Кіріспе
Траулерлер үшін балық аулау әдісі
Түңгі трауль – теңіз түбінде трауль (балық аулау желісі – тралды сүйреу) жасау. Оны «сүйреу» деп те атайды. Ғылыми қауымдастық түңгі траульді бентоникалық және демерсал траульге бөледі. Бентоникалық трауль – ауды теңіз түбінде сүйреу, ал демерсал трауль – ауды бентоникалық аймақтан сәл жоғары сүйреу. Түңгі траульді су ортасындағы траульмен (пелагикалық трауль деп те аталады) салыстыруға болады, онда ау су қабатының жоғары жағына сүйретіледі. Су ортасындағы трауль анчоус, скумбрия сияқты пелагикалық балықтарды аулайды, ал түңгі трауль түбінде тіршілік ететін балықтарды (түбіндегі балықтарды) және балық, кальмар, креветка және тас балық сияқты жартылай пелагикалық түрлерді ұстайды. Траульді траулер жасайды, ол кішкентай ашық қайықтан бастап, үлкен фабрикалық траулерге дейін болуы мүмкін. Түңгі траульді бір траулер немесе екі траулер бірлесіп (жұптап трауль жасау) жүзеге асыра алады. Әлемдік статистика бойынша түңгі траульден жылына 30 миллион тоннадан астам балық ауланады, бұл кез келген басқа балық аулау әдісінен көп. Түңгі траульдің қоршаған ортаға тигізетін әсеріне байланысты жабдықтардың дизайны өзгертілді, мысалы, қосалқы уловты азайту үшін әтештерді шығарып тастау құрылғылары қосылды және теңіздің қорғалатын аймақтарында түңгі траульге рұқсат берілген орындар шектелді. 2021 жылғы зерттеу бойынша түңгі трауль жылына 600 миллионнан 1,5 миллиард тонна көмірқышқыл газын шығарады, бұл теңіз түбіндегі көмірқышқыл газын бұзудың нәтижесінде Германияның немесе авиация индустриясының шығарындыларына тең. Алайда, бұл көрсеткіштер өте сенімсіз және жоғары бағаланған деп сынға ұшырады. Түңгі траульді шектеуге жасалған халықаралық әрекеттер тиімсіз болды.
Балық аулау құралдары
Төменгі тралдың конструкциялық талаптары салыстырмалы түрде қарапайым: көлденең және тік бағытта желі аузын ашық ұстау механизмі, балықты ішке қарай бағыттайтын желінің "денесі" және балық жиналатын, тиісті ұя өлшемі бар "код ұшы". Қолданылатын желінің мөлшері мен құрылымы нысана түрге, балық аулау кемесінің қозғалтқыш қуатына және конструкциясына, сондай-ақ жергілікті қолданылатын ережелерге байланысты анықталады.
Бағаналы трал аулау
Түңгі сүйреудің ең қарапайым әдісінде, тордың аузы қатты металл арқанмен ашық ұсталады, ал арқанның екі шетіне дәнекерленген екі "табан" – қатты металл пластиналар бекітіледі, олар теңіз түбін қозғап, сырғып өтеді. Бұл әдіс көбінесе жағаға жақын жерде, тік балық немесе шаға аулайтын кіші кемелерде қолданылады.
Сазқұмдар аулау
Оттар аулау атауы, аудың аузын ашық ұстау үшін қолданылатын үлкен тікбұрышты оттар тақталарынан шыққан. Оттар тақталары ағаштан немесе болаттан жасалады және олар теңіз түбінде ауды сүйрегенде оларға әсер ететін гидродинамикалық күштердің арқасында сыртқа қарай итеріліп, аудың жабылуына кедергі келтіреді. Сонымен қатар, олар жыртыйғыш сияқты әрекет етеді, теңіз түбін қазып, тұманды бұлт тудырып, балықтарды аудың аузына қарай қорқытады. Аудың тік жағын ашық ұстау үшін оттар ауында "бас арқанға" (аудың жоғарғы жағындағы арқан) бекітілген жүзу құралдары және/немесе желкендер, ал "аяқ арқанға" (аудың төменгі жағындағы арқан) бекітілген салмақты "бобиналар" қолданылады. Бұл бобиналардың дизайны балық ауланатын теңіз түбінің бедеріне байланысты өзгереді – өте тегіс, құмды түбі үшін кішкентай резеңке дискілерден бастап, өте бедерлі түбі үшін диаметріне дейін жететін үлкен металл шарларға дейін. Бұл бобиналар кедергіге тап болғанда ауды теңіз түбінен көтеруге қабілетті. Мұндай жабдықтар "тасқа секіретін" ау деп аталады.
