Кіріспе

Жүк тиеу және ұшу кезінде жүкті басқаруға жауапты әуе экипажының мүшесі. Жүк тиеуші – әскери көлік немесе жүк түсіру пандусы бар азаматтық ұшақтағы әуе экипажының мүшесі, оның міндеті – әуе жүктерін қауіпсіз тиеу, тасымалдау және түсіру. Жүк тиеушілер көптеген елдердің әскери күштерінде және азаматтық авиакомпанияларында қызмет етеді.

Міндеттер

Жүктілік бақылаушысы есептеулерді жүргізеді және жүкті және жолаушыларды орналастыруды жоспарлайды, ұшақтың ұшу бойындағы ауырлық орталығының рұқсат етілген шектерінде қалуын қамтамасыз етеді. Жүкті жүкпен басқарушылар жүк ұшаққа оның аса сезімтал бөліктері мен жүк төсенішіне залал келтірмейтіндей етіп тиеуді қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, бір түрдегі жүкті екіншісінің жанына қоюға тыйым салатын азаматтық және әскери ережелер де ескеріледі. Көлік құралдарына арналмаған ерекше жүктерді ұшаққа қауіпсіз тиеу үшін арнайы жабдықтар қажет болуы мүмкін, бұл басқа жүктерді орналастыру мүмкіндігін шектейді. Тактикалық тұрғыдан алғанда, жүк бақылаушылары ұрысқа дайындыққа тікелей әсер ете алады, себебі олар ұшақтың жүк тиеу ретін анықтауға жауапты, сондықтан тактикалық маңызы бар материалдар (мысалы, оқ-дәрілер) бірінші болып түсіріліп, басқа қолдау заттарына қарағанда жылдам орналасуға дайын болады; бұл әсіресе алдыңғы жедел базалар үшін маңызды болуы мүмкін. Жүк тиеуші ұшақты физикалық түрде тиеуі мүмкін, бірақ негізінен жүк тиеу бригадаларын және процедураларын қадағалайды. Ұшаққа орналасқаннан кейін жүк бақылаушысы жүктің дұрыс бекітілгенін қамтамасыз етеді, өйткені күтпеген орын ауысымы ұшақпен жұмыс істеуде қиындықтар тудыруы мүмкін. Жүктін бекіту үшін тізбектер, белдіктер және біріктірілген жүк құлыптары сияқты құралдар жиі қолданылады. Жүктің кенеттен қозғалуы мүмкін болғандықтан, жүк бақылаушысы жүк ұстағыштардың тиісті түрін, санын және орналасуын анықтауы керек. Көптеген жүк бақылаушылары парашютпен десанттық әскерлерді немесе жүктерді "әуеден жеткізуге" дайын болуы керек. Жүк тасымалдаудың қалыпты түрімен салыстырғанда, әуеден түсіру өте техникалық және қауіпті болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, жердегі әскерлерді жабдықтаудың ең тиімді жолы – жабдықтарды, оқ-дәрілерді, азық-түлік пен медициналық жабдықтарды әуеден жеткізу болып табылады. Көптеген әскери жеңістер көбінесе әуеден жеткізілімге байланысты болды. Жүк тікұшақтарының жүк бақылаушылары ұшақтың ұшу-қонуға рұқсаты туралы ақпаратты ұсынады және ұшқыштарды қону мен ұшып көтерілу кезінде қауіпті орындарға бағыттайды.

1940-жылдардың басында және Екінші дүниежүзілік соғыс

Ұшақ жүкқұжатының мансаптық саласы АҚШ Әуе күштерінде 1953 жылға дейін ресми түрде құрылмаса да, жүкқұжаттардың міндеттері Екінші дүниежүзілік соғыстың басында-ақ басталды. Әуе корпусының квартирмейстерлік бөлімдеріне бекітілген кір жуу қызметкерлері Австралия мен Жаңа Гвинеяда, кейін Қытай-Бирма-Үндістан операциялық аймағында әскер тасымалдаушы көліктерде ұшып, бұрын дайындалған жүктерді тасымалдау аймақтарының үстінен шығарып тастады. 1944 жылға қарай Еуропадағы IX әскер тасымалдаушы командасының әскер тасымалдаушы эскадрильяларында "құлау шебері" (dropmaster) деп белгіленген қызметкерлер болды. Сондай-ақ 1944 жылы Әуе көлігі командасы басқа салалардағы, соның ішінде ұшқыштар, навигаторлар және бомбалаушылар сияқты ұшақ экипажының қызметіне дайындықтан өткен әскери қызметшілерді "ұшу кеңселері" (flight clerks) ретінде тағайындады. Алғашқы ұшу кеңселері "Қызыл доп" (Red Ball) деп аталатын арнайы рейстерге тағайындалды, олар Үндістан-Қытай паромдық желісіне тағайындалған Үндістандағы ӘТК бөлімшелеріне маңызды ұшақ бөлшектерін жеткізу үшін құрылған. Соғыс аяқталған кезде ұшу кеңселері төрт қозғалтқышты тасымалдаушы ұшақтарда жүк манифестіне жауапты болып, жолаушыларға көмектесетін. Салмақ пен тепе-теңдік есептеу бастапқыда олардың міндеттеріне кірмеген, бірақ ол жүкқұжатының мансаптық саласымен байланысты болғандықтан, ол құрылғаннан бері қалыптасқан. Оларға MOS 2967 – Ұшу-қону қызметінің қызметкері коды берілді. Бұл жаңа MOS, 967 MOS-тің дамуынан туындады, ол әуе жүгін тасымалдау бөлімдеріне әуе қозғалысы мамандары ретінде тағайындалғандарға берілген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұшақтарға жүк әуре-сарсаң түрімен тиелінетін, жердегі персонал мүмкіндігінше көп жүк тиеуге тырысып, көбінесе салмақ пен тепе-теңдік проблемаларына әкелетін. Жағдайды жақсарту үшін әскер тасымалдаушы қанаттары шетелдегі әуе терминалдарында эскадрильялар құрды, ал Әуе көлігі командасы құрылғаннан кейін АҚШ-тағы әуе терминалдарында да құрылды. Офицерлер, ұшқыштар және навигаторлар салмақ пен тепе-теңдік есептеулерін жүргізуге оқытылды және жүк жоспарлауға жауапты болды. Бомбалаушы және төрт қозғалтқышты тасымалдаушы ұшақтардағы әуе инженерлері де әрбір ұшақ үшін жасалған арнайы есептеу слайдтарын қолдана отырып, салмақ пен тепе-теңдік есептеулерін оқыды, олар көбінесе "слипстиктер" деп аталды.

