Кіріспе
Американдық драматург
Ланфорд Уилсон (13 сәуір 1937 – 24 наурыз 2011) – американдық драматург. «Нью-Йорк Таймс» газетінің мәліметінше, оның туындылары «жерге байланысты, реалистік, зор құрметке ие [және] кеңінен қойылған». Уилсон өзінің алғашқы пьесаларымен Off Off Broadway театр қозғалысын дамытуға көмектесті, олар 1964 жылы Caffe Cino-да тұңғыш рет қойылды. Ол Off Off Broadway-ден Off Broadway-ге, содан кейін Broadway-ге және одан әрі көшкен алғашқы драматургтардың бірі болды. 1980 жылы ол драма саласындағы Пулитцер сыйлығын алды және 2001 жылы Театр Даңқы залына сайланды. 2004 жылы Уилсон Америка өнер және әдебиет академиясының мүшесі болып сайланды және ПЕН/Лора Пелс Халықаралық Театр қорынан «Шебер американдық драматург» сыйлығын алды. Ол үш Тони сыйлығына үміткер болды, сондай-ақ «Драмалық үстел» сыйлығы мен бес «Obie» сыйлығын жеңіп алды. Уилсонның 1964 жылғы «Леди Брайттың ақымақтығы» атты қысқа пьесасы оның алғашқы үлкен жетістігі болды және 1960-шы жылдарда әлеуметтік және романтикалық тақырыптарды көтеріп, одан әрі туындылар жазуға себеп болды. 1969 жылы ол театр режиссері Маршалл У. Мейсонмен бірлесіп Circle Repertory Company компаниясын құрды. 1970-ші жылдары Circle Repertory үшін көптеген пьесалар жазды. 1973 жылғы «The Hot l Baltimore» пьесасы компанияның көрермендер мен сыншылар тарапынан алғашқы үлкен табысы болды. Бродвейден тыс қойылым 1000-нан астам рет көрсетілді. Оның «Жылыстың бесінші күні» пьесасы 1978 жылы Circle Repertory-де тұңғыш рет қойылды. Оның 1980 жылы ашылған Бродвей қойылымы үшін Тони сыйлығына үміткер болды. «Талидің ақымақтығы» (1979 жылы Circle Repertory-де ашылды) – «Жылыстың бесінші күніне» преквел ретінде «Жылыстың бесінші күнінен» бұрын Бродвейде қойылды және Уилсонға 1980 жылғы драма саласындағы Пулитцер сыйлығын және оның алғашқы Тони номинациясын жеңіп алды. «Күйдір» (1987) – тағы бір Бродвей табысы. Уилсон сонымен қатар бірнеше операның либреттосын жазды.
Балалық шағы мен білімі
Уилсон Ральф Юджин мен Виолетта Тейт Уилсонның ұлы ретінде Миссури штатының Либан қаласында дүниеге келді. 5 жасында ата-анасы ажырасқан соң, ол анасымен бірге Спрингфилдке (Миссури штаты) көшіп барды, ол жерде анасы қайтадан тұрмысқа шыққанға дейін тұрды. 11 жасқа келгенде анасы Миссури штатының Озарк қаласынан келген шаруа Уолт Е. Ленхардқа үйленді, және олар екеуі оның үйіне көшіп келді. Оның Джон мен Джим деген екі жартылай бауыры және Джуди деген бір әпкесі болды. Ол Озарктағы орта мектепте оқыды және кино мен өнерге деген құштарлығын дамытты. Бала кезінде Уилсон қысқа әңгімелер жазуды және Оңтүстік-Батыс Миссури мемлекеттік колледжінде (қазіргі Миссури мемлекеттік университеті) қойылатын пьесаларды көруді ұнататын. Бригадунның қойылымы Уилсонға ерекше әсер етті, ол: «сол қала сахнада қайта тірілгеннен кейін, фильмдердің ешқандай мүмкіндігі қалмады» деді. Ол актерлік өнерге қызығушылық танытып, орта мектептегі пьесаларында, соның ішінде Теннесси Уильямстың «Сысқан шығыршын» пьесасындағы Том рөлінде ойнады. 1955 жылы Озарк орта мектебін бітіргеннен кейін Уилсон жоғары білімін Оңтүстік-Батыс Миссури мемлекеттік колледжінде бастады. 