Тартқыш тордың корпусы
Траулердің денесі алды бөлігі ("аузы") кең, ал балық жинағыш бөлігіне қарай тарылады, және әдетте аузының екі жағында тор қанаттар орналасқан. Оның ұзындығы судың жеткілікті ағынын қамтамасыз ету үшін және балық ұсталғаннан кейін желіден қашып кетпеуі үшін жеткілікті болуы керек. Ол алмаз тәрізді тордан жасалған, ал тордың алдыңғы жағынан балық жинағыш бөлігіне қарай тордың көздері кішірейе түседі. Траулердің ішіне балықтар мен теңіз тасбақаларының қашу құрылғыларын орнатуға болады. Бұл құрылғылар кішкентай балықтардың оңай өтуіне мүмкіндік беретін "төртбұрышты тор панельдер" сияқты қарапайым құрылымдар немесе қосымша уақ балықтарды ұстамайтын арнайы торлар сияқты күрделі құрылғылар болуы мүмкін.
Балық тұқымы
Тралдың соңғы бөлігі – балықтың түсетін жері. Тралдың соңғы бөлігіндегі тордың ұяқдығы ауланған балықтардың мөлшерін анықтайды. Сондықтан, тордың ұяқдығын реттеу – трал торларындағы жас балықтардың қырылуын басқарудың жиі қолданылатын әдісі.
Қоршаған ортаға зиян келтіру
Тральдік құралдар теңіз түбінің биотасына және физикалық субстратына күшті әсер етеді, шөгінді бағанасының құрылымын бұзады, тастарды аударып, шөгінділерді қайтадан көтеріп, лайлы түбіне терең іздер қалдырады. Сонымен қатар, тральдік құралдардың бір және бір аймақтан қайта-қайта өтуі ұзақ мерзімді, жинақы әсерлер тудырады, бұл шөгінділердің байланыстылығы мен құрылымын өзгертеді. Бүгінде өнеркәсіптік траллаудың қайталануы, жылжу мүмкіндігі және кең географиялық аумағы теңіз түбінің өзгеруіне ықпал ететін маңызды күшке айналды деуге болады, ол тек қысқа кеңістікте физикалық тұтастығына ғана емес, сонымен қатар бүкіл континенттік шелдердің геоморфологиясына өлшенетін өзгерістер енгізеді. Түбінен балық аулау, соның ішінде Солтүстік теңіз және Гранд-Банк сияқты ауыр балық ауланатын аймақтарда бір ғасырдан астам уақыттан бері жалғасып келеді. Гранд-Банкте ашықтан балық аулау балық қоғамдастығына елеулі экологиялық өзгерістер әкелетіні ұзақ жылдар бойы белгілі болғанмен, жақында су асты траулингінің теңіз түбі қауымдастығына келтіретін зиянына алаңдаушылық артты. Ерекше назар қажетті түр – баяу өсетін, терең су маржаны Lophelia pertusa. Бұл түр терең теңіздегі әртүрлі организмдердің мекені болып табылады, бірақ балық аулау құралдарынан оңай зақымданады. 2004 жылдың 17 қарашасында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы елдерге ашық теңізде түбінен трал аулауға уақытша тыйым салуды қарастыруға шақырды. Түбінен трал аулаудың әсерін талдаудың жалпы нәтижесі теңіз түбі биотасына тигізетін әсердің қолданылатын құралдың түріне байланысты екенін көрсетті, мұнда басқарылатын тралдар ең аз әсерге ие болып, әр өтуде биотаның 6% -ын алып тастаса, гидравликалық дредждер ең көп әсерге ие болып, әр өтуде биотаның 41% -ын алып тастады. Басқа зерттеулер тралданған каньон шөгінділеріндегі органикалық заттардың мөлшері, бұзылмаған теңіз түбімен салыстырғанда 52% -ға аз екенін анықтады. Тралданған аймақта теңіз құрттарының саны 80% -ға азайды және тралданған теңіз түбіндегі түрлердің әртүрлілігі жартысына дейін төмендеді.
Ресуспензия және биогеохимия
Түңгі траулинг теңіз түбіндегі шөгінділерді көтеріп алады. Суға шашыраған қатты бұлттар траулинг ошағынан ондаған шақырымға дейін ағыспен қашып, тереңдіктегі шөгіну жылдамдығын арттырады. Әлемдік континенттік шельфтерде түңгі траулинг салдарынан қайта көтерілген шөгінділердің массасы жылына 22 гигатоннаға жетеді, бұл әлемдік өзендер арқылы континенттік шельфтерге жеткізілетін шөгінділер массасына шамамен тең. Бұл бұлттар түбіндегі жарық деңгейін төмендетіп, ламинарияның (теңіз капустасы) көбеюіне әсер етеді. Түңгі траулинг биологиялық түрде қайта өңделетін органикалық материалды қайта көтеріп, көме алады, соның салдарынан тағам тізбегі арқылы қоректік заттар мен көміртегі ағынын өзгертіп, жер бедерін өзгертеді. Фосфор көбінесе жұмсақ, беткей шөгінділерде жоғары концентрацияда кездеседі. Мұндай қоректік қатты заттарды қайта көтеру су қабатында оттегіге деген қажеттілікті арттырып, оттегі тапшылығынан туындаған "өлген аймақтарға" әкелуі мүмкін. Тіпті түпкі шөгінділердің өте ежелгі болған жерлерінде де, түңгі траулинг шөгіндіні су қабатына қайта енгізу арқылы зиянды балдырлар гүлдеуіне себеп болуы мүмкін. Адамның жасаған басқа да көздерге қарағанда, мұхитқа көбірек қатты заттар түңгі траулинг арқылы түседі. Түңгі траулинг бойынша жүргізілген көптеген ірі зерттеулерде, парниктік газдар эмиссиясын және осылайша климаттың өзгеруіне әсерін дұрыс бағалау үшін қоректік заттар мен токсиндердің қайта мобилизациясының, сондай-ақ көміртегі айналымының әсерін жан-жақты зерттейтін қосымша зерттеулердің қажеттігі айтылды.
