Кіріспе

Боанн немесе Боанд – Ирландияның тарихи Мит аймағындағы маңызды Бойн (Бойн) өзенінің ирландтық қадірлі құдайы. "Лебор Габала Эренн" және "Тайн Бо Фрейх" бойынша, ол Бефиндтің қарындасы және Элада ұлы Дельбаеттің қызы, Туатха Де Дананннан шыққан. Оның күйеуі – Нехтан немесе Элькмар. Жақын серігі Дагдамен бірге ол Энгстің анасы.

Этимология

Оның есімі dinsenchas-та "ақ сиыр" (bó fhionn;) деп түсіндіріледі, онда оны "Ақ Боанд" деп те атайды. Птолемейдің 2 ғасырдағы "География" еңбегінде ежелгі заманда өзеннің аты Бувинда [Βουουίνδα] болғандығы көрсетілген, бұл атау протокельт *Bou vindā, "ақ сиыр" сөзінен туындаған болуы мүмкін. Оның есімінің тағы бір нұсқасы Сегайс, сондықтан оны Сегайс қайнары деп атайды. Сондай-ақ, Эйтне Елкмардың әйелі болған және Эйтненің тағы бір аты Боанд болғандығы айтылады.

Мифология

Аенгустың тууы туралы әңгімелерде Боанн күйеуі Элкмармен бірге Бру-на-Боиннеде тұрады. Ол Дагдамен қарым-қатынаста болады, ол Элкмарды бір күндік тапсырмамен жібергеннен кейін оны жүкті етеді. Жүктілікті Элкмардан жасыру үшін Дагда оған сиқыр жасайды, ол уақыт өткенін байқамауы үшін "күнді тоқтатады". Осы аралықта тоғыз ай өтіп, Боанн Аенгусты дүниеге әкеледі. Диндсенхалар Аенгус есімінің мағынасын "бір тілек" деп түсіндіреді, өйткені Дагда Боанның бір ғана шынайы тілегі болды. Бұл аңыз Бру-на-Боиннедегі Ньюгрейндждің қысқы күн тоғысының жарығын бейнелейді деп болжанады, бұл кезде күн сәулесі (Дагда) күн жолы тоқтаған кезде ішкі камераға (Боанның құрсағына) кіреді. Күн тоғысы (ирландша grianstad) сөзі күннің тұрақтанғанын білдіреді. Аенгустың тұжырымдамасы қысқы күн тоғысы кезінде күннің "қайта тууын" білдіруі мүмкін. Диндсенхада айтылғандай, Боанн Бойн өзенін жаратты. Күйеуі Нехтан тыйым салғанмен, Боанн Сегайс құдырына (Конланың құдыры деп те аталады) жақындады, ол, аңыз бойынша, тоғыз сиқырлы жаңғақ ағаштарымен қоршалған. Жаңғақтар құдыққа түсіп, оны ұшқыр лосось жеген (жаңғақпен бірге ирланд мифологиясында даналықты бейнелейді). Боан құдықтың күшін сынап, оны туатталмен айналып жүрді; бұл судың күшті көтеріліп, теңізге қарай ағып түсуіне себеп болды, Бойн өзені пайда болды. Осы апат кезінде оны тасқын су алып кетіп, бір қолынан, аяғынан, көзінен айырылып, ақыр соңында өз өмірінен айырылды. Өлең оны басқа елдердің атақты өзендерімен теңестіреді, соның ішінде Северн, Тибр, Иордан, Тигр және Евфрат өзендері бар. Сонымен қатар, ол Бойнның әртүрлі бөліктерінің баламалы атауларын атап өтеді, соның ішінде Сегайс өзені, Нуаданың әйелінің қолы мен аяғы, Ұлы күміс мойынтұрық, Федлимидтің ақ майы, Ақ жаңғақ өзені, Банна, Океан шатыры, Луннанд және Торранд. Диндсенхада айтылған оқиғаның бір нұсқасында Боанд Дагдамен болған опасыздығын Нехтаның құдырында жуу арқылы жасыруға тырысты, бірақ ол оған жақындаған кезде оны жеңіп, ол суға батып кетті. Оның Дабилла есімді қоян-қолтық иті деңізге ұшып кеткен. Судың әсерінен екі жартысы бөлініп, Cnoc Dabilla немесе Dabilla төбесі деп аталатын таулар пайда болды. Ол сондай-ақ Таин Бо Фрейхте аналық әпке және өлтіруші Фрейхтің қорғаушысы ретінде пайда болады. Сол әңгімесінде Фрейхтің адамдары оған Сидхтің киімін алу үшін анасының әпкесі Боандқа баруды айтады. Боанд Фрейхке малдың ерекшеліктері бар елу шапан мен шапан, түнді күндей жарықтайтын елу зергерлік найза, алтын қоңыраулы елу қара ат, алтын тұмсықты елу семсер, күміс шынжырлы жеті ит, жеті кернейші, үш жоңғар және үш арфашы береді.

