Кіріспе

Балық аулау желісінің түрі

Гилнетпен балық аулау – гилнеттерді пайдаланатын балық аулау әдісі: су бетінде желіні ұстап тұратын, бір-бірінен белгілі бір арақашықтықта орналасқан плавундармен желіден ілінген тік тор панельдері. Плавундарды кейде "пробкалар" деп атайды, ал пробкалары бар желі әдетте "пробкалық желі" деп аталады. Панельдердің төменгі жағындағы желі әдетте салмақпен жүктелген. Дәстүрлі түрде бұл желі қорғасынмен салмақталған және оны "қорғасын желі" деп атауға болады. Гилнет әдетте түзу сызықпен орнатылады. Гилнеттерді тордың көзінің мөлшері, түсі және одан жасалған жіптің түрі бойынша сипаттауға болады. Балықтарды гилнетпен үш түрлі жолмен аулауға болады:

Қысылып – денесінің айналасында торға ұсталып. Жалпақталған – желісі оперкуланың артына сығаланып ұсталады. Шырмалып – тістерімен, тікендерімен, сүйектерімен немесе басқа да ілмектерімен ұсталады, ал дененің өзі торға енбейді. Көптеген балықтарда жабырқақтары болады. Балық желіге жүзіп кіргенде, оның ішіне толық кірмейді. Бостандыққа шығуға тырысқанда жіп жабырқақ артына түсіп, қашуына кедергі келтіреді. Гилнеттердің тиімділігі соншалық, оларды пайдалануды балық шаруашылығын басқару және бақылау органдары мұқият қадағалап, реттейді. Тордың көзінің мөлшері, жіптің беріктігі, сондай-ақ желінің ұзындығы мен тереңдігі мақсат емес түрлердің кездейсоқ аулануын азайту үшін қатаң реттеледі. Гилнеттердің мөлшері бойынша таңдау жасау қабілеті жоғары. Әсіресе, шабақ балықтарын аулауда мақсат емес түрлердің аулануы өте сирек кездеседі. Гилнетпен балық аулауға жабдықталған балық аулау кемесі – гилнеттер. Желісін баудан салатын кемелер – баупикерлер, ал желісін корпустан салатын кемелер – корпуспикерлер деп аталады. Гилнеттер сілтеу желілерінен өзгеше, сілтеу желілері балықты қоршалған кеңістікте ұстау үшін тығыз тоқуды пайдаланады, ал гилнет балықты тікелей ұстайды.

