Кіріспе
Dungeons & Dragons ойынындағы ойдан шығарылған монстр
Құсқұйрық (немесе арыстанбас) – бастапқыда Dungeons & Dragons қиял-ғажайып ролдік ойыны үшін жасалған ойдан шығарылған жаратылыс. Құсқұйрық аю мен сұлуқұстың араласуынан туған, аю сияқты құшақтап, өзінің тұмсығымен шабуылдайтын жануар ретінде бейнеленеді. Гонконгта жасалған пластикалық ойыншықтан шабыттанған Гэри Гигакс құсқұйрықты жасап, 1975 жылғы Greyhawk қосымшасында ойынға енгізді; одан бері жаратылыс ойынның барлық келесі нұсқаларында пайда болды. Құсқұйрықтар немесе оларға ұқсас жануарлар басқа да көптеген қиял-ғажайып ролдік ойындарда, бейнеойындарда және басқа да медиада кездеседі.
Жасау
1970 жылдардың басында Гэри Гигакс Chainmail атты, сонымен қатар Dungeons & Dragons-тың алға құрылысы болған стратегиялық ойынды ойнады. Ойыншыларына мүмкіндігінше көптеген қиындықтар туғызу мақсатында, Гигакс үнемі жаңа монстрларды іздеп жүрді. Ол көптеген фантастикалық және қылыш пен сиқыр туралы әңгімелерден шабыттанғанмен, сонымен қатар шайқаста пайдалануға болатын фигуркаларды табу үшін арзан дүкендерді де аралады. Бір күні ол "көне заманғы жануарлар" деп көрсетілген кішкентай пластик ойыншықтардан тұратын қапқа тап болды. Гонконгта жасалған бұл жиынтыққа жапон "Кайджу" фильмдерінен, мысалы, "Ультрамен" және "Годзилла" франшизасынан алынған монстрлар кірді. Олардың бірнешеуі оның назарын аударды, және ол оларды жаңа монстрларды бейнелеу үшін пайдаланды, олардың ішінде бүркітбас, темір құрт және тот жегіш монстр болды.
Тұжырымдама
Бұл жануарлар 2,5–3 метр биіктікте, аю мен сұлудың араласуынан туған жаратылыс ретінде бейнеленген. Dungeons & Dragons дерекнамаларындағы сипаттамаларға сәйкес, совы - ет жейтін жануарлар, олар өз агрессиясымен және қатыгездігімен әйгілі; олар үңгірлерде жұптарда өмір сүріп, тышқаннан үлкен кез келген жаратылысты аулайды. 5-ші нұсқасында кейбір эльфтер совы мыңжылдықтар бойы болғанын айтады, ал көне фейлер олар Фейвильдте әрқашан болғанын мәлімдейді. Dungeons & Dragons жүйесінде және басқа рөлдік ойындарда совы көбінесе "монстр" рөлінде болады. Рөлдік ойындарда "монстр" термині ойыншылардың жеңуі тиіс потенциалды жауынгер жандар мен кедергілерді сипаттау үшін қолданылатын жалпы атау. Совы да бастапқыда осы рөл үшін жасалған. Суретте төрт аяғымен жүретін аюға ұқсас жануар бейнеленген, ол Гыгаксқа бастапқы шабыт берген пластик ойыншыққа ешқандай ұқсамайды.
Advanced Dungeons & Dragons 1-шы басылымы
Құсқұйрық аю алғаш рет 1977 жылғы "Монестер нұсқаулығының" бірінші басылымында пайда болды. Содан кейін ол 1991 жылғы "Dungeons & Dragons ойын жиынтығында", 1991 жылғы "Dungeons & Dragons ережелері циклопедиясында", 1994 жылғы "Classic Dungeons & Dragons ойын жиынтығында" және 1999 жылғы "Dungeons & Dragons Adventure Game жиынтығында" да қолданылды.
Advanced Dungeons & Dragons 2nd edition (Қорқытқыштар мен айдаһарлар 2nd edition)
Құсқұйрық алғаш рет "Monstrous Compendium" бірінші томында (1989) пайда болды, және "Monstrous Manual" (1993) кітабында қайта басылды. Құсқұйрық "Қара тірек" (1994) атты оқиғасында "Қара күн" әлемінде кездеседі. Құсқұйрық туралы толық мәліметтер Dragon #214 (Ақпан 1995) журналындағы "The Ecology of the Owlbear" мақаласында келтірілген, онда арктикалық құсқұйрық және қанатты құсқұйрық түрлері де сипатталған. Бұл түрлер кейіннен "Monstrous Compendium Annual Volume Three" (1996) кітабында қайта басылды. Үлкен құсқұйрық "Dungeon" журналының 63-шы санында (Шілде 1997) жарияланған оқиғада пайда болды.
Dungeons & Dragons 3-шы басылымы
Құсқұйрық осы басылымның (2000) «Есімдер кітабында» кездеседі. Бұл құс 2000 жылы Wizards of the Coast веб-сайтында «Chainmail» ойыны үшін жарияланған. Қанатты құсқұйрық ересек және жас түрінде «Dungeon» журналының 84-ші нөмірінде (2001 жылғы қаңтар) пайда болды. «Жақындамас Шығыс» қосымша кітабында ойыншы кейіпкерлеріне қол жетімді «құсқұйрық жұдырықшысы» деп аталатын қабілет бар, ол ойыншы кейіпкеріне ашулы құсқұйрық сияқты күрес стилін пайдалануға мүмкіндік береді.
