылайша ол ежелгі жазушылардың пікірлерін ғана қолдана отырып, бір пікірге келуге тырысқан ғалымдарды елемеді. Оның орнына Моммсеннің «Рим тарихы» еңбегінде тек сақталған әдебиеттердегі оқиғалар ғана баяндалды, оларды басқа көздерден, мысалы, жазбалардан, филологиядан немесе археологиядан алынған білімдермен салыстыруға болады. «[Кітап] Римнің тұманды басталуына жасаған революциялық қарауымен кәсіби ғалымдарды таң қалдырып, шошытты, патшалар мен батырлар туралы ескі аңыздарды жойып, соларға негізделген Бартольд Нибурдың күрделі сындық құрылымын да жойды, оның Рим тарихының ұлы шебері ретінде беделі сол кезде қасиетті саналды. Ол Нибурдың сындық жұмысын әлдеқайда терең сынға және терең ойларға алмастырды». Әрине, ежелгі әлемнен қалған нәрсені түсіну үшін қазіргі заманғы ұрпақтардың ұрпақтан ұрпаққа жалғасып жатқан жұмысы жалғасуда, соның ішінде ежелгі тарихшылардың еңбектерін түсіну де осының ішінде. Ежелгі деректерге қалай қарау керектігін білу, әрине, осы қиындыққа да кіреді.

Mommsen followed by a generation the historian Barthold Niebuhr, who had made significant advances in Roman studies. Niebuhr elevated the standards of scholarship and, in doing so, brought to light the lack of rigor of earlier work. He insisted on investigating the original sources. By his perceptive questioning, he challenged the surviving Latin and Greek historical literature, especially regarding earliest Rome. Niebuhr sifted it carefully in order to separate out what genuinely reflected the actual events: stories sourced in persons with personal knowledge, as opposed to inventions created apart from the event and containing suspect information, e. g., legend or folktales thoroughly scrambled with myth and fiction. He relied in part on the emerging field of source criticism to shed new light on the old writings. Niebuhr's Roman History was highly praised. Yet Mommsen outdid Niebuhr. Mommsen sought to create a new category of material evidence on which to build an account of Roman history, i. e., in addition to the literature and art. Of chief importance were the many surviving Latin inscriptions, often on stone or metal. Also included were the Roman ruins, and the various Roman artefacts ranging from pottery and textiles, to tools and weapons. Mommsen encouraged the systematic investigation of these new sources, combined with on going developments in philology and legal history. Much on going work was furthering this program: inscriptions were being gathered and authenticated, site work performed at the ruins, and technical examination make of the objects. From a coordinated synthesis of these miscellaneous studies, historical models might be constructed. Such modeling would provide historians with an objective framework independent of the ancient texts, by which to determine their reliability. Information found in the surviving literature then could be for the first time properly scrutinized for its truth value and accordingly appraised. "[T]hrough comparative linguistics, numismatics, and epigraphy, Mommsen was trying to create a body of material which had the status of archival evidence and which would serve as a control on the narratives of historical writers such as Livy and Appian. Their narratives had already been subjected to scrutiny by earlier scholars, of whom the most significant was Barthold Georg Niebuhr (1776–1831). Niebuhr's method had been to apply the principles of "Source Criticism" to unravel contradictions in the traditional account, and then to explain them by applying models developed in the light of his own experience, e. g., of conscription in a peasant society. Mommsen's work sought to establish entirely new categories of evidence for the use of the historian." The Mommsen's work won immediate, widespread acclaim, but the praise it drew was not unanimous. "While the public welcomed the book with delight and scholars testified to its impeccable erudition, some specialists were annoyed at finding old hypotheses rejected ." Mommsen omits much of the foundation legends and other tales of early Rome, because he could find no independent evidence to verify them. He thus ignored a scholarly field that was seeking a harmonized view using merely ancient writers. Instead Mommsen's Römische Geschichte presented only events from surviving literature that could be somehow checked against other knowledge gained elsewhere, e. g., from inscriptions, philology, or archaeology. "[The book] astonished and shocked professional scholars by its revolutionary treatment of the misty beginnings of Rome, sweeping away the old legends of the kings and heroes and along with them the elaborate critical structure deduced from those tales by Barthold Niebuhr, whose reputation as the grand master of Roman history was then sacrosanct. It replaced the critical work of Niebuhr with a far more penetrating criticism and a profounder body of inference." Work continues, of course, in the trans generational endeavor of moderns to understand what can legitimately be understood from what is left of the ancient world, including the works of the ancient historians. To be self aware of how the approach ancient evidence, of course, is included in the challenge.