Терең теңіздегі зақым
Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы 2006 жылы дүниежүзі бойынша таулы теңіз экожүйелеріне келтірілген залалдың 95 пайызы терең теңіздегі түбіне тралмен сүреудің нәтижесінде туындайтынын мәлімдеді. Current Biology журналында жарияланған зерттеу экологиялық зиянның күрт өсетін шегі бар екенін көрсетеді.
Көміртегі шығару
Жыл сайын теңіз түбіндегі шөгінділерде сақталатын шамамен 370 миллион тонна көмірқышқыл газы, су түбінен тралмен аулау арқылы босатылады. Теңізге түскен көмірқышқыл газының көп бөлігі он жылдың ішінде атмосфераға өтеді. Теңіздің қорғалатын аймақтарында су түбінен трал аулауға тыйым салу ұсынылып отыр.
Регламенттің болмауы
Ұлттық юрисдикциядан тыс жерлерде түпкі тралмен аулаудың көп бөлігі реттелмейді, өйткені реттеуге құзыреті бар аймақтық балық шаруашылығын басқару ұйымы (АББҰ) жоқ, немесе бар АББҰ-лардың іс жүзінде реттеу шараларын қабылдамауына байланысты. Бұл ереженің негізгі ерекшелігі – Антарктика аймағы, онда Антарктика теңіз тіршілігін сақтау жөніндегі конвенция түпкі тралмен аулауға қатысты кең ауқымды шектеулер енгізді. Солтүстік-Шығыс Атлантика Балық шаруашылығы комиссиясы (NEAFC) соңғы кезде төрт теңіз тауы мен Атлантика орталық тізбегінің бір бөлігін барлық балық аулаудан, соның ішінде түпкі тралмен аулаудан үш жылға жапты. Бұл, әлі де халықаралық сулардың көп бөлігін түпкі тралмен аулауды реттеуден толығымен босатады. 2007 жылдың мамыр айынан бастап Оңтүстік Тынық мұхиты аймақтық балық шаруашылығын басқару ұйымы (ОТББҰ) басқаруындағы аймақ жаңа деңгейде қорғауға ие болды. Аймақта балық аулайтын барлық елдер (бұл әлемдік мұхиттың шамамен 25 пайызын құрайды) әсерін бағалау жүргізіліп, сақтық шаралары қабылданғанға дейін, осал экожүйелердің болуы мүмкін немесе белгілі болған ашық теңіз аймақтарында түпкі тралмен аулауды тоқтатуға келісті. Сонымен қатар, барлық ашық теңіздегі түпкі траулерлерде реттеулердің орындалуын қадағалау үшін бақылаушылар міндетті түрде болуы керек.
Біріккен Ұлттар Ұйымының тыйым салуы
Палау президенті Томми Ременгезау ұлттық юрисдикциядан тыс, зиянды және реттелмеген түбіне тигізетін трал аулауға тыйым салуға шақырды. Палау Біріккен Ұлттар Ұйымында және Тынық мұхиты аймағында елдердің осы шараны халықаралық деңгейде қабылдауы үшін консенсусқа келуге жетекшілік етті. Палауға Микронезия Федеративтік Штаттары, Маршалл Аралдары Республикасы және Тувалу қосылды, олар Біріккен Ұлттар Ұйымында түбіне тигізетін трал аулауға уақытша тыйым салуды қолдады. Осы тыйым салу туралы ұсыныс нақты заңнамаға айналмады және қабылданбады. 2006 жылы Жаңа Зеландияның Балық шаруашылығы министрі Джим Андертон, егер оны іс жүзінде мүмкін ететін жеткілікті қолдау болса, түбіне тигізетін трал аулауға жаһандық тыйым салуды қолдауға уәде берді. Жаңа Зеландия суларының үштен бірінде түбіне тигізетін трал аулауға тыйым салынды (бірақ осы аумақтардың үлкен бөлігі бастапқыда түбіне тигізетін трал аулауға жарамсыз болған).