Кіріспе
Американдық драматург, режиссер және жазушы Дэвид Алан Мамет (/m//æ//m//ᵻ//t/; 30 қараша 1947 жылы туған) – американдық драматург, режиссер және жазушы. Ол Пулитцер сыйлығын жеңіп алды және «Гленгари Глен Росс» (1984) және «Жылдамдықпен жұмыс» (1988) пьесалары үшін Тони сыйлығына ұсынылды. Ол алғаш рет 1970-жылдардағы үш пьесасымен сыншылардың назарына ілікті: «Қаздың өзгерулері», «Чикагодағы сексуалдық бұрмалаулар» және «Американдық бизон». Оның «Жарыс» және «Тәуекелші» пьесалары 2009 жылы Бродвейде көрсетілді, ал «Тәуекелші» 2017 жылы Бродвейден тыс сахнада көрсетілді. Мамет жазған және режиссерлік еткен көркем фильмдердің қатарында «Ойын үйі» (1987), «Қылмыс» (1991), «Испан тұтқыны» (1997) және оның ең табысты фильмі – «Жауын-кернеу» (2001) бар. Оның сценарийлері «Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады» (1981), «Үкім» (1982), «Тиісті емес» (1987), «Хоффа» (1992), «Иттің қуалауы» (1997) және «Ганнибал» (2001) фильмдерін қамтиды. Мамет 1992 жылы «Гленгари Глен Росс» романының сценарийін өзі жазды, сондай-ақ 1994 жылы өзінің «Олеанна» (1992) пьесасының экранизациясын жазып, режиссерлік етті. Ол CBS телеарнасы үшін «The Unit» (2006–2009) сериалын жасады және продюсерлік етті. Маметтің кітаптары: «Фильм режиссурасы туралы» (1991) – кино өнері туралы пікірлер мен диалогтар; «Ескі дін» (1997) – Лео Франкқа жасалған линчең туралы роман; «Бес паналы қала: Жаратылыс, Шығу, Левит, Сандар және Ережелер туралы апталық ойлар» (2004) – раввин Лоренс Кушнермен бірлескен Тораға түсіндірме; «Зұлым ұл» (2006) – еврейлердің өзін-өзі жек көруі мен антисемитизмді зерттеу; «Бэмби vs. Годзилла» – кино бизнесіне қатысты пікірлер; «Құпия білім: Американдық мәдениеттің бұзылуы туралы» (2011) – мәдени және саяси мәселелерге қатысты пікірлер; «Үш соғыс оқиғасы» (2013) – соғыстың физикалық және психологиялық әсерлері туралы үш повесть; және «Қайда болса да, шошқаның қылығы: Голливудтағы қырық жылдық ащы, диспептикалық және нақты есеп» (2023) – Голливудтағы өмірі туралы автобиографиялық әңгімелер.
David Alan Mamet ('/m//æ//m//ᵻ//t/; born November 30, 1947) is an American playwright, filmmaker, and author. He won a Pulitzer Prize and received Tony nominations for his plays Glengarry Glen Ross (1984) and Speed the Plow (1988). He first gained critical acclaim for a trio of off Broadway 1970s plays: The Duck Variations, Sexual Perversity in Chicago, and American Buffalo. His plays Race and The Penitent, respectively, opened on Broadway in 2009 and previewed off Broadway in 2017. Feature films that Mamet both wrote and directed include House of Games (1987), Homicide (1991), The Spanish Prisoner (1997), and his biggest commercial success, Heist (2001). His screenwriting credits include The Postman Always Rings Twice (1981), The Verdict (1982), The Untouchables (1987), Hoffa (1992), Wag the Dog (1997), and Hannibal (2001). Mamet himself wrote the screenplay for the 1992 adaptation of Glengarry Glen Ross, and wrote and directed the 1994 adaptation of his play Oleanna (1992). He created and produced the CBS series The Unit (2006–2009). Mamet's books include: On Directing Film (1991), a commentary and dialogue about film making; The Old Religion (1997), a novel about the lynching of Leo Frank; Five Cities of Refuge: Weekly Reflections on Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers and Deuteronomy (2004), a Torah commentary with Rabbi Lawrence Kushner; The Wicked Son (2006), a study of Jewish self hatred and antisemitism; Bambi vs. Godzilla, a commentary on the movie business; The Secret Knowledge: On the Dismantling of American Culture (2011), a commentary on cultural and political issues; Three War Stories (2013), a trio of novellas about the physical and psychological effects of war; and Everywhere an Oink Oink: An Embittered, Dyspeptic, and Accurate Report of Forty Years in Hollywood (2023), an autobiographical account of his experiences in Hollywood.