Тарих

Таяу Шығыстағы археологиялық қазбалардан мәлім болғандай, қаз-қалпы торлар ежелгі заманнан белгілі болған. Солтүстік Америкадағы жергілікті халық балықшылары кедр ағашынан жасалған қайықтар мен табиғи талшықтан тоқылған торларды қолданған, мысалы, қызылшадан немесе кедрдің ішкі қабығынан жасалған. Тордың түбіне салмақ ретінде тастарды, ал үстіне ағаш кесектерін бекітіп, оларды иінтірек ретінде пайдаланған. Бұл тордың суда тік бойымен ілулі тұруына мүмкіндік берген. Торды жағадан немесе екі қайық арасына ілгізіп қоятын. Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы, Канада мен Аляскадағы жергілікті балықшылар осы күнгі күнге дейін лосось және стальголовка балықтарын аулау үшін қаз-қалпы торларды жиі пайдаланады. Дрейфтік торлар мен қауырсын торлар әлемнің көптеген елдерінде ұзақ жылдар бойы қолданылып келеді. Жапон тарихында, оның ішінде қаз-қалпы балық аулауды қоса, балық аулау шаруашылығының пайдаланылуына қатысты мәліметтер көптеген ғасырларға сонады, ал Эдо кезеңінен (1603–1868) көптеген нақты деректер сақталған. Викингтер дәуірінде норвегиялықтар қоныстанған Шетланд аралдарындағы балық аулау, норвегиялық балық аулаумен мәдени және технологиялық жағынан ұқсастықтарға ие, соның ішінде сельдь балықтарын аулаудағы қаз-қалпы торлар да осыған жатады. 19 ғасырдың екінші жартысында Колумбия өзенінде лосось балықтарын аулауға келген норвегиялық иммигрант балықшылардың көпшілігі, Солтүстік Норвегияның Лофотен аралдары маңындағы суларда қаз-қалпы торлармен балық аулау тәжірибесіне ие болғандықтан осы саланы таңдаған. Швециялық балықшылар да маусымдық балық аулау кезінде қаз-қалпы торларды пайдаланған. Уэльс және Англия балықшылары кем дегенде бірнеше ғасыр бойы Уэльс пен Англия өзендерінде қолмен тоқылған торларды қолданып, Атлантикалық лосось балықтарын аулаған. Бұл – әлемдегі қаз-қалпы балық аулаудың көптеген мысалдарының тек бір бөлігі ғана. Қаз-қалпы балық аулау колониялық Америкада ерте балық аулау технологиясы болды, мысалы, Атлантикалық лосось және көлеңке балықтарын аулауда қолданылды. Солтүстік Еуропа мен Жерорта теңізінен келген иммигрант балықшылар 1860 жылдардан бастап Колумбия өзенінің қарқынды дамып келе жатқан лосось балық аулауына өздерінің отанынан әкелген технологияның әртүрлі түрлерін енгізді. Бұл балықшылардың қайықтары әдетте 8 метрге жуық ұзындықта болып, ескектермен қозғалған. Олардың көпшілігінде кішкентай желкендер де болған және «ескек-желкенді» қайықтар деп аталған. 1900 жылдардың басында бумен жұмыс істейтін кемелер осы кішкентай қайықтарды балық аулайтын жерлеріне жеткізіп, күннің соңында қайтарып әкелген. Алайда, сол кезде газбен жұмыс істейтін қайықтар пайда бола бастады, ал 1930 жылдары ескек-желкенді қайықтар дерлік толығымен жойылды, тек Алясканың Бристоль шығанағында 1951 жылға дейін аумақтық заңмен моторларға тыйым салынды. 1931 жылы Лори Джарелайнен алғашқы қуатты барабанды жасады. Барабан – қайықтың бір жағына орнатылған дөңгелек құрылғы, ол торларды ішке тартады. Қуатты барабан торларды әлдеқайда жылдам тартуға мүмкіндік берді және газбен жұмыс істейтін жылдам қайықтармен бірге балықшылар бұрын кіре алмаған жерлерде балық аулай алды, осылайша балық аулау индустриясын революциялады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде навигация және байланыс құрылғылары, сондай-ақ теңіз жабдықтарының көптеген түрлері (мысалы, тереңдікті өлшеу және радар) жетілдіріліп, ықшамдалды. Бұл құрылғылар орташа балықшыға қолжетімді болды, осылайша олардың ауқымы мен қозғалыс мүмкіндігі арта түсті. Бұл саланың бәсекеге қабілеттілігін де арттырды, өйткені балықшылар жаңа технологияларды қолдану үшін қайықтар мен жабдықтарға көбірек инвестиция салуға мәжбүр болды. 1960 жылдары балық аулау құралдарын жасауда нейлон сияқты ұсақ синтетикалық талшықтарды пайдалану қаз-қалпы торлардың коммерциялық қолданылуын кеңейтті. Жаңа материалдар табиғи талшықтардан арзан әрі пайдалануға оңай, ұзаққа созылатын және аз күтімді қажет ететін. Сонымен қатар, көп талшықты нейлон, монофиламент немесе мультимонофиламент талшықтары суда көрінбейді, сондықтан синтетикалық жіптерден жасалған торлар ұқсас жағдайларда пайдаланылатын табиғи талшықтардан гөрі көбірек балық аулайды. Найлонның абразияға және бүлінуге төзімділігі жоғары, сондықтан торлар көп жылдар бойы сақталады, егер олар қайта өңделмесе. Бұл «көшпенді балық аулау» қоршаған ортаны қорғау мәселесін тудырады. Биологиялық түрде ыдырайтын материалмен қаз-қалпы тордың иінтіректерін бекіту арқылы бұл мәселені азайтуға болады. Тік қаз-қалпы торлар ғалымдарға ауланған балықтардың тереңдік бойынша таралуын анықтауға мүмкіндік береді.

