Кіріспе

Адам емес жануарлардың интеллектуалды қабілеттері

Жануарлардың танымдық қабілеттері жәндіктердің танымдық қабілеттерін қоса, адам емес жануарлардың ментальды мүмкіндіктерін қамтиды. Бұл саланың зерттеулерінде қолданылатын жануарларды үйрету және оқыту әдістері салыстырмалы психологиядан дамыды. Оған этиология, мінез-құлық экологиясы және эволюциялық психология салаларындағы зерттеулер де зор ықпал етті; кейде когнитивтік этиология деген балама атау қолданылады. Жануарлардың интеллектуалды қабілеттерімен байланысты көптеген мінез-құлықтар жануарлардың танымдық қабілеттеріне де жатады. Зерттеушілер жануарлардың танымдық қабілеттерін сүтқоректілерде (әсіресе приматтар, киттер, пілдер, иттер, мысықтар, шошқалар, жылқылар, сиырлар, егершелер және кеміргіштер), құстарда (тотықұстар, үй құстары, қарақаралар және көгершіндер), жорғалаушыларда (кескелдер, жыландар және тасбақалар), балықтар мен омыртқасыздарда (кальмарлар, өрмекшілер және жәндіктер) зерттеді.

Алғашқы тұжырымдар

Адам емес жануарлардың санасы мен мінез-құлқы ғасырлар бойы адам қиялын баурап келді. Декарт сияқты көптеген жазушылар жануарлардың ақыл-ойының болуы немесе болмауы туралы пікір білдірді. Бұл пікірлер қазіргі заманғы ғылым мен тәжірибелерге қол жеткізілгенге дейін жануарлардың мінез-құлқына қатысты көптеген байқауларға әкелді. Соның нәтижесінде жануарлардың интеллексі туралы бірнеше гипотеза қалыптасты. Эзоп ертегілерінің бірі – "Қарға мен құмыра", онда қарға су іше алу үшін суға кішкентай тастар тастайды. Бұл құзқұштардың судың көтерілуін түсіну қабілетін көрсететін шамалы дәл бейнелеу. Римдік табиғаттанушы Плиний Ескі бұл оқиғаның нағыз құзқұштардың мінез-құлқынан алынғанын алғашқы болып куәландырды. Аристотель өз биологиясында жануардың сезім мүшелерінен ақпаратты шешім қабылдайтын мүшеге, содан кейін қимыл-қозғалыс мүшесіне жеткізетін себеп-салдар тізбегін болжады. Аристотельдің жүрекке басымдық беретін (танымның жүректе пайда болады деген қате сенім) көзқарасына қарамастан, бұл ақпаратты өңдеудің кейбір қазіргі түсініктеріне жақындады. Алғашқы қорытындылар міндетті түрде нақты немесе дұрыс болмады. Дегенмен, жануарлардың ақыл-ой қабілеттеріне деген қызығушылық және оларды адамдармен салыстыру, ерте мермекологиямен (құмырсқалардың мінез-құлқын зерттеумен) және Линнейден бастап адамдарды приматтар ретінде жіктеумен бірге арта түсті.

Морганның каноны

19 ғасырдағы британдық психолог К. Ллойд Морган жасаған Морганның қағидасы салыстырмалы (жануарлар) психологиясының негізгі ұстанымы болып табылады. Оның толыққанды түрі былай делінеді: Ешбір жағдайда жануарлардың қызметі жоғары психологиялық процестермен түсіндірілмеуі керек, егер оны психологиялық эволюция және даму сатысында төмен тұрған процестермен дұрыс түсіндіруге болады. Басқаша айтқанда, Морган жануарлар мінез-құлқына антропоморфтық көзқарас бұрыс екенін айтқан және адамдар мінез-құлқын, мысалы, саналы, мақсатты немесе мейірімді деп қарастыруы тиіс, егер осы қасиеттерді тағайындамайтын, өмірдің қарапайым формаларының мінез-құлқымен түсіндіруге басқа амал болмаса.