1956 жылы ол Сан-Диегоға көшіп барды, онда оның әкесі ата-анасы ажырасқаннан кейін қоныстанған еді. Әкесімен қайта қосылуы қиын болды, бірақ қарым-қатынас кейінгі жылдары жақсарды, және Уилсон өзінің «Лимонный аспан» пьесасын олардың қарым-қатынасына негіздеді. Содан кейін Уилсонның достары оны осы есіммен атады. Уилсон алғаш рет Кафе-Киноға Евгений Ионесконың «Сабақ» пьесасын көруге барғанда кездесті. Бұл тәжірибе оған театрдың «бір уақытта қауіпті де, күлкілі де болуы мүмкін» екенін ойлатты. Сино Уилсонды пьесасын Кафе-Киноға жіберуге шақырды. Кафе-Кинода Уилсон өзінің пьесаларын сынға алып қана қоймай, сахнаға да қоятын ұстаз тапты. «Леди Брайттың ақымақтығы» 1964 жылдың мамыр айында Кафе-Кинода тұңғыш рет қойылды. Пьеса қырық жастағы «әсемделіп, қыңырлық тартатын патшайым» болған «Леди» Брайт туралы. 1960 жылдардың жазғы күнінде Манхэттеннің Верхний Уэст-Сайдтағы пәтерінде «Леди» Брайт ақылынан бірте-бірте айрыла бастайды. Бұл өте ерекше, күрделі және комикалық трагедия, және Уилсонның ең танымал және ең жақсы туындыларының бірі. Бұл туындының мәні – жалғыздық пен оқшаулануды терең зерттеу. Ол Бродвейдің алғашқы маңызды табыстарының бірі болды, ол 200-ден астам қойылымдармен сахналанды. «Леди Брайттың ақымақтығы» Кафе-Кинодағы ең ұзақ сахналанған пьеса ретінде рекорд орнатты. 1965 жылы Уилсон Элен Стюарттың Ист-Виллидждегі La MaMa эксперименталды театр клубы үшін пьесалар жаза бастады. «Гилеадтағы дәмі» 1965 жылы La MaMa-да тұңғыш рет қойылды, режиссері – Маршалл У. Мейсон. Бұл пьеса 1984 жылы Circle Repertory Company және Steppenwolf Theatre Company театрларымен қайта жаңғыртылды, режиссері – Джон Малкович. Кейінірек 1965 жылы Уилсон «BbAaNnGg!» деп аталатын La MaMa-дағы қайырымдылық шарасы үшін Мисс Уильямстың сценарийін жазды және режиссерлік етті. 1965 жылы Уилсонның «Үйге оралу!» және No Trespassing пьесалары La MaMa Repertory Troupe тобының алғашқы еуропалық гастролі үшін жазылды. Оның «Бұл өзен сөйлейді» пьесасы Жан-Клод ван Итальидің «Соғыс» және Рошель Оуэнстің «Гомо» пьесаларымен бірге 1966 жылы La MaMa Repertory Troupe екінші еуропалық турнесі үшін қойылды. Оның «Атауы жоқ» пьесасы Сэм Шепард, Том Эйен, Леонард Мелфи, Пол Фостер және Оуэнстің туындыларымен бірге, барлығы Том О'Хорганның режиссерлігімен 1967 жылы La MaMa Repertory Troupe үшін үшінші еуропалық турнесі үшін қойылды. La MaMa-да өзінің пьесаларын жазумен қатар, Уилсон басқа драматургтардың шығармалары үшін де декорация жасады. 1966 жылы ол Фостердің «Бақтағы Мадонна» пьесасы үшін декорация жасады, оны О'Хорган La MaMa-да режиссерлік етті. Содан кейін ол 1969 жылы Мейсонның La MaMa-да режиссерлік еткен Дональд Джулианның «Ақымақтықты мақтау» пьесасы үшін декорация жасады. Уилсонның «Құм сарайы» пьесасы алғаш рет 1965 жылы Мейсонның режиссерлігімен La MaMa-да қойылды, және 1967 жылы Мейсон La MaMa-да қайтадан режиссерлік етті. Уилсон 1965 жылы Сэм Шепард, Эдвард Альби және Джон Гуармен бірге Юджин О'Нилл театр орталығында өткен Ұлттық драматургтар конференциясына қатысты. 1966 жылы жазған «Элдричтің римерлері» пьесасы Орта Батыстың шалғай ауылдарындағы екіжүзділік пен тар көзқарасты қарастырды және Бродвей театрына қосқан үлесі үшін 1966/1967 жылғы Drama Desk Vernon Rice сыйлығын жеңіп алды. Ол алғаш рет 1966 жылы Уилсонның режиссерлігімен La MaMa-да қойылды. Уилсон 1981 жылы театрдың 20 жылдығын атап өту үшін «Римерс оф Элдрич» пьесасын қайта қойды. «Римерс оф Элдрич» пьесасынан кейін «Гингем иті» (1968) аралас нәсілді жұбайдың ажырасуы туралы пьеса жарық көрді. Ол 1968 жылы «Лимонный аспан» пьесасын дамыту үшін О'Нилл театр орталығына оралды. Уилсон «Лимонный аспан» (1968) пьесасын «толығымен автобиографиялық» деп сипаттады. Пьесаның баяндаушысы Алан, Уилсонның өзінің бейнесі, ұзақ уақыттан бері жоқ әкесімен қайта табысуға тырысады. Олар бір-бірінің күтіміне жете алмайды, және Алан әкесінің авторитарлығы мен тар көзқарасынан көңілі қалған күйде кетеді.