Құқықтық мәртебе

Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 46/215 қарары 1992 жылдың соңына дейін халықаралық суларда "ірі көлемді пелагикалық дрейфтік тормен балық аулауды" тоқтатуға шақырды. Әр елдің заңдары олардың құзыретіне жататын суларда балық аулауға қатысты әртүрлі. Кейбір АҚШ штаттарында желкенді торларды ұстау заңсыз, ал басқаларында қатаң реттеледі. Орегон штатының сайлаушылары 2012 жылдың қараша айында 81-ші шараға дауыс беру арқылы Колумбия өзенінде желкендік аулауды жалғастыру немесе тоқтату мәселесін шешуге мүмкіндік алды. Бұл шара Орегон сайлаушыларының 65% қарсы дауыс бергенімен жеңілді, соның салдарынан Колумбия өзенінде коммерциялық желкенді тормен балық аулауға рұқсат берілді. Колумбия өзені бассейні қазіргі уақытта 2008 жылдан 2017 жылдың 31 желтоқсанына дейінгі кезеңді қамтитын басқару келісімінде. Осы басқару келісімі балық аулау туралы ақпаратты, оның ішінде желкенді торлар арқылы жинауға бағытталған. Қатысушы тараптар ағымдағы келісім аяқталғаннан кейін одан әрі шаралар қабылдау туралы шешім қабылдау үшін қайта жиналады. Миннесота штатында желкенді торлар маусымы округтер бойынша өзгеруі мүмкін, ал пайдаланылатын тор түрлері Миннесотаның Табиғи ресурстар департаментімен көлдер бойынша реттеледі. Вирджиния штатындағы желкенді торлар маусымын Вирджиния теңіз ресурстары комиссиясы реттейді. Жылдың әртүрлі айларында кейбір өзендерде тордың көзінің мөлшеріне шектеулер қойылады, олар орналасқан жеріне қарай өзгереді. Жоғары мөлшерде қосымша улов (дельфиндер, теңіз тасбақалары және басқа теңіз жануарлары) алынатын дрейфтік торлы балық аулауды тоқтату туралы ұсыныстар енгізілді. 2014 жылы Калифорния заң шығарушылары федералды балық аулау компанияларына хаттар жолдау арқылы желкенді тормен балық аулауға тыйым салуға тырысты. Бұл ережелерді әзірлеу жұмыстары 2017 жылдың ортасында Калифорнияда тоқтатылды. 1996 жылғы Ашық теңізде балық аулауға қатысты сақтау туралы заңға сәйкес, АҚШ-та тіркелген барлық коммерциялық балық аулау кемелеріне рұқсат қажет, және осы заңға сәйкес кемелерде ашық теңіздегі барлық балық аулау операциялары туралы мәліметтер болуы тиіс. 2017 жылдың қарашасынан бастап дрейфтік торларды басқаруды жақсартуға бағытталған заң жобасы ұсынылды, желкенді торлар осы балық аулау құралының құрамына кіреді. Заң жобасының басты мақсаты – ірі ауларды пайдалануға тыйым салу, сонымен бірге балама балық аулау әдістерін қолдау арқылы қосымша уловтың максималды мөлшерін азайту. Заң жобасында ірі ауларды қолдануды тоқтатқан балық аулаушыларға өтемақы төлеу жоспары да қарастырылған. Сондықтан ауды су қабатының кез келген тереңдігінде балық аулауға орнатуға болады. Коммерциялық балық аулауда желкенді тордың торлары өлшемдері мен пішіні бойынша біркелкі болады. Тордың көзінен кішірек балықтар кедергісіз өтеді, ал үлкен балықтар бастары тордың көзінен өтпейтіндей болса, олар ұсталып қалады. Бұл желкенді торларға балықтардың нақты мөлшерін нысанаға алуға мүмкіндік береді, мысалы, тралдар сияқты басқа торлы құралдардан айырмашылығы, онда кішірек балықтар тордан өтеді және барлық үлкен балықтар торға түседі.