Ерте өмір
Мамет 1947 жылы Чикаго қаласында мұғалім Ленор Джун (қызметтік аты Сильвер) мен еңбек құқығы адвокаты Бернард Моррис Маметтің отбасында дүниеге келген. Ол еврей. Оның әкесінің әкесі мен анасы поляк еврейлері болған. Мамет ата-анасы коммунист болғанын айтып, өзін «қызыл тіл биігінен туған бала» деп сипаттаған. Оның алғашқы жұмыстарының бірі Чикагодағы «Лондон Хаус» және «Екінші қала» мекемелерінде дастарқан тазалаушы болып жұмыс істеу болды. Ол сонымен қатар актер, «Oui» журналының редакторы және такси жүргізушісі болып та жұмыс істеді. Ол прогрессивті «Франсис У. Паркер» мектебінде және Вермонт штатының Плейнфилд қаласындағы «Годдард» колледжінде білім алған. Бірақ 2006 жылы Чикаго қалалық кітапхана қорының 20 жылдығына арналған қайырымдастық шарасында Мамет: «Менің альма-материм – Чикаго қалалық кітапханасы. Мен үшінші қабаттағы оқу залында, «Кока-Кола» таңбасының астында алған білімімнің барлығы осы кітапхананың арқасы» деді. Чикагоның солтүстік жағына көшкеннен кейін Мамет театр режиссері Роберт Сикингермен танысып, кейде Сикингердің «Хэлл Хаус» театрында жұмыс істей бастады. Осылайша Маметтің өмір бойына созылған театрмен байланысы басталды.
Театр
Мамет Атлантик театры компаниясының негізін қалаушы мүшесі; ол 1976 жылы «Құйрық вариациялары», «Чикагодағы сексуалдық ауытқулар» және «Американдық бұқа» пьесаларының үштігімен алғаш рет танымал болды. Оның «Анархист» пьесасы, Патти ЛуПоун мен Дебра Уингердің қатысуымен, Дебра Уингердің Бродвейдегі тұңғыш дебюті, 2012 жылдың 13 қарашасында алдын ала көрсетімдермен ашылды және 2012 жылдың 16 желтоқсанында жабылуға жоспарланған. Оның 2017 жылғы «Тәубеші» пьесасы 2017 жылдың 8 ақпанында Бродвейден тыс алдын ала көрсетілді. 2002 жылы Мамет Америка театр залының мүшесі атанды. Кейіннен Мамет 2010 жылы Америка театрының ұлы шебері үшін PEN/Лора Пелс театр сыйлығын алды. 2017 жылы Мамет жазушыларға арналған «Дэвид Мамет драмалық жазуға үйретеді» атты онлайн-курсын шығарды. 2019 жылы Мамет Джон Малковичтің қатысуымен Гаррик театрында «Bitter Wheat» атты жаңа пьесасымен Лондонның Вест-Эндіне оралды. 2023 жылы Маметтің «Генри Джонсон» атты жаңа пьеса жазғаны хабарланды. Бұл өнім Лос-Анджелесте Шиа ЛаБеуфтің қатысуымен дебют жасайды.