Роман стилі

Оның үніне наразылық білдірген ғалымдар болды. "Шын мәнінде, бұл саясаткер мен журналистің, сондай-ақ ғалымның еңбегі еді." Тарихты жазу алдында Моммсен 1848 жылы Германиядағы көтерілістер кезінде, Еуропа бойынша болған төңкерістер жылында оқиғаларға қатысты; ол саяси мәселелерді қамтитын мерзімдік басылымды редакциялаған. Кейін Моммсен Пруссия заң шығарушы жиналысының және ақырында Рейхстагтың мүшесі болды. Моммсеннің ежелгі және қазіргі саясатты ашық салыстыруы бұрмалап көрсетуге алып келеді дейді, ал оның лаконикалық стилі журналистік болып табылады, яғни кәсіби ғалымның деңгейіне жетпейді. Моммсен өзінің модернистік көзқарасы туралы былай деп жазды: "Мен ежелгілерді олардың тұрған жоғары пьедесталынан алып, нақты әлемге түсіргім келді. Сондықтан консул бургомистр болуға тиіс болды." Оның партиялықтығына қатысты Моммсен: "Тарихи оқиғаларды бастан өткергендер тарихтың махаббат пен жеккөрусіз жазылмайтынын және жасалмайтынын түсінеді", - деді. Моммсеннің Юлий Цезардың саяси мансабын қолдағаны туралы айтқанда, республиканың жемқорлығы мен тиімсіздігіне сілтеме жасады: "Егер үкімет басқаруға шамасы келмесе, ол заңды бола алмайды, ал оны құлатуға күші бар адамның оны құлатуға құқығы бар." Одан әрі түсіндіріп, Цезардың рөлін екі жамандықтың азғыны ретінде қарастыру қажет екенін айтты. "Организм машинадан артық болғандай, азаматтардың көпшілігінің еркін өзін-өзі анықтауына мүмкіндік беретін кез келген кемшікті конституция ең жақсы және керемет абсолютизмнен гөрі артық; себебі біреуі тірі, ал екіншісі – өлі." Осылайша, Империя тек құрамында шырыны жоқ ағашты бірге ұстай алады.

Римдік партиялар

"Сандерс пен Коллинз Моммсен тек бір маңызды мәселеде ғана қателік жасады" дейді. Олар "көптеген" ғалымдардың Республиканың соңғы кезеңіндегі римдік партиялық жүйені бейнелеуде Моммсенді кінәлағанын атап көрсетеді. Олар Сенаттың "аристократтар" немесе "олигархия" деп аталатын қатал топтың басымдығын мойындайды, олар отбасылық байланыстар, некелік одақтар, байлық немесе жемқорлық арқылы консул сияқты үкіметтің бас лауазымдарын дерлік монополиялаған. Мұндай "адамдарды, кем дегенде, олардың ортақ көзқарасы болғандықтан, "партия" деп санауға болады – мызғымас консерватизм". Олар мемлекеттік "құрметтер" мен жеке пайда үшін өзара күресіп, "жеке ойынға" ұқсас интригалар мен топтар құрған. Мұндай Сенаттың "дұрыс емес басқаруы" Римді құлатты, ұзаққа созылған зұлымдықтар мен әділетсіздіктерге әкелді, бұл "бірде-бірде, кейде кең ауқымды және отты қарсылықты тудырды". Бірақ оппозиция ешқашан партияға біріктірілген жоқ. Гракхтардан бастап Марий арқылы Цезарьға дейін нақты саяси дәстүр болған жоқ". Классицист Лили Росс Тейлор бұл мәселені былай қарастырады. Цицерон осы екі қарсы саяси топты атау үшін үнемі латын сөзі partes-ті [ағылшынша "parties"] қолданған. Цицерон (106–43) – римдік саясаттың маңызды тұлғасы, оның туралы көптеген еңбектер жазған. Екі топты ажырату үшін ол Сенат ақсүйектерінің жақтаушылары үшін optimates және халықтың элитасы немесе қарапайым халықтың жақтаушылары үшін populares терминдерін қолданған. Ол римдік тарихшылар Саллюст (86–34) және Ливий (б.з.д. 59 – б.з. 17) тарапынан жартылай растауға, сондай-ақ кейінгі жазушылар Плутархқа (шамамен 46–120), Аппианға (шамамен 95–165), Диоға (шамамен 155–235) және одан кейін Макиавеллиге (1469–1527) сілтеме жасайды. Профессор Тейлордың айтуынша, бұл саяси топтар өте тұрақсыз болған, және Моммсен оны жақсы білген. Шындығында, Моммсен өзінің "Рим тарихы" (1854–1856) еңбегін жазғанда, Еуропа мен Америкадағы саяси партиялар да көбінесе тұрақсыз, салыстырмалы түрде ұйымдастырылмаған және назарда ұсталмаған, мүшелерінің адалдығы жоқ және көбінесе бағдарламалары болмаған. Дегенмен, 20-ғасырда қазіргі партиялар тұрақты саясатымен жақсы ұйымдастырылды, сондықтан оларды ежелгі Риммен салыстыру барған сайын қиын болды. Ол Моммсенді былай сипаттайды: "Теодор Моммсен [римдік] республиканың соңғы кезеңіндегі партиялық саясатты 1848 жылы жеңіске жеткен либерализм мен реакция арасындағы өз заманының күресі тұрғысынан қарастырды. Моммсен римдік оптимиаттарды жек көрінетін пруссиялық юнкерлермен теңестіріп, оларға қарсы Цезарьмен бірікті. Бірақ ол популардың арасында принциптің немесе бағдарламаның жоқтығын толық мойындады. Ол римдік "партиялардың" тұрақсыз сипатын жақсы түсінген. Ол Пруссияда және Германияның басқа да мемлекеттерінде таныған партиялар да дәл осындай тұрақсыз болды". Профессор Тейлордың сөзіне сүйенсек, Моммсен жазғаннан бері қазіргі партиялық "тізімдер" мен партиялық "бағыттар" тәртіптірек болды және "партияның мағынасы түбірінен өзгерді. Сондықтан "оптимат" және "популярлы" партиялар терминдері қазіргі оқырманды жаңылыстыруы мүмкін. [¶] Соңғы уақытта партияларды Римге жатқызуға қарсылық білдірілді. Бұл қарсылық шамадан тыс кетті". Яғни, жоғарыда айтылған бөлінулер Рим Республикасының соңғы ғасырындағы күшті және маңызды саяси құрылымдар болды.

