Бағаларды мемлекеттік реттеу шаралары

Кіріспе

Мемлекеттік баға шектеулер

Бағаны реттеу – бұл үкіметтердің нарықта тауарлар мен қызметтерге қойылатын бағаларға қатысты белгілейтін және күшімен жүзеге асыратын шектеулері. Мұндай реттеулерді енгізудің мақсаты, тапшылық жағдайында да тауарлардың қолжетімділігін сақтау, инфляцияны тежеу немесе белгілі бір тауарларды жеткізушілерге ең төменгі кіріс деңгейін қамтамасыз ету, тіпті тұрмыстық жағдайға жетуге тырысу болуы мүмкін. Бағаны реттеудің екі негізгі түрі бар: бағаның жоғарғы шегі – ең жоғары баға; және бағаның төменгі шегі – ең төменгі баға. Бағаның жоғарғы шегінің кең таралған мысалы – пәтер жалға алуды реттеу, ол үкіметтің рұқсатымен пәтер иесінің жалға алу ақысын арттыруын шектейді. Бағаның кеңінен қолданылатын төменгі шегі – ең төменгі жалақы (жалақы – еңбек құнының бағасы). Тарихи тұрғыдан алғанда, бағаны реттеу жиі жалақыны реттеу және басқа да нормативтік элементтерді қолданатын, ірі табыс саясатының бір бөлігі ретінде қолданылған. Бағаны реттеу үкіметтер тарапынан үнемі қолданылса да, батыстық экономистер тұтыну бағасын реттеудің нарықтық экономикада көздеген мақсатына жете алмайтыны туралы келіседі, ал көптеген экономистер мұндай реттеулерден аулақ болуға кеңес береді.

Тарих

Рим императоры Диоклетиан біздің заманымыздың 3-ші ғасырының соңында барлық тауарларға ең жоғары баға белгілеуге тырысты, бірақ көп нәтижеге жете алмады. 14-шы ғасырдың басында Дели сұлтандығының билеушісі Алауддин Халджи бірнеше нарық реформаларын енгізді, оның ішінде астық, мата, құлдар және жануарларды қоса алғанда, кең ауқымдағы тауарларға баға белгілеу шаралары болды. Алайда, оның қайтысынан кейін бірнеше ай өткен соң, оның ұлы Қутбұддин Мұбарак Шах бұл шараларды жойды. Француз революциясы кезінде "Ең жоғары шекті заң" азық-түлік және басқа да маңызды тауарлардың сату бағасына лимиттер қойды. Жоспарланған экономикадағы үкіметтер әдетте көптеген немесе барлық тауарлардың бағасын бақылайды, бірақ жоғары экономикалық өнімділікті қамтамасыз ете алмады және олардың орнын аралас экономикалар басты. Бағаны бақылау шаралары қазіргі заманда да қолданылады, мысалы, пәтер жалға алу бағасын реттеуде. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың Азық-түлік басқармасы азық-түлік бағасын бақылауға мәжбүр болды. Бағаны бақылау шаралары екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ және нацистік Германияда да қолданылды.

Соғыстан кейінгі

Көптеген елдерде инфляцияны төмендету мақсатымен жалақыны реттеуге тырысылды, бірақ көбінесе нәтижеге қол жеткізілмеді. Қазіргі заманғы неоклассикалық экономикалық теория ақша ұсынымын қысқартудың балама жолын қолдайды және ақшалық инфляцияның себебі орталық банктың шамадан тыс ақша басып шығаруы екенін ұсынады.

Ұлыбритания

Ұлттық бағалар және табыс жөніндегі кеңес 1965 жылы Гарольд Уилсон үкіметі британ экономикасындағы инфляция мәселесін шешу үшін, жалақы мен бағаларды реттеу арқылы құрылды. 1966 жылғы Бағалар және табыс туралы заң (c. 33) Ұлыбритания еңбек заңнамасына, жалақы мөлшері мен баға саясатына әсер етті. Ол үкіметке жалақы деңгейінің өсуін (сол кезде жылына шамамен 8%) зерттеу процесін бастартуға, есептер мен сауалдамалар жасауға және соңында тоқтатуға бұйрық беруге мүмкіндік берді. Мақсаты инфляцияны бақылау болып табылды. 1960-шы жылдардан кейін бұл кеңес халық арасында танымал болмады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та бағаны реттеу бірнеше рет жүзеге асырылды. Бағаны реттеу алғаш рет 1906 жылы Хепберн заңының бір бөлігі ретінде ұлттық деңгейде қабылданды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Соғыс өнеркәсібі кеңесі басымдықтарды белгілеу, бағаларды бекіту және өнімдерді стандарттау үшін құрылды, соғысқа қолдау көрсету мақсатында. 1930 жылдары Ұлттық өнеркәсіпті жаңғырту туралы заң (NIRA) бағаларды белгілеп, «әділ тәжірибе» кодекстерін жасаған Ұлттық жаңғырту басқармасын құрды. 1935 жылдың мамырында Жоғарғы сот Schechter Poultry Corp. v. United States ісінде NIRA-ның міндетті кодекстер бөлігі конституцияға қайшы деп шешті. 1971 жылы президент Ричард Никсон 11615-ші жарлыққа қол қойды (1970 жылғы Экономикалық тұрақтандыру заңына сәйкес), ол жалақы мен бағаны 90 күнге тоқтатуды енгізді. Бұл әрекеттің конституциялық екендігі дауланып, Amalgamated Meat Cutters v. Connally ісінде расталды. Жеке штаттар кейде өздерінің бақылау саясатын жүзеге асыруды таңдайды. 1860 жылдары АҚШ-тың бірнеше орталық штаттары, атап айтқанда Миннесота, Айова, Висконсин және Иллинойс, негізінен теміржол және астық терминалдары компанияларының тасымалдау бағасының өсуін реттеу үшін «Грейнджер заңдары» деп аталатын бірқатар заңдарды қабылдады. Гавайи штаты 2005 жылы штат ішінде «баға көтерумен» күресу үшін бензиннің көтерме бағасына шектеу (Gas Cap Law) енгізді. Бірақ ол тиімсіз деп танылғандықтан, көп ұзамай күшін жойды.