Сальмон

Аляска, Британдық Колумбия, Вашингтон және Орегон штаттарында коммерциялық желілі балық аулау лососьты аулаудың маңызды әдісі болып қала береді. Колумбия өзенінің төменгі ағысында көктемгі шыны балыққа арналған коммерциялық лосось балықшылары майлы қанаты кесілген шабақтарды іріктеп аулау әдістерін жасады, олар үшін кішкентай ұялы желілер қолданылады, олар түйреу желілері немесе тісті желілер деп белгілі. Майлы қанаты кесілмеген балықтар (негізінен табиғи шыққан лосось) босатылуы керек. Балық шаруашылығын басқару агенттіктері осы кішкентай ұялы желілерден босатылған лосось пен стальді балықтың өлім көрсеткіші салыстырмалы түрде төмен деп бағалайды. Іріктеп аулаудан туындауы мүмкін мәселелер – көбейетін кішкентай ересек балықтар, сондай-ақ желіге ілігіп, жарақаттанған, бірақ балық аулауда сақталмаған балықтардың күтпеген өлімі. Көптеген лосось популяцияларында бірнеше жас топтары бар, бұл әртүрлі жастағы және мөлшердегі балықтардың бір-бірімен көбейюіне мүмкіндік береді. 2009 жылғы зерттеуде Бристоль шығанағындағы қиыр лососьтың 59 жылдық аулау және қашып кету деректері зерттелді, коммерциялық желілі балық аулаудың іріктеп алуына байланысты жас және пісіп жетілу мөлшерінің өзгерісін анықтау үшін. Зерттеу көрсеткендей, барлық жас топтарындағы ірі аналықтары (>550 мм) аулауға ең осал болып табылады. Зерттеу сонымен қатар кішкентай, жас балықтардың үлкен балықтарға қарағанда желілі балық аулаудан сәтті өтіп, көбейе алуы мүмкін екенін көрсетті. Зерттеуде сондай-ақ 1946 жылдан 2005 жылға дейін ауланған қиыр лосостің орташа ұзындығы желілі балық аулаудан қашып, шабақ шығару үшін қалған қиыр лосостің ұзындығынан 8 мм артық болғаны анықталды, бұл орташа аналықтың өнімділігін 5% немесе 104 жұмыртқаға дейін төмендетті. Желілер кейде, әсіресе спорттық балықшылар арасында, лосось балық аулау үшін тиімсіз деп санайтын даулы құрал түрі болып табылады. Бұл пікірлер көбінесе коммерциялық және ойын-сауық (спорттық) балық аулау арасындағы бөліс мәселелерімен байланысты, бірақ олар сақтау мәселелерімен байланысты емес. Көптеген лосось балық аулаулары, әсіресе Солтүстік Америкадағы Тынық мұхитының лососьтерін аулайтындар, белгілі бір популяцияларға тигізетін жалпы әсерді азайту үшін қатаң басқарылады және лосось балық аулауларын басқарушылар осы балық аулауда желілерді пайдалануға рұқсат беруді жалғастыруда.