Dungeons & Dragons 3.5 ойыны
Құсқора осы басылымның (2003) қайта қаралып жаңартылған Монстрлар нұсқаулығында, сондай-ақ қаңқа жазбасында құсқора қаңқасы түрінде кездеседі. Ежелгі құсқора "Төңкергіш" журналының #107 санында (2004 жылғы ақпан) жарияланды. Анхолиялық құсқора "Драконланс", "Кринн жануарлар әлемі" (2004) және "Кринн жануарлар әлемінің қайта қаралып жаңартылған нұсқасы" (2007) кітаптарында келтірілген.
Dungeons & Dragons 4-шы басылымы
Құсқұйрық осы басылымның (2008) «Есімдер кітабында» қысқа тырнақты құсқұйрықпен бірге кездеседі. Сипаттама мәтінінде құсқұйрықтарды күзетшілер ретінде үйретуге болатыны айтылған.
Dungeons & Dragons негізгі элементтері
Monster Vault қорабында құсқора, сондай-ақ жас құсқора, үйретілген құсқора, жел тырнағы құсқорасы және қайтадан қысқы тырнағы құсқорасы сияқты түрлері бар. Қорапқа енген жабайы аңдар кітабының мұқабасында және қораптың өзінде басқа жабайы аңдармен бірге құсқора бейнеленген.
Dungeons & Dragons 5 басылымы
2012 жылдың мамырында Wizards of the Coast қызметкері Джон Шиндехетт Dungeons & Dragons-тың бесінші басылымына құсқұйрықты (owlbear) қосу және оның дизайнын талқылау туралы хабарлады. Бұл монстр D&D Next Playtest Package-тің «bestiary» жинағына енді, ол Dungeons & Dragons нұсқасының ресми шығарылымына дейін оны сынап көргісі келетін ойыншыларға қолжетімді файлдардың жиынтығы еді. Құсқұйрық 2014 жылы жарық көрген ойынның толық нұсқасының «Монстрлар нұсқаулығына» (Monster Manual) қосылды. Ойын мәтінінде алыс елді мекендерде құсқұйрықтарды жарысқа пайдаланғаны, сондай-ақ құсқұйрықтың жарысты бастауға қарағанда, оны бағындырушыға шабуыл жасауы ықтимал екені айтылады. Бұл мәлімет Dungeons and Dragons 3.5 нұсқасына негізделген. Ол ойынның алғашқы «bestiary» жинағына енген және «Dungeon Denizens Revisited» кітабында кеңінен сипатталған. «Dungeon Denizens Revisited» кітабында сонымен қатар «қоршау құсқұйрығы» (siege owlbear) деген нұсқасы да бар. Сонымен қатар, Paizo компаниясы құсқұйрыққа арналған «Жаратылыстардың сыртында» (Behind the Monsters) сериясының бір бөлігін шығарды, онда құсқұйрықтың мүмкін «ең таңғажайып ұрпағы» – «аюқұс» (bearowl) таныстырылды. Құсқұйрықтың қосымша ресми Pathfinder нұсқалары: арктикалық құсқұйрық, Darklands құсқұйрық, fruss құсқұйрық, үлкен ілгек тырнақты құсқұйрық, айқайлайтын құсқұйрық, sleeyk құсқұйрық, шымшықты құсқұйрық, жалқау құсқұйрық және спектральді құсқұйрық. Paizo Publishing компаниясы Dungeons and Dragons 3.5 нұсқасының OGL лицензиясымен бастапқыда шығарған «Pathfinder #7 – Curse of the Crimson Throne Chapter 1: "Edge of Anarchy"» атты оқиғалық модульде таксидермиялық құсқұйрық кездеседі. Бұл – қаңқа шаблоны бар кәдімгі құсқұйрық, ол ойын шеберіне кәдімгі монстрды өлі емес монстрға айналдыруға мүмкіндік береді. Goodman Games суретшісі Ник Гринвудтың қаңқа құсқұйрығының суреті де жасалды.