Circle Repertory Company және кейінгі жұмыстары (1969-2011)
1969 жылы Уилсон Маршалл У. Мейсон, Таня Березин және Роб Тиркильдпен бірге Circle Repertory Company компаниясын құрды. Вильсонның көптеген пьесалары алғаш рет Circle Repertory театрында қойылып, режиссері Мейсон болды. 1969 жылы Уилсон Теннеси Уильямстың "Бір қол" атты қысқа әңгімесін сценарийге бейімдеу үшін 5000 долларға жалданады. Сценарийді аяқтағаннан кейін бір күн өткен соң, оны "Ортаңғы каубойдың" алдын ала көрсетіліміне шақырды, және фильмді көргеннен кейін "ол идея ағынға түсіп кетті" деп ойлады. "Жылы Балтимор" 1973 жылы ашылған, ол Circle Repertory-дің алғашқы коммерциялық табысы болды. Сондай-ақ, бұл пьеса Нью-Йорк драма сыншылары шеңберінің сыйлығын және Оби сыйлығын жеңіп алды. Содан кейін ол Бродвейден Кругтың алаңдағы театрына көшірілді және 1166 спектакльді өткізді. "Жылы Балтимор" 1975 жылы ABC телеарнасы телесериалға айналдырды, оны Уилсон "апат" деп жариялады. 1975 жылы The New York Times газетінде Вильсонның "ең ауқымды жұмысы" деп сипатталған "The Mound Builders" картинасы Circle Rep-те тұсаукесерін өткізді. Пьеса Орта батыстағы археологиялық қазба жұмыстарына қатысты, және тақырыптық тұрғыдан адамның жетістіктерінің мәнсіздігін қарастырды. Circle Repertory кейін 1976 жылы Уилсонның "Серендейтін Луи" шығармасын шығарды. Бұл пьеса 1970 жылы Вашингтон театр клубында сәтті ойналмаған, ал Уилсон оны Circle Repertory қойылымы үшін қайта жөндеді, ол оның ресми премьерасы деп есептеледі. Жыныстық идентификация Уилсонның пьесаларында зерттеген тақырыптарының бірі. Бұл тақырып "Леди Брайттың ақымақтығы", "Лимон аспаны", "Бесінші шілде" және "Бұлды өртеп жібер" пьесаларында кездеседі. 1980-1982 жылдары Бродвейде сәтті ойналған "Бесінші шілде" пьесасында Талли отбасы мүшелері Миссуридегі отбасылық шаруашылықты сату-сату мәселесін шешеді. Оқиға Вьетнам соғысында мүгедек болған Кен Талли және оның серігі Джедтің басындағы оқиғаға негізделген. Уилсон "Бесінші шілде" пьесасы үшін "Тони" сыйлығына "Үздік пьеса" номинациясын алды. "Бесінші шілдеден" кейін Уилсон 1979 жылы "Таллидің ақымақтығы" атты екі кісілік пьесасын жазды, онда Орта батыстан келген Салли Талли мен еврей Матт Фридман Саллидің тар көзқарасты отбасының қарсылығына қарамастан ғашық болып, никелеседі. "Talley & Son" 1981 жылы "A Tale Told" деген атпен премьера болды, бірақ 1985 жылы қайта жазылып, қайта аталды. Екеуі де "Бесінші шілдеден" 30 жыл бұрынғы оқиғаларды көрсетеді. "Таллидің ақымақтығы" 1980 жылы драма бойынша Пулитцер сыйлығын жеңіп алды және "Тони" сыйлығына "Үздік пьеса" номинациясын алды. Осы кезде Норман Мейлер Уилсоннан "Жоқарғы атқарушының әнін" телефильмге бейімдеуін сұрады, бірақ Уилсон бас тартты. "Нью-Йорк Таймс" газетінің шолуында: "Мырза Уилсон - біздің театрымызда Американы шын мәнінде әнге салатын санаулы суретшілердің бірі". "Бұлды өртеп жібер" пьесасында жас гей-биші Робби мен оның серігі Дом пьеса