"In only one important aspect", Saunders and Collins hold, "did Mommsen fall into serious error." They note that 'most' scholars have faulted Mommsen for his depiction of the Roman party system during the late Republic. They readily admit that the Senate was dominated by a hardcore of 'aristocrats' or the 'oligarchy', who also nearly monopolized the chief offices of government, e. g., consul, by means of family connection, marriage alliance, wealth, or corruption. Such "men may be said to have formed a 'party' in the sense that they had at least a common outlook—stubborn conservatism." They contended vainly among themselves for state 'honors' and personal greed, "forming cliques and intrigues in what amounted to a private game". Such Senate 'misrule' subverted Rome, causing prolonged wrongs and injustice that "aroused sporadic and sometimes massive and desperate opposition. But the opposition was never organized into a party. [T]here was no clear political tradition running from the Gracchi through Marius to Caesar." The classicist Lily Ross Taylor addresses this issue, as follows. Cicero, to refer to these two rival political groups, continually used the Latin word partes [English "parties"]. Cicero (106–43) was a key figure in Roman politics who wrote volumes about it. In distinguishing the two groups, he employed the Latin terms optimates for proponents of the Senate nobility and populares for elite proponents of the popular demos or commoners. She points to the Roman historians Sallust (86–34) and Livy (59 BC AD 17) for partial confirmation, as well as to later writers Plutarch (c.46–120), Appian (c.95 c.165), and Dio (c.155 c.235), and later still Machiavelli (1469–1527). These rival political groups, Prof. Taylor states, were quite amorphous, as Mommsen well knew. In fact when Mommsen wrote his Romische Geschichte (1854–1856) political parties in Europe and America were also generally amorphous, being comparatively unorganized and unfocused, absent member allegiance and often lacking programs. Yet in the 20th century modern parties grew better organized with enduring policies, so that their comparison with ancient Rome has become more and more tenuous. She describes Mommsen:

"Theodor Mommsen presented party politics of the late [Roman] republic in terms of the strife of his own day between liberalism and the reaction that won the battle in 1848. Mommsen identified the Roman optimates with the hated Prussian Junkers and aligned himself with Caesar against them. But he fully recognized the lack of principle or program among the populares. He well understood the amorphous character of the Roman 'parties'. The parties that he knew in Prussia and in other German states were almost equally amorphous." As Prof. Taylor continues, since Mommsen's wrote modern party 'tickets' and party 'lines' have grown more disciplined, and "the meaning of party had undergone a radical change. Thus the terms 'optimate' and 'popular' party are misleading to the modern reader. [¶] Lately there has been protest against the attribution of parties to Rome. The protest has gone too far." That is, the above stated divisions were strong and constellated politics during the last century of the Roman Republic.