Қалқан балық

Желкенді торлар семсер балығын негізгі уловқа алу мақсатымен теңіздің тереңдігінде де қолданылады. Калифорниядағы жүзбелі тормен балық аулаудағы қосымша уловтың көрсеткіші жоғары, онда уловтың 12 пайызы мақсатты семсер балығын құрайды, ал 68 пайызға дейін қосымша уловты құрайды, ол теңізге қайтарылады. Колвилл Резервациясының Біріккен тайпалары мен Бонневилл Энергетикалық Әкімшілігі бірлесіп, Жоғарғы Колумбия өзеніндегі шаруашылық шараларымен өсірілген лососьді іріктемелі түрде аулау әдістерін зерттей отырып, 10 жылдық зерттеу жүргізді. 2009 және 2010 жылдарғы нәтижелері көрсеткендей, түйіспелі торға қарағанда, қоршау торларының тірі қалу көрсеткіші және CPUE жоғары. Колвилл тайпасының биологы осы екі жыл ішінде тайпа 3163 шаруашылық чинукты аулап, 2346 жабайы чинукты босатып, қоршау торларын пайдалану арқылы тікелей немесе дереу өлімге ұшырағандардың саны 1,4% болса, ал түйіспелі торлар өнімділігі төмен болды, бірақ шамамен 12,5% өлімге ұшырады. Зерттеушілер, ауларды қайтару жәшіктерін пайдалану және ауларды тексеру арасындағы уақытты қысқарту өлім-жітім көрсеткішін төмендетуі мүмкін екенін атап өтті. Жабайы және Қоршаған ортаны қорғау туралы заңға сәйкес тізімделген лососьті қорғау үшін іріктемелі аулау әдістерінің табыстылығын көрсететін деректер бар, бірақ жаңа балық аулау әдістерін қоғамдық қабылдау әлі де қажет. Сондай-ақ, жағалау балық шаруашылығындағы жылына шамамен 400 000 құстың қосымша уловын азайтуға болатын әртүрлі стратегиялар зерттелді. Бұған құстардың қосымша уловын 75%-ға дейін азайтуға мүмкіндік беретін үш стратегия кіреді: жабдықты өзгерту, құстардың ауларды көруі үшін аудың жоғарғы бөлігіне визуалды құрылғылар орналастыру; құстардың санына байланысты балық аулаудың басталуы, яғни құстардың санына қарай ауларды салу немесе алмастыру; және тәулік уақытының шектелуі, құстардың қосымша уловы таңертең және кешке жиі болатын, ал балық уловы көбінесе таңертең болатын жағдайларды ескере отырып. Теңіз сүтқоректілерінің қосымша уловын азайту үшін жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, аулардағы шұңғырларды пайдалану шұңғырсыз ауларға қарағанда қосымша уловты едәуір азайтады. Джей Барлоу жүргізген бұл зерттеуден кейін, қысқа мүңкіліктің жалпы дельфиндерінің саны 12 есе азайды, басқа киттердің саны 4 есе, ал шұңғырлары бар аулардағы теңіз аңдарының саны 3 есе азайды.

Тор орнату

Жиналмалы торлар бір тор қабырғасынан тұрады, оны тік ұстап тұратын жүзбек желісі (жоғарғы желі/бас жіп) және салмақты жер желісі (төменгі желі/аяқ жіп) болады. Жүзбек желісі бойында әдетте жұмыртқа немесе цилиндр пішіндес, қатты пластиктен жасалған шағын жүзу құралдары тегіс орналастырылса, жер желісі бойында қорғасын салмақтар тегіс таратылады. Төменгі желіге қосымша салмақ қажет болмайтын, қорғасыннан жасалған арқан да қолданылуы мүмкін. Тор теңіз түбіне немесе одан жоғары орналастырылып, екі басында зәкірлер немесе салмақтармен бекітіледі. Тордың құрылымын өзгерту арқылы оны су бетінде, су ортасында немесе теңіз түбінде, пелагикалық, демерсалдық немесе бентостық түрлерді аулау үшін пайдалануға болады. Кішкентай қайықтарда торларды қолмен қолданады. Үлкен қайықтар гидравликалық тор тартқыштарын немесе тор барабандарын пайдаланады. Жиналмалы торлар бүкіл әлемде кеңінен қолданылады және олардың қолданылуы ішкі сулар мен теңіз суларында кездеседі. Олар қолөнер балықшылары арасында танымал, себебі арнайы жабдықтар қажет емес және отын мен балық арақатынасына байланысты төмен құнмен ерекшеленеді.