Фильм
Маметтің алғашқы кино жұмысы сценарий жазушы ретінде болды, кейіннен ол өзінің сценарийлерін өзі режиссерлік етті. Джо Мантеньяның айтуынша, Мамет 1978 жылы «Towing» фильміне сценарийді жетілдіруші ретінде жұмыс істеді. Маметтің алғашқы өндірілген сценарийі 1981 жылы Джеймс М. Кейннің романы негізінде түсірілген «Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады» фильмі болды. Ол бір жылдан кейін, 1982 жылғы құқықтық драма «Сот шешімі» үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Сонымен қатар, ол «Тоқалмайтындар» (1987), «Хоффа» (1992), «Еңбек» (1997), «Итті айдап әкету» (1997), «Ронин» (1998) және «Ганнибал» (2001) фильмдерінің сценарийлерін жазды. «Итті шауып» үшін ол екінші рет «Оскар» номинациясын алды. 1987 жылы Мамет өзінің кинорежиссерлік дебютін «Ойын үйі» сценарийімен жасады, ол 1987 жылы Венеция кинофестивалінде «Үздік сценарий» жүлдесін және 1989 жылы Лондон киносыншыларының сыйлығын жеңіп алды. Фильмде оның сол кездегі әйелі Линдсей Крауз және көптеген ұзақ жылдардан бері сахнадағы әріптестері мен достары, соның ішінде Годдард колледжінің түлектері де ойнады. Мамет: «Бұл менің режиссер ретінде түсірген алғашқы фильмім еді, маған қолдау керек болды, сондықтан мен барлық мүмкіндікті пайдаландым» деді. «Ойын үйінен» кейін Мамет алдаушылар әлеміне арналған тағы екі фильмнің сценарийін жазып, режиссерлік етті: «Испан тұтқыны» (1997) және «Жыртқыш» (2001). Осы фильмдердің ішінде «Жыртқыш» ең көп коммерциялық табысқа ие болды. Мамет жазған және режиссерлік еткен басқа фильмдер: «Нәрселер өзгереді» (1988), «Қылмыс» (1991) (1991 жылғы Канн кинофестивалінде «Алтын пальма бұтағына» ұсынылды және Лондон киносыншыларының сыйлығынан Мамет үшін «Жыл сценарисі» жүлдесін жеңіп алды), «Олеанна» (1994), «Уинслоу баласы» (1999), «Мемлекет және басты» (2000), «Спартан» (2004), «Қызыл белдік» (2008) және 2013 жылғы Фил Спектор туралы телефильм. 2015 жылы шығуы жоспарланған «Blackbird» атты триллерлік фильм әлі де дамып жатыр. Мамет өзінің пьесасын 1992 жылғы «Гленгарри Глен Росс» фильміне бейімдегенде, Алек Болдуинге қосымша рөл (соның ішінде «Кофе жабылу үшін» монологы) жазды. Мамет өзінің фильмдері үшін бейресми репертуарлық труппамен жұмыс істеуді жалғастыруда, оның ішінде Крауз, Уильям Х. Мейси, Джо Мантенья және Ребекка Пиджен, сондай-ақ жоғарыда аталған мектеп достары бар. Мамет «Ронин» сценарийін «Ричард Вайс» псевдонимімен қайта жазды және режиссер Спайк Ли бас тартқан «Малкольм Х» сценарийінің алғашқы нұсқасын ұсынды. Мамет сонымен қатар Роско Арбакл туралы шығарылмаған биофильм сценарийін жазды, оны Крис Фарли сомдауды көздеді. 2000 жылы Мамет Самуэль Беккеттің Харольд Пинтер мен Джон Джилгудтың қатысуымен (оның соңғы экрандық рөлінде) бір актілік пьесасы – «Катастрофаның» фильмдік нұсқасын түсірді. 