Революция

1961 жылы британдық тарихшы Эдвард Халлетт Карр «Тарих не?» атты еңбегін жариялады, ол кеңінен танымал болды. Онда Карр тарих жазудың өзі тарихшыларды өз оқырмандарына өздерінің дәуірі мен мәдениетінің ықпалындағы «тұтқындар» ретінде көрсететінін болжады. Осының салдарынан, әрбір буын өзінің жағдайына, көзқарасына сәйкес тарихты қайта жазу қажеттігін сезінеді. Пікірін дәлелдеу үшін Карр бірқатар белгілі тарихшыларды үлгі ретінде келтірді, олардың ішінде Теодор Моммсен де болды. Осыған сәйкес, Карр Моммсеннің көп томдық еңбегі «Römische Geschichte» (Лейпциг, 1854–1856) ежелгі Рим туралы баяндама арқылы 19 ғасырдың ортасындағы Германия туралы көп мәлімет бере алатынын хабарлайды. Германиядағы маңызды оқиға – 1848–1849 жылдардағы төңкерістің сәтсіз аяқталуы болды, ал Моммсеннің «Рим тарихында» Республика туралы әңгімесі Юлий Цезардың тұлғасында күшті атқарушы биліктің революциялық пайда болуымен аяқталады. Каррдың болжамы мынадай: «Моммсен неміс халқының саяси ұмтылыстарын іске асыра алмауынан қалған қиындықтарды жоюға күшті адамның қажеттілігін сезінді; және оның Цезарды идеалдауының Германияны құлдыраудан құтқаруға деген құштарлықтың нәтижесі екенін түсінгенше, оның тарихын шын бағалай алмаймыз, ал тиімсіз сөйлеуші және кешіктіруші Цицерон 1848 жылы Франкфурттағы Пауликирхедегі пікірталастардан тікелей шығып кетті». Мұндай байқауға қарсылық білдірмей, тіпті мойындай да, Моммсен өзі былай деді: «Мен ежелгі адамдарды олардың шынайы әлемдегі фантастикалық тұғырынан түсіргім келді. Сондықтан консул бургомистр болуға мәжбүр болды. Мүмкін, мен оны асыра жасадым, бірақ ниетім дұрыс болды». Карр Моммсенді талдағандай, Джордж Гроуттың «Грекия тарихы» (1846–1856) туралы да пікір білдірді, ол сол кезеңдегі Англиямен қатар ежелгі Грекияны да ашып беруі керек екенін айтты. Каррдың Гроуттың кітабына қатысты болжамы: «1840 жылдары жазған радикалды банкир Гроут, афиналық демократияның идеалдастырылған бейнесі арқылы көтеріліп келе жатқан және саяси прогрессивті британдық орта таптың ұмтылыстарын бейнеледі, онда Перикл Бентам реформаторы ретінде бейнеленген, ал Афина ойсыздықтан империяға ие болды. Гроуттың Афинадағы құлдық мәселесіне назар аудармауы, оның тобының жаңа ағылшын фабрика жұмысшы табының мәселесіне қарсы тұрудан бас тартуының көрінісі болуы мүмкін емес деп айту қиял емес». Карр былай деп жазады: «Егер біреу Гроуттың «Грекия тарихы» 1840 жылдардағы ағылшын философиялық радикалдары туралы да, б.з.б. V ғасырдагы афиналық демократия туралы да көп нәрсе айтатынын айтса, мен оны үлкен парадокс деп ойламас едім». Профессор Карр осы ойлау жолының шабытының көзі ретінде философ Р.Г. Коллингвудті атады. XX ғасырдың басында Оксфорд профессоры болған Робин Коллингвуд тарихты тәуелсіз ғылым ретінде сақтайтын тарих философиясын құруға тырысты. Бұл жобаны жүзеге асыру үшін ол итальяндық философ және тарихшы Бенедетто Кроче (1866–1952) туралы көп оқыды. Коллингвуд Кроче туралы 1921 жылғы эссесінде былай жазды: «Кроче Геродот, Ливий, Тацит, Гроте, Моммсен, Тьерри және т.б. барлығының субъективті көзқараспен жазғанын көрсетеді, олардың жеке идеалдары мен сезімдері бүкіл еңбектеріне түс түсіріп, кейбір бөліктерін жалғанға айналдырды. Егер олай болса, кім шын тарихты жазды, көзқарастар мен идеалдармен боялмаған тарихты? Әрине, ешкім жоқ. Тарих болу үшін, оны біреу көруі керек, оны біреудің көзқарасы бойынша көруі керек. Бірақ бұл – белгілі бір тарихшылар мектебінің кінәсі емес, бұл – біздің табиғатымыздың заңы». Қорыта айтқанда, Эдвард Карр Бенедетто Кроче ұсынған және кейін Робин Коллингвуд қабылдаған теорияларға қатысты өзінің қызықты дамуын ұсынады. Осылайша Карр Моммсеннің немесе басқа да тарихшылардың қате көзқарастарын немесе ерекше қателігін айтпайды. Керісінше, мұндай қателер мен кемшіліктер барлық тарих жазуға тән. Коллингвуд айтқандай, «жалғаннан сақтанудың жалғыз жолы – шындықты іздеуді тоқтату». Дегенмен, бұл ой желісі, және Моммсеннің Германиясы өзінің ежелгі Рим тарихын қалай бояуы мүмкін екендігі туралы мысалдар мен суреттер процеске де, нәтижеге де жарық береді.