Қоршаудағы желкендік торлар

Қоршаулы қауырсын – шалшық суға тік орнатылатын қауырсын, олардың жүзбелі сызығы бетте қалады, соның арқасында балықтарды қоршап алады. Кішкентай ашық қайықтармен немесе каноэлермен балықтардың айналасына қауырсынды таратуға болады. Балықтар қоршалғаннан кейін балықшылар оларды қорқытып, суды шашып, айқайлайды, сонда балықтар қауырсынға ілініп немесе араласып қалады. Бұл әдіс қоршаған ортаға аз зиян келтіреді.

Дрифт аулары

Дрейфтік тор бір немесе бірнеше жіп панелінен тұрады, олар бір-біріне бекітілген. Олар ағыммен еркін қозғалады, әдетте су бетіне жақын немесе одан көп емес тереңдікте. Жүзбелгілер мен жер сызығындағы салмақтар оларды тік ұстап тұрады. Дрейфтік торлар жұмыс кемесіне – дрейфтік аулау кемесіне немесе дрейфтерге қосылғанда ағыммен бірге жүзеді. Дрейфтік торлар көбінесе селедка, сардина сияқты жемдік балықтарды, сондай-ақ тунец, лосось және пелагикалық кальмар сияқты ірі пелагикалық балықтарды аулау үшін қолданылады. Торды тарту құралдары дрейфтік торларды орнату және тарту үшін пайдаланылады, кеме алдында баспалдақ орнатылған. Дамып келе жатқан елдерде көптеген торлар қолмен тартылады. Жіптің өлшемі ауланған балықтың мөлшерін таңдау немесе реттеуде өте тиімді. Дрейфтік тордың басқа балық аулау құралдарымен салыстырғанда отын/балық энергиясын тұтыну көрсеткіші төмен. Дегенмен, осы тордың басты мәселесі – мақсатсыз ауланған теңіз сүтқоректілері, теңіз құстары және аздап теңіз тасбақалары сияқты түрлердің қосалқы аулауы. Біріккен Ұлттар Ұйымы 1991 жылы ашық теңізде 2,5 километрден ұзын дрейфтік торларды қолдануға тыйым салды. Бұл тыйымға дейін дрейфтік торлардың ұзындығы 60 шақырымға жететін. Алайда, заң бұзушылықтар орын алып жатқанына байланысты қысым әлі де күшті.

Желілер мен түйісу желілері

Түйіспелі желі, немесе тісті желі, Канаданың Британ Колумбиясы провинциясында селективті балық аулау үшін арнайы дамытылған құрал ретінде пайда болды. Түйіспелі желілердің ұялары стандартты қабырғалы желілерге қарағанда кішірек. Олар балықтарды мұрын немесе жақтарынан ұстауға арналған, бұл оларды қайта тірілтіп, зардапсыз босатуға мүмкіндік береді. Колумбия өзенінің төменгі ағысында көктемгі чинук лососін белгілі бір балықтарға арналған селективті аулауға бейімделген түйіспелі желілердің стандартты ұя өлшемі бар. Балықтарды жақсы күйде алу үшін қысқа желі ұзындығы мен аз уақыт суға батырылады. Түйіспелі желілер көбінесе белгілі бір (әдетте жабайы) балықтарды жарақатсыз босату қажет болған жағдайларда қолданылады. Мысалы, түйіспелі желіні пайдалану қажет болған жағдайда, майлы қанаттары сақталған (әдетте жабайы) барлық балықтар суға қайтарылуы керек. Түйіспелі желілер тірі балықтарды қалпына келтіру жәшігімен бірге қолданылады, ол суға жібермес бұрын шаршаған немесе стресске ұшыраған белгісіз балықтар үшін қайта тірілту камерасы ретінде қызмет етеді.