1940-жылдардың соңы, Корея соғысы және 1950-жылдар

"Loadmaster" термині Douglas Aircraft Company компаниясымен жасалған деп есептеледі, себебі терминнің алғашқы белгілі қолданылуы 1940 жылдардың соңында C-124 Globemaster II ұшағының ұшу нұсқаулықтарында кездеседі, ол сол кездегі АҚШ-тың ең үлкен поршеньді қозғалтқышты көлік ұшағы болды. Қанаттары тік тұрған ұшақ ұшу кезінде тек қана қанаттарымен ұшып тұрады. Ұшақтың әуеде көтеріліп, ұшып жүруі үшін қанаты әуеде белгілі бір "шабуыл бұрышы" бойынша қозғалуы керек. Қанаттың әуеде дұрыс бұрышта қозғалуын қамтамасыз ету үшін ұшақтың ауырлық орталығы ұшақтың конструкторлары белгілеген шектемелер ішінде болуы керек. Ұшақтың алды тым ауыр немесе артқы жағы тым ауыр болса, ол дұрыс ұшпайды, себебі шабуыл бұрышына кері әсер етеді. Бұл көтерілу күшін жояды және кейбір маневрлерде тоқтатуға алып келуі мүмкін. Көлік ұшағының ауырлық орталығы бірнеше факторларға байланысты: бос ұшақтың салмағы ("негізгі салмақ"), отынның салмағы (әдетте тек қанаттарда тасымалданады), жүк пен жолаушылардың салмағы, экипаждың салмағы және осы факторлардың әрқайсысының орны. Осы факторлардың салмағы ұшу алдында белгілі болады. Ұшудан ұшуға осы факторлардың бірінің немесе барлықтарының салмағы ғана емес, сонымен қатар отын, жолаушылар және жүк сияқты факторлардың орналасуы да өзгереді. Осы факторлардың салмағы "моментке" айналдырылады, әрбір заттың салмағы ұшақ жобаланған кезде белгіленген эталондық нүктеден қашықтығына көбейтіледі. Барлық моменттердің қосындысы барлық салмақтардың қосындысына бөлінеді және нәтижесінде ұшақтың экипажы, отыны, жүгі және жолаушылары бар "ауырлық орталығы" шығады. Бұл ауырлық орталығы конструкторлар белгілеген шектемелер ішінде болуы керек. Сонымен қатар, ұшақ ұшып бара жатқанда отынның жануына байланысты ауырлық орталығы үнемі өзгереді, сондықтан ұшақтың алды немесе артқы жағы ұшу барысында ауыр бола бастайды. Осыны ұшақты тиеу кезінде ескеру қажет. Ұшу кезінде "шектің ішінде" болған ұшақ, ұшу барысында отынның жануына байланысты "шектен шығып кетуі" мүмкін. 1950 жылдары әскер тасымалдау бөлімшелеріндегі жүк бастықтары негізінен әуе порты эскадрильяларына бекітілді. Әскери әуе көлігі қызметінде олар әуе көлігі эскадрильяларына бекітілді және жүк тасымалдаған кезде миссияларға қатысты. МАТС жүк бастықтары ұшқыштар экипажының бір бөлігі емес, кабина экипажының мүшелері болып саналды және ұшқыштар экипажының мүшелері сияқты демалысқа мүмкіндік берілмеді.