Венесуэла

The Guardian газетінің Гириш Гупта айтуынша, бағаны реттеу негізгі тауарлардың тапшылығын тудырып, президент Мадуро билігінде қара нарықтар гүлденді.

Үндістан

Үндістанда үкімет 2013 жылы Дәрілік бағаны реттеу туралы жарлық (DPCO) қабылдады. Бұл жарлық жергілікті реттеуші орган – Фармацевтикалық бағаларды қадағалау басқармасына Ұлттық қажетті дәрі-дәрмектер тізіміндегі бағалардың шегін белгілеу өкілеттігін берді.

Шри-Ланка

Шри-Ланкада Тұтынушылар істері жөніндегі орган үкімет қажет деп санаған тауарлардың ең жоғары бөлшек сауда бағасын (МДҚ) белгілеуге құқылы. 2021 жылы Шри-Ланка үкіметі бірнеше маңызды тауарларға бағаны реттеу шараларын енгізді, соның салдарынан тапшылық туды.

Төменгі баға

Төменгі баға – бұл үкімет немесе топ белгілейтін бағаны бақылау немесе өнімге, тауарға немесе қызметке қатысты бағаның ең төменгі шегі. Төменгі баға тиімді болу үшін тепе-теңдік бағасынан жоғары болуы керек. Тепе-теңдік бағасы, көбінесе «базар бағасы» деп аталады, – бұл сұраныс пен ұсыныс сияқты экономикалық күштердің теңдесетуінен туындайтын баға. Сыртқы ықпалдар болмаған жағдайда экономикалық айнымалылардың (тепе-теңдік) мәндері өзгермейді, көбінесе бұл сұранылған және ұсынылған көлемнің тең болатын нүктесі ретінде сипатталады (толық бәсекелестік нарықта). Үкіметтер төменгі бағаны кейбір бағалардың тым төменге түсіп кетпеуі үшін пайдаланады. Екі кең таралған төменгі баға – ең төменгі жалақы заңдары және Канада ауыл шаруашылығындағы өндірісті басқару. Басқа төменгі бағаларға 1978 жылға дейінгі АҚШ-тың реттелген әуе билеттері және алкогольге арналған сусындардың ең төменгі бағасы жатады. 1990 жылдардағы сенімділік революциясынан бастап, ең төменгі жалақылар экономистер арасында кең қолдау тапты. Егер үкімет нақты емес төменгі баға белгілесе, бұл бизнес жеңілістеріне, қор нарығының құлдырауына, тіпті экономикалық дағдарысқа әкелуі мүмкін. Толық реттелмеген нарықтық экономикада төменгі баға болмайды. Төменгі бағаны үкіметтер жиі белгілейді, бірақ компаниялар сияқты үкіметтік емес ұйымдар да қайта сату бағасын сақтау сияқты төменгі бағаны қолдануы мүмкін. Қайта сату бағасын сақтау кезінде өндіруші және оның дистрибьюторлары дистрибьюторлардың өндірушінің өнімдерін белгілі бір бағамен (қайта сату бағасын сақтау), төменгі бағада немесе одан жоғары сатуға келіседі.