Анекдоттан зертханаға

Жануарлардың интеллектуалдық қабілеттері туралы болжамдар Дарвин адамдар мен жануарларды бір үзділіс ретінде қарастырғаннан кейін ғылыми зерттеулерге ұласты, бірақ Дарвиннің таным туралы көзқарасы көбінесе жеке тәжірибелерге негізделгендіктен кейін ғылыми талаптарға сай келмеді. Бұл әдісті оның шәкірті Джордж Дж. Романс кеңейтті, ол дарвинизмді қорғау және оны жылдар бойы жетілдіруде маңызды рөл атқарды. Дегенмен, Роман еңбегіндегі екі маңызды кемшіліктерімен белгілі: жеке тәжірибелерге ден қоюы және антропоморфизмге бейімділігі. Алдыңғы тәсілге қанағаттанбаған Э. Л. Торндайк жануарлардың мінез-құлқын объективті зерттеу үшін зертханаға әкелді. Мысықтардың, иттердің және тауық балаларының жұмбақ қораптардан қашуын мұқият бақылағаннан кейін Торндайк, қарапайым байқаушыға интеллектуалды көрінетін мінез-құлықтың жай ғана ассоциацияларға байланысты болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Торндайк Морганның қағидасын қолданып, жануарлардың ақыл-ойы, түсінігі немесе санасы туралы болжамдардың қажетсіз және жаңылыстыратын екенін айтты.

Жарты ғасырлық мінез-құлық

Торндайк, Павлов және кейінірек ашық түрде мінез-құлықты зерттеуші Джон Б. Уотсонның еңбектері жарты ғасырдан астам уақыт бойы жануарлардың мінез-құлықтарына қатысты көптеген зерттеулердің бағытын анықтады. Осы кезеңде қарапайым байланыстарды түсінуде маңызды прогресс жасалды; атап айтқанда, 1930 жылдар шамасында Торндайктің инструменталды (немесе операционалды) шарттау және Павловтың классикалық (немесе Павловтық) шарттау арасындағы айырмашылықтар Миллер мен Канорски, содан кейін Б. Ф. Скиннердің еңбектерінде нақтыланды. Шарттау бойынша көптеген тәжірибелер жүргізілді, олар күрделі теорияларды тудырды, бірақ аралық психикалық процестерге сілтеме жасау өте аз немесе мүлдем болған жоқ. Психикалық процестер мінез-құлықты басқарады деген идеяны ең нақты жоққа шығарған – Скиннердің радикалды мінез-құлық көзқарасы. Бұл көзқарас мінез-құлықты, соның ішінде ақыл-ой бейнелері сияқты «жеке құбылыстарды» да, тек адамның немесе жануардың қоршаған ортаның ықпалымен анықталатын жағдайлары арқылы түсіндіруге тырысады. 1960 жылға дейін зерттеулердің басым бағыты мінез-құлықтық болғанымен, сол жылдары жануарлардағы психикалық процестерге қатысты барлық зерттеулерде олар жоққа шығарылмады. Әсерлі ерекшеліктерге, мысалы, Вольфганг Кёлер және оның көреген шимпанзелері, сондай-ақ Эдвард Толман кірді, оның ұсынған танымдық картасы адамдар мен жануарлар арасындағы келешектегі танымдық зерттеулерге маңызды үлес қосты.

Танымдық революция

1960 жылдардың басында адамдарды зерттеудегі "танымдық революция" жануарларды зерттеуде де ұқсас өзгерістерге біртіндеп түрткіс берді. Тікелей байқауға болмайтын процестерге қатысты қорытындылар жасау қабылданды, кейіннен бұл кең таралды. Осы ойлау жолындағы өзгерістің маңызды жақтаушысы Дональд О. Хебб болды, ол "ақыл" – күрделі мінез-құлықты басқаратын бас ішіндегі процестердің бір атауы ғана екенін, сондай-ақ осы процестерді мінез-құлық арқылы анықтау қажет және мүмкін екенін айтты. Жануарлар "танымдық күрделіліктің әртүрлі деңгейлерінде ақпаратты жинап, сақтап, қайта алып, ішкі түрде өңдейтін мақсат іздеуші агенттер" ретінде қарастырыла бастады.