In 1961 the British historian Edward Hallett Carr published his What is History?, which became well known. Therein Carr conjectured that the very nature of writing history will cause historians as a whole to reveal themselves to their readers as 'prisoners' subject to the context of their own age and culture. As a consequence, one may add, every generation feels the need to rewrite history so that it better fits their own situation, their point of view. To illustrate his point here, Carr selected as exemplars a number of well regarded historians, among them being Theodore Mommsen. Accordingly, Carr informs us that Mommsen's multivolume work Römische Geschichte (Leipzig 1854–1856) may tell the perceptive modern historian much about mid 19th century Germany, while it is presenting an account of ancient Rome. A major recent event in Germany was the failure of the 1848–1849 Revolution, while in Mommsen's Roman History his narration of the Republic draws to a close with the revolutionary emergence of a strong state executive in the figure of Julius Caesar. Carr conjectures as follows. "Mommsen was imbued with the sense of need for a strong man to clean up the mess left by the failure of the German people to realize its political aspirations; and we shall never appreciate its history at its true value until we realize that his well known idealization of Caesar is the product of this yearning for the strong man to save Germany from ruin, and that the lawyer politician Cicero, that ineffective chatterbox and slippery procrastinator, has walked straight out of the debates of the Paulikirche in Frankfurt in 1848." Far from protesting or denying such an observation, Mommsen himself readily admitted it. He added, "I wanted to bring down the ancient from their fantastic pedestal on which they appear in the real world. That is why the consul had to become the burgomaster. Perhaps I have overdone it; but my intention was sound enough." Alongside Carr on Mommsen, Carr likewise approaches George Grote's History of Greece (1846–1856) and states that it must also reveal that period's England as well as ancient Greece. Thus about Grote's book Carr conjectures. "Grote, an enlightened radical banker writing in the 1840s, embodied the aspirations of the rising and politically progressive British middle class in an idealized picture of Athenian democracy, in which Pericles figured as a Benthamite reformer, and Athens acquired an empire in a fit of absence of mind. It may not be fanciful to suggest that Grote's neglect of the problem of slavery in Athens reflected the failure of the group in which he belonged to face the problem of the new English factory working class. "I should not think it an outrageous paradox", writes Carr, "if someone were to say that Grote's History of Greece has quite as much to tell us about the thought of the English philosophical radicals in the 1840s as about Athenian democracy in the fifth century B. C." Prof. Carr credits the philosopher R. G. Collingwood as being his inspiration for this line of thinking. Robin Collingwood, an early 20th century Oxford professor, worked at building a philosophy of history, wherein history would remain a sovereign discipline. In pursuing this project he studied extensively the Italian philosopher and historian Benedetto Croce (1866–1952). Collingwood wrote on Croce, here in his 1921 essay. "Croce shows how Herodotus, Livy, Tacitus, Grote, Mommsen, Thierry, and so forth, all wrote from a subjective point of view, wrote so that their personal ideals and feelings coloured their whole work and in parts falsified it. Now, if this is so, who wrote real history, history not coloured by points of view and ideals? Clearly no one. History, to be, must be seen, and must be seen by somebody, from somebody's point of view. But this is not an accusation against any particular school of historians; it is a law of our nature." In summary, Edward Carr here presents his interesting developments regarding the theories proposed by Benedetto Croce and later taken up by Robin Collingwood. In doing so Carr does not allege mistaken views or fault specific to Mommsen, or to any of the other historians he mentions. Rather any such errors and faults would be general to all history writing. As Collingwood states, "The only safe way of avoiding error is to give up looking for the truth." Nonetheless, this line of thought, and these examples and illustrations of how Mommsen's Germany might color his history of ancient Rome, are illuminating concerning both the process and the result.