2008 жылы ол жазған және режиссерлік еткен аралас жекпе-жек өнері туралы «Қызыл белдік» фильмі, жауынгерлік өнер нұсқаушысы туралы, оны кәсіби жекпе-жекке қатысуға итермелейді. «Фильм режиссерлігі туралы» еңбегінде Мамет Айзенштейннің монтаж теориясына негізделген әңгіме айту әдісін жақтады, оқиғаны иілмейтін кадрлардың қатарласуы арқылы айту керек екенін айтады. Бұл әдіс кадрлар арасындағы кесуге қатты сүйенеді, және Мамет режиссерлерді мүмкіндігінше аз әңгімелеуді қолдануға шақырады. Мамет режиссерлер кейіпкерді ғана емес, сахнаның мәнін жеткізуге назар аударуы керек екенін, сондай-ақ көркем немесе қызықты кадрлар қосудан аулақ болуы керек екенін мәлімдейді. Фильмдер тәртіпсіздіктен тәртіпті туғызуы керек. 2023 жылы Маметтің 2008 жылдан бергі алғашқы фильмі – «Жазалау» атты жаңа фильмді режиссерлік етіп, сценарийін жазуға қатысатындығы туралы хабарлар пайда болды. Фильм Джон Кеннедиді өлтіруді тапсырған Чикаго мафиясының айналасында өрбиді, және Вигго Мортенсен, Шиа ЛаБёф, Кортни Лав, Аль Пачино және Джон Траволта ойнайды. Фильмнің түсірілімі 2023 жылдың қыркүйегінде басталуы жоспарланған. Қазан айында Барри Левинсон фильмнің режиссері болды, ал Мамет сценарий жазушы болып қалды. 2024 жылдың наурызында Мамет АҚШ президенті Джо Байденнің екінші ұлы Хантер Байден туралы сценарий жазып жатқанын мәлімдеді.
Теледидар және радио
Мамет 1987 жылы көрсетілген "Хилл-стрит-блюз" телехикаясының "Бос өткен демалыс" атты бір эпизодын жазды. Оның сол кездегі әйелі Линдси Крауз көптеген эпизодтарда (оның ішінде) офицер Макбрайд рөлінде ойнады. Мамет сонымен қатар "The Unit" телесериалының авторы, продюсері және сценарийшісі. Ол Шон Райанмен бірге "Қалқан" телехикаясының үшінші маусымының бір эпизодын түсірді. 2007 жылы Мамет Ford Motor Company үшін екі телеарна жарнамасын түсірді. Екі 30 секундтық роликте Ford Edge көрсетілген, және олар Маметтің ерекше стильінде – жылдам диалогтар мен айқын, қарапайым суреттермен түсірілді. Маметтің қарындасы Линн "The Unit" және "Law & Order" сияқты телешоулардың продюсері және сценарийшісі. Мамет Jarvis & Ayres Productions арқылы BBC радиосына бірнеше драмалық туындыларын ұсынды, соның ішінде Гленгарри Глен Росс романының BBC Radio 3 үшін және BBC Radio 4 үшін жаңа драмалардың адаптациясы. "Пантеонды сақта" комедиясы 2007 жылы эфирге шықты. "Кристофер Бойдың қауымдасуы" – бұл Jarvis & Ayres Productions компаниясының тағы бір жобасы, ол алғаш рет 2021 жылдың 8 наурызында BBC Radio 4 арнасында көрсетілді.
Мамет сөйлейді
Маметтің циникалық, көшелік тәжірибесімен ерекшеленетін диалог жазу стилі «Мамет тілі» деп аталады. Маметтің өзі, оның (және басқа авторлардың) дұрыс, логикалық сюжеттердің есебінен «әдемі» жазуға бейімділігін сынады. Оған диалог жазу стилін қалай дамытқанын сұрағанда, Мамет: «Телевизия пайда болмас бұрын, біздің отбасымызда тілді қатыгездікпен қолдану арқасында кешкі уақытты өзімізге қиындық тудырып өткізуді ұнататынбыз. Менің қабілетім, бауырсақ, сол кезде қалыптасқан болар» деді.
Гендерлік мәселелер
Маметтің пьесалары көбінесе пікірталас пен дау тудырған. 1992 жылы «Олеанна» пьесасы қойылғаннан кейін, онда колледж студенті профессорын зорлауға тырысқан деп айыптайды, бір сыншы пьесаның көрермендерді жынысына қарай екіге бөлгенін және «жұбайлар бір-бірімен ұрысып, айқайлап шыққан» деп мәлімдеді.