Әдістер

Соңғы 50 жылдың ішінде жануарлардың танымдық қабілеттерін зерттеудің үдеуі зерттелетін түрлердің әртүрлілігінің және қолданылатын әдістердің жылдам кеңеюіне алып келді. Ірі миы бар приматтар мен киттер сияқты жануарлардың ерекше мінез-құлқы ерекше назарға ілікті, бірақ түрлі-түрлі жануарлар (құстар, балықтар, құмырсқалар, аралар және т.б.) зертханаға әкелінді немесе қатаң бақыланатын далалық зерттеулерде байқалды. Зертханада жануарлар тұтқаларды итеруге, жіптерді тартуға, азық іздеп қазуға, су лабиринттерінде жүзуге немесе дискриминация, назар, есте сақтау және жіктеу эксперименттері үшін ақпарат алу мақсатымен компьютер экранындағы кескіндерге жауап беруге қабілетті. Нақты далалық зерттеулер азық қоймаларын есте сақтау, жұлдыздар бойынша бағдарлау, қарым-қатынас, құралдарды қолдану, өз түрінен жануарларды тану және басқа да көптеген мәселелерді зерттейді. Зерттеулер көбінесе жануарлардың табиғи ортадағы мінез-құлқына назар аударады және түрлердің көбеюі мен тірі қалуы үшін мінез-құлқының болжамды функциясын талқылайды. Бұл дамулар этология және мінез-құлық экологиясы сияқты байланысты салалардың өзара әсерлесуінің күшеюін көрсетеді. Мінез-құлық нейробиологиясының үлесі кейбір болжамды ақыл-ой процестерінің физиологиялық негізін анықтауға көмектесе бастады. Кейбір зерттеушілер Пьяже әдістемесін тиімді пайдаланып, адам баласының дамудың әртүрлі кезеңдерінде меңгеретін тапсырмаларын алып, оларды қандай түрлер орындай алатынын зерттеді. Басқалары жануарлардың әл-ауқатын қорғау және үй жануарларын басқару мәселелеріне ден қойды; мысалы, Темпл Грандин жануарлардың әл-ауқатын қорғау және шаруашылық малға этикалық қарым-қатынас саласындағы бірегей тәжірибесін пайдаланып, адамдар мен басқа жануарлар арасындағы негізгі ұқсастықтарды көрсетті. Әдістемелік тұрғыдан алғанда, осындай жұмыстың басты тәуекелдерінің бірі – антропоморфизм, яғни жануардың мінез-құлқын адамның сезімдері, ойлары және мотивациясы тұрғысынан түсіндіруге бейімділік.

Ескерту

Әлемде кез келген сәтте болып жатқан оқиғалардың көп бөлігі ағымдағы мінез-құлыққа қатысы жоқ. Назар – бұл маңызды ақпаратты іріктеп, маңызсыз ақпаратты тоқтатып, жағдайға қарай олардың арасында ауысуға мүмкіндік беретін психикалық процестер. Көбінесе іріктеу процесі маңызды ақпарат пайда болуына дейін реттеледі; мұндай күту негізгі стимулдар қолжетімді болғанда оларды жылдам таңдауға жағдай жасайды. Зерттеулердің көп бөлігі назар мен күтудің адам емес жануарлардың мінез-құлқына қалай әсер ететінін зерттеді, және осы жұмыстың көп бөлігі құстарда, сүтқоректілерде және бауырымен жорғалаушыларда назардың адамдардағыдай жұмыс істейтінін көрсетеді.

Таңдаулы оқыту

Екі дәнекерді ажырата білуге үйретілген жануарлар, мысалы, қара мен ақ түсті, «жарықтық өлшемдеріне» назар аударады деуге болады, бірақ бұл өлшемнің басқаларына қарағанда басымдықпен таңдалғандығы туралы көп мәлімет бермейді. Жануарға бірнеше нұсқадан таңдау мүмкіндігі беретін тәжірибелер осы мәселені жарыққа шығарады. Мысалы, бірнеше зерттеу көрсеткендей, жануар бір түсті екіншісінен ажырата білгеннен кейін (мысалы, көк пен жасыл), басқа түстерді ажыратудағы (мысалы, қызыл мен қызғылт сары) нәтижелері жақсырақ болады, егер оны X және О пішіндері сияқты басқа өлшемдерде оқытқаннан кейін. Ал формаларды оқытқанда кері нәтиже байқалады. Демек, алдыңғы оқу жануардың түске немесе пішінге назар аударуын анықтайды. Басқа тәжірибелерде жануарлар қоршаған ортаның бір жағына жауап беруді үйренгеннен кейін, басқа жақтарға жауап беруі тежеледі. Мысалы, «тоқтату» (blocking) құбылысында жануар бір ынталандыруға («А») жауап беру үшін осы ынталандыруды сыйлық немесе жазамен байланыстыру арқылы шартталады. Жануар А-ға тұрақты жауап бергеннен кейін, қосымша жаттығу кезінде екінші ынталандыру («B») А-мен бірге беріледі. Кейінірек, тек B ынталандыруына жауап беру азаяды, бұл B туралы білімнің А туралы бұрынғы біліммен тоқтатылғанын көрсетеді. Бұл нәтиже, ынталандырулар жаңа ақпарат бермесе, назардан тыс қалатындығы туралы гипотезаны қолдайды. Осылайша, жоғарыдағы тәжірибеде жануар B-ге назар бөлмеді, өйткені B, А берген ақпаратқа ешқандай қосымша ақпарат қоспады. Егер бұл дұрыс болса, бұл түсіндіру назар процесін түсінуде маңызды жаңалық болып табылады, бірақ бұл қорытынды әлі де нақты емес, себебі тоқтату және оған байланысты бірнеше құбылыстарды назарды қажет етпейтін шартталу модельдерімен де түсіндіруге болады.