Басқа жүйелер
Dragore есімді жартылай бүркіт аю, жартылай көк ажыдаһар будандасы Mystic Eye Games шығарған Dungeons & Dragons 3.0 қосымшасы «Жауыз жерлер: Қабырғадан тыс» кітабында антагонист ретінде бейнеленеді. Warcraft: The Roleplaying Game ойынына арналған «Есімдер тізімі» құс аюды қарсылас ретінде пайдалануды ұсынады. Сонымен қатар, Warcraft ойынына ғана тән wildkin деп аталатын құс тәрізді жабайы жаратылыс та кіреді. Кейіннен «Warcraft: The Roleplaying Game» ойыны «World of Warcraft: The Roleplaying Game» деп қайта аталды. Бұл басылымдағы «Есімдер тізіміне» балама «құсқұс» деп аталатын үлкен және қатігез түрлер кіреді. Үшінші тараптан шыққан Dungeons & Dragons 3.5 басылымына арналған құс аю туралы жедел анықтама картасы «Жаратылыстар туралы білім карталары» сериясының бір бөлігі ретінде жарияланды. Құс аюлар HackMaster 4-ші басылымындағы «Жануарлар энциклопедиясы» VI томында және HackMaster 5-ші басылымындағы «Жануарлар энциклопедиясында» кездеседі. Олардың ішінде кішкентай құс аю, үлкен мүйізді құс аю және дақты құс аю түрлері бар. HackMaster оқиғалық модулі «Little Keep on the Borderlands» құс аюларды жау ретінде бейнелейді және оның мұқабасында құс аю суреті бейнеленген. Dungeons & Dragons 3.5 басылымынан үлгі алған Blood & Treasure ойынында құс аю қарсылас ретінде пайда болады.
Басқа ойындар
Құсқұйрықтарды NetHack компьютерлік ойынында табуға болады. Оуулберлер MMORPG EverQuest: The Shadows of Luclin-де он тоғыз түрімен кездеседі. Олар сондай-ақ оның жалғасы EverQuest II-де де бар. "Олпақ аю" деген жау Master System ойыны Phantasy Star-дың басында пайда болады. Бірақ, ол жарғақ қанаты бар көз сияқты көрінеді және түпнұсқа жапон нұсқасында "шайтан жарғағы" деп аталады. Құсқұйрық 1992 жылғы SNES ойыны Dragon Quest V: Hand of the Heavenly Bride-да (Enix, кейін Square Enix) монстр ретінде кездеседі. Бұл монстр PlayStation 2 және Nintendo DS үшін жасалған қайта жасауларда да қолданылады. Сонымен қатар, Nintendo DS нұсқасында growlbear деп аталатын күшті, күлгін түрі де бар. PlayStation 2 ойыны Tales of Destiny II-де құсқұйрық аюлары (жапон тілінде オウルベア) бар. Final Fantasy XII-де де олар жау ретінде кездеседі. Жапон тіліндегі түпнұсқада "құсқұйрық" термині қолданылса, ағылшын тіліндегі аудармасында бұл жаратылыс "urstrix" деп аталады. 2011 жылғы браузерлік Owlbear Garden ойынының басты кейіпкерлері – құсқұйрықтар. Құсқұйрық Sega компаниясының Kingdom Conquest MMO ойынының ойын элементі болып табылатын "монстр картасында" көрсетілген. Тағы бір MMO, Lineage, әр түрлі күшке ие құсқұйрықтарды, сондай-ақ "сала құсқұйрық" деп аталатын түрін де қамтиды. Cataclysm: Dark Days Ahead ойынында құсқұйрықтар қауіпті жау ретінде пайда болады.
Басқа медиада
Harbinger жиынтығы, Dungeons & Dragons Miniatures Game ойынының алғашқы миниатюралар жиынтығы, коллекциялық миниатюралар ойынында құсқұйрық миниатюрасы бар. "Қан соғысы" жиынтығында "көкжұлдыз" деп аталатын құсқұйрық-дай жабайы аң кездеседі. "Ғұндарға қарсы" жиынтығында ашулы құсқұйрық бар. 2012 жылы Wizards of the Coast компаниясы 1975 жылғы "Dungeon!" атты приключениелық үстел ойынының жаңа нұсқасын шығарды, онда қарсыластардың бірі – құсқұйрық. Сондай-ақ 2012 жылы Wizards of the Coast шығарған Lords of Waterdeep үстел ойынында "Құсқұйрықтарды қолға алу" атты квест картасы бар. Құсқұйрық The Order of the Stick веб-комиксінде бейнеленген, онда ол қауіпті аю мен зиянсыз құсқұйрықтың ненің артық екенін көрсету үшін жасалған жаратылыс ретінде көрсетілген. Гари Гигакс жазған Sagard the Barbarian #2: The Green Hydra ойын кітабында "түнгі жыртқыш" деп аталатын жаратылыс кездеседі. Түнгі жыртқыш – аюдың денесімен, құс басымен және тырнақтары бар алдыңғы аяқтарымен суреттелген және бейнеленген жаратылыс. Оның суретін 12-бөлімге кіріспе ретінде табуға болады: "Қараңғылық Корольдігі". Құсқұйрық жапондық "Батырлар тобынан қуылғандар" жеңіл романдар сериясында да пайда болады. Dungeons & Dragons: Honor Among Thieves (2023) фильмінде друид Дорик бірнеше рет құсқұйрыққа айналады. Құсқұйрық Amurol Products тәттілерінің қораптарындағы сауда карталарында көрсетілген монстрлардың бірі болды. Critical Hits.com RPG блогының авторы Дейв Чалкер, 2011 жылғы Ennie Gold сыйлығын "Ең үздік блог" номинациясында жеңіп алған, құсқұйрықты монстр ретінде пайдалануды ұсынды. io9 сайтынан Роб Брикен құсқұйрықты D&D тарихындағы ең есте қаларлық алтыншы монстр деп атады.