Кіріспе

Джон Б. Калхунның егеуқырлар қалашығы – 1970-ші жылдардың соңында жүргізілген және 1978-1981 жылдар аралығында канадалық психолог Брюс К. Александр мен оның әріптестері Британдық Колумбиядағы Саймон Фрейзер университетінде жариялаған есірткіге тәуелділік туралы зерттеулер сериясы. Зерттеулер жүргізілген кезде жануарларға морфинмен өздігінен емделуді зерттеген зерттеулер көбінесе кішкентай, жеке металл қосқыштарды пайдаланды. Александр бұл жағдайлар өздігінен емделуді күшейтетін себеп болуы мүмкін деп болжады. Бұл гипотезаны тексеру үшін Александр және оның әріптестері «Егеуқырлар паркін» салды – стандартты зертханалық қосқыштан 200 есе үлкен аумақты кеңінен қамтыған тұрғын үй кешені. Он алтыдан жиырмаға дейін егеуқырлар, әр жыныстан, тағам, ойынға арналған доптар мен дөңгелектер, сондай-ақ жұптасуға жеткілікті кеңістік болды. Эксперимент нәтижелері тұрғын үй жағдайын жақсарту морфин суын тұтынуды азайтады деген оның гипотезасын қолдайтын сияқты көрінді.

Тышқандар паркі эксперименттері

Тышқандар паркінде тышқандар екі тамшылағыштан сұйықтық іше алатын, әр тышқанның ішкен су мөлшерін автоматты түрде тіркеп алатын құрылғы болды. Бір тамшылағышта тәттілендірілген морфин ерітіндісі, екіншісінде – қарапайым мұндағы су болды. Морфин ерітіндісі морфиннің дәміне қарсы туындайтын жағымсыз реакцияны азайту үшін тәттілендірілді; бақылау ретінде, морфин енгізуден бұрын тышқандарға тәттілендірілген хинин ерітіндісі ұсынылды. Александр тышқандардың морфинге қол жеткізуге дайындығын тексеру үшін бірнеше тәжірибелер жасады. «Ұсыну эксперименті» 8 тышқаннан тұратын төрт топты қамтыды. CC тобы 22 күндік шағында зертханалық қосқаштарда оқшауланды және тәжірибе 80 күндік шағында аяқталғанға дейін сонда тұрды; PP тобы сол кезеңде Тышқандар паркінде орналастырылды; CP тобы 65 күндік шағында зертханалық қосқаштардан Тышқандар паркіне көшірілді; ал PC тобы 65 күндік шағында Тышқандар паркінен қосқаштарға көшірілді. Қосқаштардағы (CC және PC топтары) тышқандар морфинді бірден қабылдады, тіпті салыстырмалы түрде аз тәттілендірілген жағдайда да, сынақ жағдайларының бірінде қосқаштардағы еркек тышқандар Тышқандар паркіндегі еркек тышқандардан 19 есе көп морфин ішті. Тышқандар паркіндегі тышқандар морфин суына қарсылық көрсетті. Олар оны кейде ісіп көрді – әйелдер еркектерге қарағанда жиірек ісіп көрді, бірақ олар қарапайым суға статистикалық тұрғыдан айтарлықтай артықшылық танытты. Ол ең қызықты топтың CP тобы екенін жазды, яғни қосқаштарда өскен, бірақ тәжірибе басталғанға дейін Тышқандар паркіне көшірілген тышқандар. Бұл жануарлар морфин ерітіндісі күштірек болғанда оны қабылдамады, бірақ ол тәттірек және сұйылтылғанда, тәжірибе барысында қосқаштарда тұрған тышқандар сияқты көп іше бастады. Олар тәтті суды қалайды, деді ол, егер ол олардың қалыпты әлеуметтік мінез-құлқына кедерес келтірмесе. Оның айтуынша, одан да маңыздысы, морфин суына опиоидтардың әсерін жоятын налоксон қосылғанда, Тышқандар паркіндегі тышқандар оны іше бастады. Тағы бір тәжірибеде ол қарапайым зертханалық қосқаштардағы тышқандарды 57 күн бойы морфин қосылған ерітіндісін ішуге мәжбүр етті, оларға басқа су ішуге мүмкіндік берілмеді. Олар Тышқандар паркіне көшірілгенде, оларға морфин ерітіндісі мен қарапайым судың арасынан таңдау жасауға рұқсат етілді. Олар қарапайым суды ішті. Ол олардың тәуелділік белгілері бар екенін айтты. «Кішкентай абстиненттік белгілер, дірілдеу, сондай-ақ сіз жиі еститін мифтік ұстамалар мен тершеңдеу болған жоқ». Басқа зерттеу көрсеткендей, әлеуметтік оқшаулану героиннің өзін-өзі басқару деңгейіне әсер ете алады, бірақ героин немесе кокаин инъекцияларын күшейту үшін оқшаулану қажетті шарт емес. Басқа зерттеулер қоршаған ортаны байытудың өзін-өзі басқаруға әсерін күшейтті, мысалы, мысықтарда кокаин іздеу мінез-құлқының қайта жандануын азайту (егер бұл қайта жандану кокаиннің өзінен туындамаса) және бұрын қалыптасқан тәуелділікке байланысты мінез-құлқының жойылуын көрсетті. Сонымен қатар, байытылған ортадан тышқандарды алып тастау кокаинге тәуелділікті арттырады және өмірдің алғашқы кезеңдерінде күрделі ортаға түсу мидың сыйақы жүйесінде күрт өзгерістерге әкеліп соқтырады, бұл кокаиннің әсерін азайтады. Жалпы алғанда, зертханалық жануарларды орналастыру үшін стандартты болып табылатын кедейленген шағын қосқаштар зертханалық жануарлардың мінез-құлқы мен биологиясына артық әсер ететіндігі туралы айғақтар жиналуда. Бұл жағдайлар биомедициналық зерттеулердің негізгі тұжырымдамасына – сау бақылау жануарларының да сау екендігіне – және жануарлар зерттеулерінің адам жағдайларына қатысты маңыздылығына қауіп төндіреді.