Сын

Бағаны бақылаудың баға шегі түріне қарсы негізгі сын – бағаларды жасанды түрде төмен ұстап, сұранысты жеткізу мүмкін емес деңгейге дейін арттыру, нәтижесінде бағасы бақыланатын тауардың тапшылығына әкелуі. Мысалы, Лактанций Диоклетианның «әр түрлі салықтар арқылы барлық заттарды тым қымбатқа дейін жеткізіп, заң арқылы олардың бағасын шектеуге тырысқанын» жазды. Ол кезде көп қан [саудагерлердің] мардымсыз нәрселер үшін төгілді, адамдар ештеңе сатуға қорқып, тапшылық бұрынғыдан да ауыр болды. Соңында, көптеген адамдарға зиян келтірген [баға шегін] заң, қажеттілік туғандықтан жойылды. Диоклетианның ең жоғары бағалар туралы жарлығы сияқты, тапшылық қара нарыққа алып келеді, онда сол тауардың бағасы бақыланбайтын нарықтағыдан асып түседі. Соғыс кезіндегі қара нарықтағы еттің бір көзі – фермерлер Азық-түлік министрлігіне нақты болғаннан гөрі аз үй жануарларының туғанын мәлімдегені. Британияда тағы бір жағдай – АҚШ-тан жеткізілген, ол тек британдық жердегі АҚШ әскері базаларында пайдалануға арналған, бірақ жергілікті британдық қара нарыққа өткен. Бағаны бақылаудың тапшылыққа қалай әкелетінінің классикалық мысалы – 1973 жылдың 19 қазаны мен 1974 жылдың 17 наурызы аралығындағы араб елдерінің мұнай эмбаргосы. АҚШ-тағы жанармай құю станцияларының алдында ұзын кезекте автомобильдер мен жүк көліктері пайда болды, ал кейбір станциялар АҚШ-тың өмір сүру деңгейі жөніндегі кеңесі белгілеген төмен бағаға байланысты отын жетіспеушілігінен жабылды. Белгіленген баға нарықтағы бағадан төмен болды, нәтижесінде қорлар таусылды. Бағалардың ерікті немесе мәжбүрлі түрде нарықтық теңдестіру бағасынан төмен орналасуы маңызды емес. Екі жағдайда да тапшылық туды. Бағаны бақылау өзінің тікелей мақсатына – бөлшек сауда тұтынушыларының төлейтін бағасын төмендетуге – қол жеткізе алмайды, бірақ бұл бақылау ұсынысты азайтуға мүмкіндік береді. Нобельдік сыйлықтың лауреаты Милтон Фридман: «Біз, экономистер, көп нәрсе білмейміз, бірақ тапшылықты қалай жасауға болатынын білеміз. Мысалы, егер сіз томаттың тапшылығын жасағыңыз келсе, бөлшек саудагерлер томатты килограммы 2 центтен артық сата алмайтын заң қабылдаңыз. Бірден томаттың тапшылығы пайда болады. Мұнай мен газдың да жағдайы осындай». АҚШ президенті Ричард Никсонның қазынашылық министрі Джордж Шульц Никсонның «Жаңа экономикалық саясатын» іске асырып, 1971 жылы басталған бағаны бақылауды тоқтатты (Никсон шоғының бір бөлігі). Бағаны бақылауды тоқтату бағаның жылдам өсуіне әкелді. Бағаны тоқтату бес айдан кейін қайта орнатылды. Штагфляция АҚШ-та ақырында Пол Вокердің төрағалығымен Федералды резервтік жүйенің пайыздық мөлшерлемені ерекше жоғары деңгейге көтеруімен аяқталды. Бұл жоғары инфляцияны сәтті тоқтатты, бірақ 1980 жылдардың басында аяқталған рецессияға әкелді.

The primary criticism leveled against the price ceiling type of price controls is that by keeping prices artificially low, demand is increased to the point where supply cannot keep up, leading to shortages in the price controlled product. For example, Lactantius wrote that Diocletian "by various taxes, he had made all things exceedingly expensive, attempted by a law to limit their prices. Then much blood [of merchants] was shed for trifles, men were afraid to offer anything for sale, and the scarcity became more excessive and grievous than ever. Until, in the end, the [price limit] law, after having proved destructive to many people, was from mere necessity abolished." As with Diocletian's Edict on Maximum Prices, shortages lead to black markets where prices for the same good exceed those of an uncontrolled market. One source of black market meat under wartime rationing was by farmers declaring fewer domestic animal births to the Ministry of Food than actually happened. Another in Britain was supplies from the US, intended only for use in US army bases on British land, but leaked into the local native British black market. A classic example of how price controls cause shortages was during the Arab oil embargo between October 19, 1973, and March 17, 1974. Long lines of cars and trucks quickly appeared at retail gas stations in the U. S. and some stations closed because of a shortage of fuel at the low price set by the U. S. Cost of Living Council. The fixed price was below what the market would otherwise bear and, as a result, the inventory disappeared. It made no difference whether prices were voluntarily or involuntarily posted below the market clearing price. Scarcity resulted in either case. Price controls fail to achieve their proximate aim, which is to reduce prices paid by retail consumers, but such controls do manage to reduce supply. Nobel Memorial Prize winner Milton Friedman said, "We economists don't know much, but we do know how to create a shortage. If you want to create a shortage of tomatoes, for example, just pass a law that retailers can't sell tomatoes for more than two cents per pound. Instantly you'll have a tomato shortage. It's the same with oil or gas." U. S. President Richard Nixon's Secretary of the Treasury, George Shultz, enacting Nixon's "New Economic Policy", lifted price controls that had begun in 1971 (part of the Nixon Shock). This lifting of price controls resulted in a rapid increase in prices. Price freezes were re established five months later. Stagflation was eventually ended in the United States when the Federal Reserve under chairman Paul Volcker raised interest rates to unusually high levels. This successfully ended high inflation but caused a recession that ended in the early 1980s.