Цезарь

Юлий Цезарь (100–44) тұлғасы ежелгі Рим тарихшылары мен зерттеушілері арасында әлі де даулы болып қала береді. Моммсен оны Жерорта теңізі әлемін билеген қала-мемлекетті ұйымдастыру және өзгерту үшін ерекше қабілеті бар көшбасшы ретінде қарастырды. Цезарьге қарсы аристократиялық отбасылардың олигархиясы шықты, олар Сенатқа үстемдік етіп, мемлекеттік лауазымдарды дерлік монополиялады, қаланың жемқорлығынан пайда көріп, жаулап алынған жерлерді пайдаланды. Олар заман талабына сай келетін өзгерістерді тоқтатып, прогрессивті бағдарламаларды қолдайтындарды жазалап немесе ықпалынан шығарып, кейде зорлық-зомбылыққа жүгінді. Мемлекет қауіпті түрде тұрақсыз болса да, қала көбінесе қарулы топтармен тітіркенді, бірақ олигархия римдік дәстүрдің мұрасына сүйенді. Цезарь осы ескі дворяндықтың төрінен шықты, бірақ ол конституциялық өзгерістерді жақтаған халықпен одақтасқан отбасыда дүниеге келді. Сондықтан Цезарьдің мансабы жаңа тәртіп үшін күреспен байланысты болды және бейбіт жолдармен мүмкіндік болмағандықтан, ол әскери жетекші ретінде пайда болды, оның қарудағы жеңісі саяси өзгерістерді ілгерілетуге көмектесті. Дегенмен, осы ұзақ күресте екі тараптың да тарихы зорлық-зомбылық пен жемқорлыққа толы болды. Моммсен де «Цезарь – орақшы, Цезарь – қастандық жасаушы, Цезарь – кейінгі ғасырлардағы абсолютизмнің негізін салушы» деп мойындады. Кейбір заманауилар Цезарьдің Республиканың құлауында атқарған рөлі, оның басқару институттарының әлі де пайдалы емес екенін айтатын оптимисттік көзқарасқа сүйенеді. Керісінше, Республиканың құлауы абсолютті билікке ие болған «құдай» билеушілерінің қысымшы империясын әкелді. Юлий Цезарьдің жамандыққа толы болғаны туралы пікірді, әрине, оның пышақ ұстаған қастандық жасаушылары, олардың көпшілігі де дворяндардан болғандар бөлісті. Бұл пікірді классикалық рим саясаты мен әдебиетінің үлгісі Марк Туллий Цицерон (106–43 жж.) да ұстанды. Кейбір бақылаушылар үшін Цезарь өлтірілгеннен кейін Цицерон Республиканы қолдау үшін белсенді түрде шығып, өзінің шамалы саяси мансабын сақтап қалды. Цезарьдің қарсыластарының арасында Марк Порций Катон Утикенсис (95–46) де болды, ол республикалық аристократияның жақтастарын, популярларды және әсіресе Юлий Цезарьді ұзақ уақыт бойы жетекшілік етті. Империя дәуірінде стоик Катон жоғалған республикалық ізгіліктің символына айналды. Дегенмен, тіпті өлімге душар болған жаулары да Цезарьдің ұлы талантын мойындады, шындығында, көптеген қастандық жасаушылар оның игілігін көрді. «Брут, Кассий және Цицерон сияқты қастандыққа қосылғандар Цезарьге деген жеккөрушіліктен гөрі оның үстемдігін жоюға құштар болды». Сонымен қатар, қастандық Республиканы қалпына келтіре алмады. Аристократтың бостандығы халыққа, әскерге немесе тіпті атты әскерге көп нәрсе бермеді, оның өлтірушілері «республиканың нағыз күшіне жете алмады». Қазіргі заманғы тарихшылар мәселенің екі жағын да көре алады, мысалы, тарихшы сияқты. Шындығында, 1850 жылдардағы американдық және неміс тарихшылары арасында үлкен айырмашылық бар, 1848 жылы азаматтар неміс саясатын еркін және біріктірілген елге қарай жылжытуға спонтанды, ұйымсыз күш-жігер жұмсады, бірақ оны ақсүйектер басып тастады. Философ Робин Коллингвуд (1889–1943) тарихқа ерекше көзқарас қалыптастырды, онда әр адам өзінің бірегей мәдени мұрасын түсіну үшін өткенді зерттейді. Бұл процесте объективтілік маңызды болса да, әркім адамдық шындықтың әлемінен өзінің ішкі шындығын шығарады. Бұл әр адамның тарихтың барлық жақтарын білу қабілетінің шектелуіне сәйкес келеді. Бұл шектеулер де тарихшыға әсер етеді. Коллингвуд былай деп жазады: «Бұл тарихты кездейсоқ немесе ерсілі-қарсылыққа айналдырмайды. Бұл шынайы білім. Егер менің Юлий Цезарь туралы ойларым Моммсеннің ойларынан өзгеше болса, қалай болады? Біріміздің қателесуіміз керек пе? Жоқ, өйткені объект өзгеше. Менің тарихи [объектім] – менің өткенім, Моммсеннің өткені емес. Моммсен мен мен көп нәрсеге ортақпыз, және көп жағдайда біз ортақ өткенді бөлісеміз; бірақ біз әртүрлі адамдар және әртүрлі мәдениеттердің және әртүрлі ұрпақтардың өкілдері болғандықтан, біз әртүрлі өткенді иеленеміз. [О] біздің Юлий Цезарь туралы көзқарастарымыз, сәл болса да, бірақ байқалатын түрде өзгеше болуы керек. Бұл айырмашылық кездейсоқ емес, өйткені мен оның орнында, қателік туралы барлық сұрақтардан бөлек (қайта), оның қорытындыларына келгенімді көре аламын немесе көруге тиіспін». Ежелгі Рим тарихының қазіргі заманғы зерттеушісі осы ұлы және даулы тұлға туралы академиялық консенсустың жалпы ағымын бейнелейді, өзінің Юлий Цезарьдің танымал биографиясын аяқтағанда былай дейді: «Оны өлтіргенде, оның қастандық жасаушылары олардың сыныбының ең жақсы және ең алғырлық талантын жойғанын түсінбеді».

The figure of Julius Caesar (100–44) remains controversial among historians and students of ancient Rome. Mommsen saw in him a leader with a special gift for organizing and transforming the city state, which had come to rule the Mediterranean world. Caesar was opposed by an oligarchy of aristocratic families, the optimates, who dominated the Senate and nearly monopolized state offices, who profited by the city's corruption and exploited the foreign conquests. They blocked the change necessitated by the times, stifling or coopting, at times by violence, any who advanced progressive programs. Although the state was dangerously unsteady, and the city often rent by armed mobs, the optimates rested on their heritage of the Roman tradition. Caesar sprang from the heart of this old nobility, yet he was born into a family which had already allied itself with the populares, i. e., those who favored constitutional change. Hence Caesar's career was associated with the struggle for a new order and, failing opportunity along peaceful avenues, he emerged as a military leader whose triumph at arms worked to advance political change. Yet both parties in this long struggle had checkered histories of violence and corruption. Mommsen, too, recognized and reported "Caesar the rake, Caesar the conspirator, and Caesar the groundbreaker for later centuries of absolutism." Some moderns follow the optimate view that it was a nefarious role that Caesar played in the fall of the Republic, whose ruling array of institutions had not yet outlived their usefulness. To the contrary, the Republic's fall ushered in the oppressive Empire whose 'divine' rulers held absolute power. Julius Caesar as villain was an opinion shared, of course, by his knife wielding assassins, most of whom were also nobility. Shared also without shame by that epitome of classical Roman politics and letters, Marcus Tullius Cicero (106–43). For some observers, following Caesar's assassination Cicero saved his rather erratic career in politics by his high profile stand in favor of the Republic. Also strong among Caesar's opponents was Marcus Porcius Cato Uticensis (95–46), who had long led the opimates, supporters of the republican aristocracy, against the populares and in particular against Julius Caesar. During the Imperial era the stoic Cato became the symbol of lost republican virtue. Nonetheless, even deadly foes could see the bright genius of Caesar; indeed, many conspitators were his beneficiaries. "Brutus, Cassius and the others who, like Cicero, attached themselves to the conspiracy acted less out of enmity to Caesar than out of a desire to destroy his dominatio." Too, the conspiracy failed to restore the Republic. An aristocrat's libertas meant very little to the population: the people, the armies, or even the equestrians; his assassins "failed to grasp the real pulse of the respublica." Moderns may be able to see both sides of the issue, however, as an historian might. Indeed, there exists a great difference in context between, say, an American, and a German historian of the 1850s, where during 1848 citizens had made a rather spontaneous, incoherent effort to move German politics toward a free and unified country: it was crushed by the nobility. The philosopher Robin Collingwood (1889–1943) developed a nuanced view of history in which each person explores the past in order to create his or her own true understanding of that person's unique cultural inheritance. Although objectivity remains crucial to the process, each will naturally draw out their own inner truth from the universe of human truth. This fits the stark limitations on each individual's ability to know all sides of history. To a mitigated extent these constraints work also on the historian. Collingwood writes:

