Кіріспе
Өзбекстанда ислам діні басым. Исламдық дәстүрлер билік ететін элита тарапынан кеңінен қабылданып, Мұхаммед әл-Бухари, әл-Тирмизи, Исмаил Самани, әл-Бируни, Авиценна, Тамерлан, Ұлықбег және Бабур сияқты ғалымдар мен жаулап алушыларға демеушілік жасау басталды. Өзбекстан Кеңестік Социалистік Республикасы құрылғаннан бері исламның басымдығы мен тарихына қарамастан, исламның практикасы біртіндеп емес. Бүгінгі Өзбекстан Республикасында оның сан алуан түрі кездеседі. Көптеген түрі дәстүрлі исламдық дәстүр мен шариғаттан ауытқып, көбінесе еркін көзқарас ұстанады. Таяу Шығыстың кейбір аймақтарындағыдай, Құранның қатаң түсіндірмелері мен шариғат заңдары Өзбекстанда дерлік кездеспейді. Сонымен қатар, елге ислам келгенге дейін сақталған зороастризм дәуірінің дәстүрлері де бар. Өзбекстан мұсылмандары басқармасы Құранның ең ерте нұсқасы – «Мушаф Османи» кітабын сақтайды.
Islam is the dominant religion in Uzbekistan. Islamic customs were broadly adopted by the ruling elite, and they began patronage of scholars and conquerors such as Muhammad al Bukhari, Al Tirmidhi, Ismail Samani, al Biruni, Avicenna, Tamerlane, Ulugh Begh, and Babur. Despite its predominance and history, the practice of Islam has been far from monolithic since the establishment of the Uzbek Soviet Socialist Republic. Many versions of the faith have been practiced in today's Republic of Uzbekistan. Most of them stray far from conventional Islamic tradition and law, and practice a far more relaxed approach. Heavily authoritarian interpretations of the Qur’an, including Shariah Law, as seen in parts of the Middle East, are almost unheard of in Uzbekistan. There are also traditions from the Zoroastrian era which are still practiced, before the introduction of Islam to the country. The Muslim Board of Uzbekistan holds the Mushaf Othmani, the earliest existing copy of the Quran.
Демография
Шамамен 90% халқы мұсылман. ЦРУ дерекнамасы бойынша 88%-ы, оның көп бөлігі сүнниттер. Ел Орталық Азия аймағының мәдени және діни орталығы саналады. Тағы бір мәлімет бойынша, мұсылмандар халықтың 87%-ын құрайды, ал 9%-ы орыс православиелік христиандығын, 4%-ы басқа діни және дінсіздерді ұстанады. Бұрын 93 000 яһуди тұрған. 2009 жылғы Pew Research Center есебінде Өзбекстан халқының 96,3%-ы мұсылман, шамамен 54%-ы дінге жатпайтын мұсылман, 18%-ы сүннит және 1%-ы шиит екені көрсетілген. Ал 11%-ы өзін суфилік тәртіпке жатқызады. Ислам дінінің тамырлары Иранның Саманид әулетінің ынталы миссионерлік қызметіне байланысты жайылды, себебі түркі халықтарының көп бөлігі исламды қабылдады. Осы аумақ ғылым, медицина, философия және өнертабыстардың әлемдік орталығына айналып, Исламның алтын ғасырының бастауын берді. 