Көшіру

Брюс Петри (1996), Александрдың аспиранты, зерттеуді қайталауға және бастапқы зерттеулерді түзетуге тырысты, 20 тышқанды пайдаланып, жағдайлар арасындағы морфинді тұтынуды өлшеудің екі түрлі әдісін қолданды (бұл потенциалды шатастырушы факторды енгізді). Мәселелердің ішінде қолданылған тышқандардың аз саны, ауызға берілетін морфин (ол нақты қолдану жағдайларын шамадан тыс еліктемейді және морфиннің ащы дәмінен туындаған шатастырушы факторды енгізеді), сондай-ақ жағдайларға байланысты морфин тұтынуын өлшеудің әртүрлілігі болды. Басқа да проблемалар – жабдықтың бұзылуы, деректердің жоғалуы және тышқандардың өлімі. Дегенмен, кейбір зерттеушілер тәуелділікке қоршаған ортаның және әлеуметтік жағдайдың әсерін зерттеуді жалғастыру үшін "концептуалды" қайталауға қызығушылық танытты. 2015 жылы Йоханн Хари зерттеу нәтижелері туралы танымал TED сөйлемін жасады. Онда ол зерттеулерді биологиялық себептердің тәуелділіктің себебі емес, керісінше, этиологияны салауатты қарым-қатынастарға деген қажеттілікке ауыстыратындай түсіндірді. Kurzgesagt YouTube арнасы Харидің кітабына негізделген бейнеролик жасап, жариялады, ол 19 миллионнан астам қаралым жинады. Кейін арна бейнероликті алып тастап, дәлелдерді дұрыс көрсетпегенін мәлімдеді. Зерттеушілер Александрдың зерттеулерінің нәтижелері жалаңаш зертханалық ортада сақталған тышқандар моделіндегі мәселелерді көрсетіп, тәуелділікке қоршаған ортаның да үлес қосатын факторы екенін анықтауға көмектеседі деп қайталады. Алайда, бұқаралық ақпарат құралдары зерттеулердің маңыздылығын асыра бағалап, олар зерттеу саласындағы парадигмалық өзгеріс екенін және қоршаған орта тәуелділіктің жалғыз немесе басты факторы екенін ұсынды.