"This does not reduce history to something arbitrary or capricious. It remains genuine knowledge. How can this be, if my thoughts about Julius Caesar differ from Mommsen's? Must not one of us be wrong? No, because the object differs. My historical [object] is about my own past, not about Mommsen's past. Mommsen and I share in a great many things, and in many respects we share in a common past; but in so far as we are different people and representatives of different cultures and different generations we have different pasts. [O]ur views of Julius Caesar must differ, slightly perhaps, but perceptibly. This difference is not arbitrary, for I can see—or ought to be able to see—that in his place, apart (once more) from all questions of error, I should have come to his conclusions." A modern historian of ancient Rome echoes the rough, current consensus of academics about this great and controversial figure, as he concludes his well regarded biography of Julius Caesar: "When they killed him his assassins did not realise that they had eliminated the best and most far sighted mind of their class."

4-ші том

Моммсен Рим империясы туралы төртінші томның жарық көретінін айтқан болатын. Оның алғашқы үш томының үлкен сұранысқа ие болуына байланысты, ондаған жылдар бойы осы төртінші томның пайда болуына зор қызығушылық пен үміт артылды. Бірақ ол Моммсеннің өмірінде жарық көрген жоқ. Осылайша, бұл қол жетпеген төртінші том көптеген ғалымдарды «неге» деген сұраққа жауап іздеуге итермеледі. Сонымен қатар, мұндай толғаныстар Теодор Моммсеннің 19-шы ғасыр мен қазіргі заман тарихшыларының галереясындағы орнын анықтауға көмектесті. «Моммсен республика құлағаннан кейін тарихын жалғастыра алмауының» себебін түсіндіре келгенде, Карр былай деп жазды: «Оның өнімді кезеңінде күшті билеуші билікті басып алғаннан кейін не болатыны туралы мәселе әлі толыққанды айқындалмаған еді. Ешқандай нәрсе Моммсенді бұл мәселені римдік оқиғаларға көшіруге шабыттандырмады; империяның тарихы жазылмай қалды».

Түсініктілік

Көптеген зерттеу салалары бойынша терең білімі болғандықтан, Моммсен "көзбен көргендей біледі, себебі мұндай толыққанды түсінік оны замандасының орнына қояды. [Ол] түсіндіруге келмейтін нақтылықты сезінеді, бұл өзінің пікірін талдауға тырыспайтын процестер арқылы қалыптастыратын саясаткердің немесе епті кәсіпкердің бағасы сияқты". Нейбурдың "болжамдауына" ұқсамасқанмен, Моммсеннің тәсілі нәтижелерді мұқият бақылау арқылы қамтамасыз етілген дискретті және бақыланатын "аралық проекцияны" қолдану мүмкіндігін көтереді. Оны қолдану "объективтілікке" қол жеткізуге кедері келтіре ме? Ғылыми негізделген интуиция деп аталатын мұндай әдістерді қолданушылар өз ғылымдарының адалдығына күдік тудыратын сынға ұшырайды. Мұндай қателіктерді мойындау, сондай-ақ, қажетті білік деңгейі мен нәтиже сапасын бағалауды да қамти алады.

Мақтау

Моммсеннің еңбектері бүгінге дейін сапалы және көптеген оқырмандарды қызықтырып келеді. Саундерс пен Коллинз кіріспелерінде Моммсенге және оның ежелгі Рим тарихын зерттеуге қосқан үлесіне деген құрметтерін білдіреді: «Теодор Моммсен (1817–1903) – өзінің немесе біздің ғасырымыздың ең ұлы классикалық тарихшысы болды. Кез келген ғасырдағы оның жалғыз бәсекелесі Эдвард Гиббон болды, оның «Рим империясының құлдырауы мен түсуі» тарихы Моммсеннің Рим республикасының тамаша сипаттамасын толықтырады, бәсекелес болмайды». Бір энциклопедиялық анықтамада былай делінген: «Моммсен – антиквар, юрист, саяси және әлеуметтік тарихшы ретінде де теңдесіз болды. Ол мұқият зерттеу күшін ерекше батыл жалпылау қабілетімен үйлестірді». Әлемдік тарихшы Арнольд Дж. Тойнби «Рим тарихы» туралы былай деп жазады: «Моммсен ұлы кітап жазды, ол әрине, батыс тарихи әдебиетінің шедеврлерінің қатарында мәңгілікке сақталатын болады». Г. П. Гуч Моммсеннің тарихын бағалай келе, былай дейді: «Оның шеберлігі, жан-жақты білімі, құбылмалы өмірі және портреттерінің венециялық бояуы кез келген оқырманға өшпес із қалдырды». «Бұл – жас шағында жазылған гений мен құштарлықтың туындысы, және бүгін де жазылған кездегідей жаңалық пен өмірлік күшін сақтап тұр».