14 ғасырда Тамерлан көптеген діни құрылыстар, соның ішінде Биби Ханым мешітін салды. Ол сондай-ақ, Әһмед Ясауидің мазарындағы, түркі суфисінің ықпалды қабіріндегі ең әдемі ғимаратының бірін тұрғызды. Тимурдың сарай каллиграфы Омар Ақта Құранды соншалықты кішкентай әріптермен жазған, оның барлық мәтіні мөр сақинасына сыйыпты. Омар сондай-ақ, тасымалдау үшін арба қажет болатын үлкен Құран жасады. Бұл үлкен Құранның үлкен беттерінде алтын әріптермен жазылған парақтары табылды. Ислам діні Өзбектер арасында Өзбек ханның исламды қабылдауымен тарады. Бухаралық сәйит және Ясауи тәртібінің шейхы Ибн Абдул Хамид арқылы исламға өткен Өзбек хан, Алтын Ордада исламды насихаттап, Орталық Азияға мұсылман миссионерлік жұмысын кеңейтуге көмектесті. Ұзақ мерзімде ислам ханға Ордадағы фракциялық күрестерді жоюға және мемлекеттік институттарды тұрақтандыруға мүмкіндік берді. Қазіргі Өзбекстан аймағынан шыққан белгілі ғалымдардың бірі – Имам Бухари, оның «Сахих Бухари» кітабы сүнни мұсылмандары тарапынан барлық хадистердің ең сенімді жинағы және Құраннан кейінгі ең беделді кітап саналады. Аймақтың басқа да мұсылман ғалымдары – Имам Тирмизи және Әбу Мансур Матуриди, ислами құқықтағы алғашқы ғалымдардың бірі, оның екі еңбегі осы саладағы беделді туындылар саналады. Самарқандта мұсылман әлеміндегі ғылым өте дамып, Тимурид қайта өркендеуіне жол ашты. Самарқандта, содан кейін Стамбулда жұмыс істеген Әли Құшжидің (1474 ж. қайтыс болған) еңбектері ислами теориялық астрономиядағы инновацияның соңғы мысалы ретінде қарастырылады және оның Жердің айналуы туралы ұқсас аргументтерімен Николай Коперникке әсер еткен болуы мүмкін деп есептеледі. Мараға мектебінің астрономиялық дәстүрі Самарқандтағы Улуғбек обсерваториясында жалғасты. 15 ғасырдың басында Улуғбек құрған обсерватория бақылау астрономиясында үлкен жетістіктерге қол жеткізді.
Ресей империясының тұсында
Жадидизмнің негізін қалаушы крым татарларының білімгері және саясаткері Исмаил Гаспринский болды, ол 1883 жылы крым татар және орыс тілдерінде "Тәржімашы Тержіман" газетін шығара бастады. Сол жылы Бахчисарайда алғашқы жадид мектебін ашты. Гаспринский әйелдердің білім алуына ерекше көңіл бөлді. 1905 жылдың 15 тамызында Гаспринскийдің жадидистері "Иттифак әл-Муслимин" (اتفاق المسلمين: "Мұсылмандар одағы") құруға қол жеткізді, оның алғашқы съезі "Густав Струве" кемесінде Нижний Новгородта өтті және оған Қырым, Кавказ, Урал, Түркістан және Сібірден 150 делегат қатысты. Бұл партия Ресей Мемлекеттік Думасында өкілдік етті. Самарқанд мұфтияты Махмудхожа Бехбуди партия жұмысына белсенді қатысты. Тамерлан – дана басшының үлгісі болды. "Иттифак" партиясының тағы бір өкілі Мұса Бигеев 1912 жылы Құранды татар тіліне аударды, соның арқасында ол "Мұсылман Лютер" деген лақап ат алды. Партияның тағы бір өкілі Абдурашид Ибрагимов шииттер мен сунниттер арасындағы келіспеушілікті жеңуді және Жапон империясына ден қоюды ұсынды. 1905 жылы Гаспринскийдің серігі Насиббек Усуббеков Елизаветпольде "Дифаи" атты құпия ұйым құрды. 1908 жылғы Жастар Түрік революциясы жадидизмнің дамуына серпін берді және олардың саяси белсенділігіне ықпал етті. 1908 жылы Орынборда жадидистер "Шуро" (شورا, "Кеңес") журналын шығара бастады, онда Ризаитдин Фахретдинов Волга Болгариясы, Алтын Орда және Қазан хандығының тарихы туралы идеяларын жариялады. 1917 жылы Ресей империясының ыдырауына байланысты Ташкентте "Шура и Ислам" ("Ислам кеңесі") құрылды, ал Кокандта Түркістан автономиясы жарияланды. Абдурауф Фитрат, Садриддин Айни, Мирзо Мұхиддин Мансуров, Маджид Қадири және басқалар антисоветтік Басмаши қозғалысына (Усман Хожа) қосылды.