Буан

"Кормактың Уәде етілген елдегі оқиғасы" атты әңгімеде айтылғандай, Тир на Ногта тоғыз күлгілт қоңыр жаңғақ ағаштарымен қоршалған құдық бар. Бұл құдық – Білім Құдығы деп аталады, одан білімді түйсінуге арналған бес арна шығады. Кейін Мананнан мак Лир бұл бес арнаның бес сезім екенін түсіндіреді. Бес лосось шоғырланған тоғанға жаңғақ түсіретін бұл ағаштар Буанның жаңғақтары деп аталады. Құдық, жаңғақтар, лосось және Буан есімі (мағынасы "тұрақты" немесе "жайсаң") Боанд пен Сегайс Құдығы туралы әңгімемен ортақ тегі бар екенін көрсетеді. Тағы бір әңгімеде "Ақ Буанның" жалғыз ұлы туралы айтылады. Буанның ұлы Бейл деп аталады, ол әйелдер мен ерлердің барлығынан да сүйіспеншілік күтеді, ол теңіздің Фергустың ұлы Лугайдтың қызы Айлиннге ғашық болады. Екі ғашық кездесуге келіседі, бірақ олар кездеспей тұрып, Бейл көлігін тоқтатып, жылқыларын жаюға жібереді. Сол жерде оны аты белгісіз кейіпкер (вероятно, Мананнан өз алдағыш бейнесінде) тоқтатады, ол қорқынышты бір көрініс ретінде сипатталады, ол бүркіттің жылдамдығымен немесе жасыл теңізден соққан желмен жақындап келеді. Бейл алдағыштан ол қайдан келгенін және неге соншалықты асығыс екенін сұрағанда, алдағыш өтірік айтып, Ленстердің жауынгерлері Айлиннді өлтіргенін және олар тек өлімде ғана қайта қосылатынын айтады. Осы жаңалықты естіген Бейл сол жерде қайтыс болады, ал оның қабірінде Бейлдің басының пішінінде шолпан ағашы өседі. Алдағыш Айлиннді тоқтатып, Бейлдің өлімі туралы хабарлайды. Осы жаңалықты естіген Айлин сол жерде қайтыс болады, ал оның қабірінде оның басының пішінінде алма ағашы өседі. Екі ағаш та кесіліп, тақташаларға айналдырылып, оларға өлеңдер жазылады. Хэллоуинде Кормак сарайында ақындар сайысы болып өтеді, және екі тақташа әкелінеді. Олар кездескенде бір-біріне қарсы секіріп, жүзім сияқты бір-біріне оралады. Тағы бір Буан, Лейнстердің бір қолды патшасы Месгеграның әйелі, күйеуінің басын Коналл Чернах кескеннен кейін қайғыдан қайтыс болады. Содан кейін оның қабірінен қарағай өседі.

Неопаганизмде

Қазіргі заманғы комментаторлар мен Жаңа Пұтқа табынушылар кейде Боанн мен Бригид құдайының арасында байланыс жасайды немесе Боаннның Бригидтің анасы болғанына сендіреді; алайда, оны осылай сипаттаған келттік дереккөздер жоқ. Сондай-ақ, кейбір қазіргі заманғы авторлар Бригид, көбірек танымал құдай және кейіннен қасиетті тұлға болғандықтан, ұқсас байланыстары бар көптеген "елеусіз" құдайлар туралы аңыздар уақыт өте келе Бригидтің символикасына, құлшынысына және әңгімелеріне қосылған болуы мүмкін деп болжайды.