1902 жылғы Нобель сыйлығы

1902 жылы профессор Теодор Моммсен өткен жылы жаңадан іске қосылған Нобель әдебиет сыйлығын алған екінші адам болды. Бұл әлемдік мойынсоқ оған «Römische Geschichte» еңбегіне «ерекше сілтеме» жасау арқылы табысталды. Оны марапаттау кезінде «тарихи жазу өнерінің ең ұлы шебері» деп атады. Бұл сыйлық оның еңбегі алғаш рет жарық көргенге шамамен елу жыл өткен соң берілді. Сыйлық автордың өмірінің соңғы жылына (1817–1903) орай келді. Әзірге тарихшыға Нобель әдебиет сыйлығы бір рет ғана табысталды. Дегенмен, әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы «интеллектуалдық тарих» туралы айтқан философқа (1950), соғыс кезеңіндегі көшбасшыға (1953) оның сөздері мен жазбалары, соның ішінде «қазіргі оқиғалар тарихы» үшін, ал Нобель естелік сыйлығы екі «экономикалық тарих» еңбегі үшін (1993) берілді. Бірақ Моммсеннің көп томдық «Рим тарихы» еңбегі Нобель сыйлығының ерекше санатында қала береді. 1911 жылғы «Британ энциклопедиясы», өте құрметті анықтамалық болғамен, «қатал сын көзі» екенін мойындайды: «Моммсен, антиквар, юрист, саяси және әлеуметтік тарихшы ретінде, Рим тарихын зерттеушілер арасында шәкірттері, ізбасарлары, сыншылары болды, бірақ оған тең келгендер жоқ. Ол мұқият зерттеу күшін ерекше батыл жалпылау қабілетімен және ойдың саяси және әлеуметтік өмірге тигізетін әсерін анықтау қабілетімен үйлестірді». Британдық тарихшы Г. П. Гуч 1913 жылы, Моммсеннің Нобель сыйлығын алғанына он бір жыл өткен соң, оның «Römische Geschichte» еңбегін былай бағалады: «Оның тиімділігі, жан-жақты білімі, оның құлпыратын өміршеңдігі және оның портреттерінің венециялық бояуы кез келген оқырманға өшпес із қалдырды». «Бұл гений мен құштарлықтың туындысы, жас адамның жасаған туындысы және бүгінгі күні де жазылған кездегідей өзекті әрі жаңа». Рим тарихы туралы тағы бір британдық тарихшы Арнольд Дж. Тойнби 1934 жылы, өзінің 12 томдық дүниежүзілік тарихының кіріспесінде былай деп жазды: «Моммсен ұлы кітап жазды, [Römische Geschichte], ол, әрине, батыс тарихи әдебиетінің шедеврлерінің қатарында әрдайым саналады».

In 1902 Professor Theodor Mommsen became the second person to be awarded the Nobel Prize for Literature, which had been inaugurated the preceding year. This world recognition was given him with "special reference" to the Römische Geschichte. The commendation called him "the greatest living master of the art of historical writing." The award came nearly fifty years after the first appearance of the work. The award also came during the last year of the author's life (1817–1903). It is the only time thus far that the Nobel Prize for Literature has been presented to a historian per se. Yet the literary Nobel has since been awarded to a philosopher (1950) with mention of an "intellectual history", and to a war time leader (1953) for speeches and writings, including a "current events history", plus a Nobel Memorial Prize has been awarded for two "economic histories" (1993). Nonetheless Mommsen's multi volume The History of Rome remains in a singular Nobel class. The 1911 Encyclopædia Britannica, a well regarded reference yet nonetheless "a source unsparingly critical", summarizes: "Equally great as antiquary, jurist, political and social historian, Mommsen lived to see the time when among students of Roman history he had pupils, followers, critics, but no rivals. He combined the power of minute investigation with a singular faculty for bold generalization and the capacity for tracing out the effects of thought on political and social life." The British historian G. P. Gooch, writing in 1913, eleven years after Mommsen's Nobel prize, gives us this evaluation of his Römisches Geschichte: "Its sureness of touch, its many sided knowledge, its throbbing vitality and the Venetian colouring of its portraits left an ineffaceable impression on every reader." "It was a work of genius and passion, the creation of a young man, and is as fresh and vital to day as when it was written." About The History of Rome another British historian Arnold J. Toynbee in 1934 wrote, at the beginning of his own 12 volume universal history, "Mommsen wrote a great book, [Römisches Geschichte], which certainly will always be reckoned among the masterpieces of Western historical literature."