Кеңес дәуірі
Кеңесті басқарған бас муфтий жыл сайын жүздеген шетелдік делегациямен өкілеттік шеңберінде кездесетін, ал кеңес ислам мәселелері жөнінде "Советтік Шығыстағы мұсылмандар" атты журнал шығарды. Дегенмен, осы ұйымдардың кез келгенінде жұмыс істейтін немесе қатысатын мұсылмандар саяси тұрақтылығы үшін қатаң тексерілді. Сонымен қатар, үкімет бір жағынан ислам дінін қолдағандай болса, екінші жағынан оны жоюға тырысты. Үкімет ресми түрде дінге қарсы науқандар ұйымдастырды және мемлекеттік бақылаудан тыс ислами қозғалыстар мен ұйымдардың кез келген көрінісін қатаң жазалады. Көптеген мешіттер жабылды. Сенімсіз дереккөз: күні=2018 жылғы ақпан.
1990 жылдар
1990 жылдардың басында Кеңес билігінің құлауымен бірге, көбінесе Сауд Арабиясы мен Түркиядан келген ислам миссионерлерінің үлкен топтары Өзбекстанға исламның суфи және уахаби бағыттарын тарату үшін келді. 1992 жылы Наманган қаласында Сауд Арабиясының ислам университеттерінде оқыған радикалды исламшылдар тобы үкіметтік ғимаратты басып алып, президент Каримовтан Өзбекстанда ислам мемлекетін жариялауды және шариғатты жалғыз заң жүйесі ретінде енгізуді талап етті. Бірақ үкімет үстемдік құрып, ислами радикалды топтарға қатаң шара қолданды. Олардың басшылары кейін Ауғанстан мен Пәкістанға қашып кетіп, содан кейін коалициялық күштермен болған шайқаста қаза тапты. 1992 және 1993 жылдары елден 50-ге жуық Сауд Арабиясы миссионерлері қуылды. Суфи миссионерлері де елдегі қызметін тоқтатуға мәжбүр болды. Дегенмен, тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдары Өзбекстанда исламның дәстүрлі түрі қайта жанданды. 1994 жылы өткізілген қоғамдық пікір сауалы көрсеткендей, исламға қызығушылық өте жылдам өсіп келеді. Өзбекстанда исламның саяси мәселелерге белсенді қатысатын түріне қызығушылық білдірген адамдар өте аз болды. Осылайша, кеңес үкіметінен кейінгі діни бостандықтың алғашқы жылдары өзбек халқына саяси емес, дәстүрлі және мәдени тұрғыдан жақын исламның бір түрін дамытуға көмектескен секілді.
2000 жылдар
Үкімет "Хизб-ут Тахрир" және Түркияның Саид Нурсидің ізбасарларына қарсы. Өзбекстан үкіметі 2005 жылғы мамырдағы тәртіпсіздіктерді Орталық Азиядағы теократиялық республика құру үшін Өзбекстан үкіметін құлату мақсатында деп айыптайды. Өзбекстан президенті Ислам Каримов "тәртіпсіздіктерге ислами экстремистік топтарды кінәлады, ол бұл атауды соңғы жылдары саяси қарсыластарын сипаттау үшін қолданды және оның сыншылары оны репрессивті мемлекетті сақтап тұру үшін сылтау ретінде пайдалануда дейді". "Хизб-ут Тахрир" тәртіпсіздікке қатысы бар екенін жоққа шығарды, бірақ тәртіпсіздік құрбандарына көңіл жасыды және олармен ынтымақтастығын білдірді, сондай-ақ үкіметтің репрессивті саясаты мен жемқорлығын басты кінәлі деп атады.
2010 жылдар
Президент Каримов қайтыс болғаннан кейін Өзбекстанда халық арасында исламдық нанымның күрт өсуі байқалды.