Көңіл бөліну

Назар – шектеулі ресурс және ол «бар немесе жоқ» сияқты жауап емес: қоршаған ортаның бір жағына қаншалықты көп назар аударса, басқаларына соншалықты аз қалдықтары болады. Бұл туралы жануарлармен жүргізілген бірнеше тәжірибелерде зерттелді. Бір тәжірибеде, көгершіндерге бір уақытта дыбыс және жарық көрсетілді. Көгершіндер екі тітіркендіргіштің дұрыс комбинациясын таңдағанда ғана (мысалы, жоғары жиілікті дыбыс пен сары жарық бірге) сыйақы алады. Бұл құстар бұл міндетті жақсы орындайды, бәлкім, екі тітіркендіргіш арасында назарын бөліп беру арқылы. Тітіркендіргіштердің біреуі ғана өзгергенде және екіншісі сыйақы беретін мәнінде ұсынылғанда, өзгермелі тітіркендіргіште айқындау жақсарады, бірақ балама тітіркендіргіштегі айқындау нашарлайды. Бұл нәтижелер назардың кіріп келетін тітіркендіргіштер арасында аз немесе көп шоғырлана алатын шектеулі ресурс екенін көрсетеді.

Көрнекі іздеу және көңіл бөлу

Жоғарыда айтылғандай, назардың функциясы – жануар үшін ерекше пайдалы ақпаратты іріктеу болып табылады. Көрнекі іздеу әдетте осы сияқты іріктеуді қажет етеді, ал іздеу тапсырмалары адамдар мен жануарлар арасында назардың қасиеттерін және оны басқаратын факторларды анықтау үшін кеңінен қолданылды. Жануарлардағы визуалды іздеу бойынша тәжірибелік зерттеулер бастапқыда Люк Тинбергеннің (1960) жариялаған далалық байқауларынан туындады. Тинберген құстардың жәндіктерді таңдап жейтінін байқады. Мысалы, ол құстардың бірнеше түрі болған кезде де, бір түрлі жәндікті қайта-қайта ұстайтынын анықтады. Тинберген бұл жемді таңдаудың себебі – бір түрлі жәндікті анықтауға көмектесетін, ал басқаларын анықтауды қиындататын назардың бұрылысы екенін болжады. Бұл "назарды дайындау" көбінесе Тинберген "іздеу бейнесі" деп атаған, назар аударуға тиіс объектінің санадағы бейнесін алдын ала белсендіруден туындайды. Тинбергеннің дайындауға қатысты далалық байқауларын көптеген тәжірибелер растады. Мысалы, Питревич пен Камил (1977, 1979) көк қарғаларды А түріндегі, В түріндегі немесе мүлдем жоқ көбелектер орналасқан ағаш діңдерінің суреттерін көрсетті. Құстар көбелек бейнеленген суретті тепкені үшін марапат алды. Маңыздысы, бір түрлі жәндікпен бірнеше рет кездескеннен кейін (мысалы, А, А, А) сол түрлі жәндікті табу ықтималдығы, түрлі жәндіктермен кездескеннен кейін (мысалы, А, В, В, А, В, А, А) жоғары болды. Бұл нәтижелер объектімен бірнеше рет кездесу объектіні көруге назар аударуға бейімділікті қалыптастырады дегенді көрсетеді. Іздеу кезінде назарды дайындаудың тағы бір жолы – нысанамен байланысты алдын ала сигнал беру. Мысалы, егер адам сайрақ естісе, ол бұтадағы немесе басқа құстардың арасындағы сайрақты байқауға бейім болуы мүмкін. Көптеген тәжірибелер осы әсерді жануарлар арасында да көрсетті. Басқа тәжірибелерде визуалды іздеудің жылдамдығы мен дәлдігіне әсер ететін стимул факторларының сипаты зерттелді. Мысалы, бір нысананы табуға кеткен уақыт көру өрісіндегі нысандар саны артқан сайын ұзарады. Реакция уақытының өсуі, егер алаңдатушылар нысанаға ұқсас болса, тік болады, егер олар ұқсас болмаса, азайды, ал алаңдатушылар нысанадан формасы немесе түсі жағынан өте ерекшеленсе, мүлдем болмауы мүмкін.