басталмас бұрын қайық апатында қаза болады. Роббидің бөлмедестері, оның би серіктесі Анна және сенімді гей Ларри Роббидің өлімімен келісуі керек. Анна тәуелсіздікке және өзіне сенуге үйренеді, хореографияға деген қызығушылығын дамытады, Роббидің қайғылы ағасы Пэйлмен қарым-қатынас бастайды және ұзақ жылдар бойы сүйген жігітімен қарым-қатынасын аяқтайды. Пьеса жазудан басқа, Уилсон бірнеше операның либреттосын жазды. Ол композитор Ли Хойбимен бірге "Жаз және түтін" (1971) операсы бойынша жұмыс істеді және 1992 жылы "Бұл - Рилл Спикинг" атты өз пьесасын бейімдеді. "Жаз және түтін" - Теннеси Уильямстың сол аттас пьесасының бейімделуі. Уильямс Хойбиге пьесаға негізделген опера жазуға рұқсат берді, ал Хойби Уилсоннан пьесаны либреттоға бейімдеуді сұрады. "Бұл Риллдің сөйлеуі" - Уилсонның сол аттас пьесасынан бейімделген бір актілік камералық опера. Уилсон өзінің аудармасын күнделікті тілге ұқсатуға тырысты, өйткені ол бұрынғы аудармалардың тілдік жағынан дұрыс болғанымен, театрлық емес екеніне сенді.
Жеке өмір және өлім
Уилсон ашық гей болған. 1962 жылы Нью-Йоркке көшіп келгеннен кейін ол Гринвич-Виллидждегі Шеридан-сквердегі пәтерде көп жыл тұрды. 1970 жылдары ол Лонг-Айлендтегі Саг-Харбор қаласында үй сатып алды. Манхэттенде тұрып, ол Circle Repertory Company-дегі Playwrights Laboratory-де жұмыс істеді, жиі оқуларға, репетицияларға және қойылымдарға қатысты. 1998 жыл шамасында Уилсон Нью-Йорктегі пәтерінен бас тартып, Sag Harbor қаласында толық уақыт өмір сүре бастады. Уилсон 2011 жылдың 24 наурызында 73 жасында пневмонияның асқынуларынан қайтыс болды. 2004 жылы Уилсон ПЕН/Лора Пелс Халықаралық Театр Қорының американдық драматургия шеберіне арналған сыйлығын алды. Сондай-ақ 2004 жылы ол Америка өнер және әдебиет академиясының мүшесі болып сайланды. 2009 жылы Массачусетс штатының Провинстаун қаласында өткен театр фестивалінде Теннеси Уильямспен достығы туралы ойларымен бөлісті. 2010 жылы Дебра Монк Уилсонға Нью-Йорк инновациялық театр сыйлығының «Көркемдік жетістік» сыйлығын табыс етті. Бұл сыйлық Off Off Broadway қауымдастығы «Офф Офф Бродвей қауымдастығын құруға көмектескен және тәуелсіз театр дауысын американдық сахнаның маңызды бір бөлігі ретінде дамытқан оның батыл және бірегей туындыларын мойындау ретінде» берілді. The New York Times газетінің театр сыншысы Бен Брантли Уилсонның пьесалары «елдің жағдайына деген көңілінің толуын» көрсетеді деді. Оның пьесаларының бірнешесінде Вьетнам соғысынан қайтқан, ашулы ветерандар бейнеленген. Сонымен қатар, ол өмірдің шетінде қалған жеңілгендердің портреттерін бейнелейтін, көбірек сезімталдыққа толы пьесалар дәуірін еске алды. Уилсон мен Маршалл У. Мейсон актерлерді әдіспен ойнауға ынталандырып, Константин Станиславскийдің әдістемесін жиі қолданды. Джон Малковичтан басқа, Джуд Хирш, Сузи Курц, Уильям Херт, Джефф Дэниелс, Дэвид Морс және Кристофер Рив Уилсон мен Мейсонның қойылымдарында ойнаған актерлердің қатарында болды.