1960 жылдар, Вьетнам соғысы және 1970 жылдар

1960 жылдардың басында Lockheed C-130 Hercules ұшағының пайда болуымен және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы әскер тасымалдаушы көліктердің маңыздылығы артуымен жүк тиеушілер әуе порты бөлімшелерінен әскер тасымалдаушы эскадрильяларға қайта тағайындалды. Олар бұрын сканерлерге жүктелген міндеттерді өз мойнына алып, ұшу экипажының құрамына кірді. Жүк тиеушілер Оңтүстік-Шығыс Азияның қиын жағдайларында аса маңызды болды, мұнда әскер тасымалдаушы ұшақтар жиі атқышуға ұшыраған алдыңғы қатардағы әуежайларда қызмет етті. Әсіресе 1968 жылғы Тет шабуылынан кейін сарбаздар мен теңізшілер C-123 және C-130 ұшақтарын "минометке тартылатын" деп атады. Жүк тиеушінің міндеті – жүкті мүмкіндігінше жылдам түсіріп, ұшақтың ракеталық және минометтік оқтан сақтау үшін көтерілуін қамтамасыз ету болды. Сондай-ақ жүк тиеушілер шамдар мен жарнамалық парақтарды тастауға және арнайы операциялар ұшақтарында қолданылатын құтқару жабдықтарын пайдалануға оқытылды. 1964 жылы МАТС Әскери әуе көлігі басқармасына (МАК) айналып, көбірек операциялық рөлге ие болды. Жүк тиеушілер, көбінесе алғашқы мерзімге шақырылған әскерилер, бұрынғы қызметін жалғастырды, бірақ тактикалық операциятарға, әсіресе C-141 ұшақтарынан әскер мен жүктерді әуеден жеткізуге дайындалды. Үлкен C-5A қызметке енген кезде жүк тиеуші саласы көбірек техникалық сипатқа ие болды, себебі жүк тиеушілер алдыңғы және артқы жүк есіктерін басқаратын гидравликалық жүйелерді және жүк тиеу мен түсіру үшін ұшақтың тізе бүгуін қамтамасыз ететін күрделі жүйелерді басқаруға жауапты болды. Вьетнам соғысы жүк тиеушілерді Әуе көлігін басқару элементтеріне, көбінесе ALCE (немесе шешуші кезеңде TALCE) деп аталатын бөлімдерге тағайындады, онда олар армия және теңізшілер корпусы бөлімдерімен бірлесіп алдыңғы қатардағы жерлерде жүктерді жоспарлауға жауапты болды.

1980 жылдар және одан кейінгі жылдар

1980 жылға дейін жүк тасымалдаушылар көбінесе әскери саласында кездесетін, бірақ азаматтық авиакомпаниялар үлкен ұшақтармен, әсіресе Боинг 747 ұшақтарымен жүк тасымалдау ісіне белсенді түрде қатысқанда, көптеген компаниялар күрделі жүктер тасымалданатын рейстерде жүк тасымалдаушыларды пайдалана бастады.

Батырлығы үшін марапатталған жүк бастықтар

Бірінші сыныпты авиатор Джон Левитов 1968 жылы Биен-Хоа маңында Вьетконг минометінен AC-47 қарулы кемесі зардап шеккеннен кейін, «Құрмет медалімен» марапатталған жалғыз жүк шебері болды. Ауыр жарақат алған Левитов, ұшақтың оқ-дәрі қоймасын тұтандырмас бұрын, қаруланған жарықшаны ұшақтан лақтыруға үлкерді. Штаб-сержант Чарльз Шауб 1972 жылы Ан Лок үстінен аэродромдық миссия кезінде C-130 ұшағына жерден оқ тигенде, ұшу инженері қаза тауып, орынбасар ұшқышы мен навигаторы жарақат алған кездегі әрекеттері үшін Әуе күштері кресімен марапатталды. Сержант Мейнард Граббс, лейтенант-полковник Джо М. Джексон басқарған C-123 экипажының жүк шебері ретіндегі рөлі үшін «Күміс жұлдызға» ие болды. Джексон өз C-123 ұшағын Кхе Санхқа, Хам Дүк қоршауындағы Әуе күштерінің әуе көпірін басқару тобының мүшелерін алу үшін қондырды. (Лейтенант-полковник Джексон осы іс-қимылы үшін «Құрмет медалімен» марапатталды.) Тағы бірнеше жүк шеберлері «Blind Bat» C-130 жарықшақ кемелерінде көрсеткен ерлігі үшін «Күміс жұлдызға» ие болды, ал сержант Ральф Бемис, ол отырған C-130 Ан Лок үстінде атып түсірілгеннен кейін медаль алды. Сержант Дэниел Бакстер (RAF) – «Чинук» жүк шебері және Ауғанстандағы Бастион лагеріндегі күштердің дайындыққа келтірілген «Чинук» экипажының мүшесі болды. 2006 жылғы 6 қыркүйектегі іс-қимылдары туралы есептерде, ол үш рет жаудың атысына төтеп беріп, ерекше кәсібилігімен және батылдығымен әрекет еткені айтылды. 32 жастағы сержант Грэм Джонс, «Чинук» экипажының мүшесі, өз міндеттерінен асып түсіп, ұшақтан шығып, Талибанның бекінісінде жауға оқ атқандығы үшін құрметке ие болды, соның арқасында мотоциклмен жүрген адам қашып кетті.