Жеке өмір
Мамет пен актриса Линдси Крауз 1977 жылы үйленді және 1990 жылы ажырасты. Олардың екі баласы бар. Мамет 1991 жылдан бері актриса және әнші-күйші Ребекка Пиджонмен тұрмыс құрды, және олардың да екі баласы бар. Мамет пен Пиджон Калифорния штатының Санта-Моника қаласында тұрады.
Саяси көзқарастар
2005 жылы Мамет The Huffington Post блогына үлес қосушы болды, Израильдегі саяси тартыстар сияқты тақырыптарда сатирикалық карикатуралар жариялады. 2008 жылы The Village Voice басылымында жарияланған «Неге мен енді «Ақылсыз либерал» емеспін» деген эссесінде ол өзінің саяси көзқарастарының либерализмнен консерватизмге қалай өзгергенін талқылады. Сұхбаттарында Мамет Фридрих Хайек, тарихшы Пол Джонсон және экономист Томас Соуэлл сияқты еркін нарық теориясының өкілдерімен келісетінін айтты, сондай-ақ Мамет Соуэллді «біздің ең ұлы ойшылымыздың бірі» деп атады. 2022 жылы Мамет өзін республикашыл деп атаудан бас тартып, «Мен өскен нәрселерді – отбасыға деген махаббатты, елге деген махаббатты, қызмет етуді, Құдайға деген махаббатты, қоғамдық бірлікке деген махаббатты сақтағысы келетін консерватормын» деп сипаттады. Сол сұхбатта Мамет «Ұлыбританияда антисемиттік өшпенділікке толы туындылар жазатын белгілі драматургтер мен романистер бар» деді. Ол британдық заңнамаға сәйкес (сұхбат Нью-Йоркте Financial Times үшін өткізілді) мысалдар келтіруден бас тартты. Мамет Израильді қолдайтын позициясымен белгілі. «Жасырын білім» атты кітабында ол «Израильдіктер өздерінің шекараларында бейбіт өмір сүргісі келеді, ал арабтар оларды өлтіруді қалайды» деген пікірін білдірді. 2012 жылы Мамет республикашыл Митт Ромниді президенттікке қолдады және үлкен Лос-Анджелестің еврей журналына Ромниге дауыс беруге шақырды. 2013 жылдың 29 қаңтарында Newsweek журналында жарияланған эссесінде Мамет қару-жараққа қатысты заңдарға қарсы шығып, былай деді: «Конституция осы үкіметтің күнге тонуынан қорғау үшін жазылған. Оның мақсаты – кемшікті және шатасқан сайлаушылардың үстемдігіне билік орнату емес, осындай үкіметтен бізді қорғау». Мамет NFL гимніне қарсы наразылық акцияларын «қайырсыз» деп сипаттады. Трамп сайлауда жеңілгеннен кейін, Мамет 2022 жылғы «Рецессия: Сөз бостандығының өлімі және тегін түстің құны» атты кітабында сайлаудың заңсыздығы туралы мәлімдемелерді қолдағандай болды, бірақ кітап жарық көргеннен кейін ол бұл мәселеде «дұрыс айтпағанын» мәлімдеді. 2022 жылы Мамет Флорида штатының «Білім берудегі ата-ана құқықтары туралы» заңын қолдады, оны сыншылар «Гей демеу» заң жобасы деп атады. Бұл заң Флоридадағы мемлекеттік мектеп мұғалімдерінің кіндікшеден үшінші сыныпқа дейінгі балалармен сексуалдық бағдар және гендерлік идентичность туралы әңгімелесуіне шектеу қояды. Fox News телеарнасына берген сұхбатында Мамет заңның қажеттілігін айтып, мұғалімдердің «балаларды психикалық тұрғыдан зорлап, оны жыныстық зорлау үшін пайдаланатынын» алға тартты, сондай-ақ «мұғалімдер, әсіресе ер адамдар, педофилияға бейім» екенін мәлімдеді.