Тұжырымдамалар мен санаттар

"Концепция" ұғымы – негізгі, бірақ анықтау қиын мәселе, психологиялық зерттеулердің назар орталығына айналуы алдында ғасырлар бойы философтар тарапынан талқыланды. Концепциялар адамдар мен жануарларға әлемді пайдалы топтарға жіктеуге мүмкіндік береді; бұл топтар қабылдау арқылы ұқсас заттар мен оқиғалардан, ортақ функциясы бар алуан түрлі нәрселерден, "бірдей" және "әртүрлі" сияқты қатынастардан немесе аналогиялар сияқты қатынастар арасындағы байланыстардан құралуы мүмкін. Осы мәселелерге қатысты кең талқылаулар мен көптеген сілтемелер Shettleworth (2010) еңбегінде кездеседі.

Әдістер

Жануарлар туралы түсініктерді зерттеу жұмыстарының көп бөлігі визуалды стимулдармен жүргізілді, оларды құрастыру және әртүрлі форматта ұсыну оңай, бірақ естімелік және басқа да стимулдар да пайдаланылды. Көгершіндер кеңінен қолданылды, себебі олардың көру қабілеті өте жақсы және визуалды нысандарға оңай үйренеді; басқа құстар мен көптеген басқа жануарлар да зерттелді. Құстар адам бейнесі толық немесе жартылай бейнеленген суреттерді тез ұялауға үйренді, ал адам бейнесі жоқ суреттерден қашуға үйренді, тіпті суреттердегі адамдардың пішіні, мөлшері және түсі әртүрлі болған жағдайда да. Соңғы зерттеулерде көгершіндер басқа табиғи нысандарды (мысалы, ағаштарды) жіктеді және оқытудан кейін, сыйлықсыз бұрын көрмеген суреттерді сұрыптай алды. Ұқсас жұмыстар естімелік категориялармен де жасалды, мысалы, құстардың әндері. Бал аралары (Apis mellifera) "жоғары" және "төмен" ұғымдарын қалыптастыра алады.

Функционалдық немесе ассоциативтік санаттар

Түсінікпен байланысты емес ынталандырулар, егер олар ортақ қолданыста болса немесе ортақ салдарға әкелсе, бір сыныптың мүшелері ретінде жауап беруге болады. Воганның (1988) жиі сілтеме жасалатын зерттеуі мысал келтіреді. Воган бір-бірімен байланысты емес суреттердің үлкен жиынтығын екі кездейсоқ жиынтыққа – А және В деп бөлді. Көгершіндер А жиынтығындағы суреттерді шоқып жегенде тамақ алды, ал В жиынтығындағы суреттерді шоқып жегенде алмады. Олар бұл тапсырманы жеткілікті меңгергеннен кейін, нәтиже кері болды: В жиынтығындағы заттар тамаққа әкелді, ал А жиынтығындағы заттар жоқ. Содан кейін нәтиже қайтадан кері айналды, және осылай жалғасты. Воган 20 немесе одан да көп рет қайталаудан кейін, бір жиынтықтағы бірнеше суреттермен сыйлықты байланыстыру, құстардың сол жиынтықтағы басқа суреттерге де қосымша сыйлықсыз жауап беруіне себеп болды, олар "егер А жиынтығындағы осы суреттер тамақ әкелсе, онда А жиынтығындағы басқалары да тамақ әкелуі керек" деп ойлағандай. Яғни, құстар әр жиынтықтағы суреттерді функционалдық тұрғыдан теңдестірді. Басқа да бірнеше тәсілдер ұқсас нәтижелер берді, сондай-ақ басқа жануарларда да. Дәлелдің көп бөлігі "ереже" оқиғалар тізбегінің орын алу ретімен байланысты болатын тізбектік оқыту зерттеулерінен алынған. Егер жануар оқиғалардың әртүрлі тізбектерін ажырата біліп, осы ажыратуды сол тізбекте орналасқан жаңа оқиғаларға ауыстырса, ереже қолданылып жатыр деп санауға болады. Мысалы, Мерфи және авторлар (2008) егеуқұйрықтарды визуальды тізбектерді ажыратуға оқытты. Бір топқа ABA және BAB тізбектері сыйлық ретінде берілді, мұнда А = "жарық" және В = "қарқынды жарық". Басқа тізбектер сыйлық алмады. Егеуқұйрықтар визуальды тізбекті үйренді, бірақ жарық пен қарқынды жарық екеуі де сыйлықпен бірдей байланысты болды. Ең маңыздысы, екінші экспериментте дыбыстық стимулдармен, егеуқұйрықтар бұрын үйренген тізбектермен бірдей ретпен орналасқан жаңа стимулдар тізбегіне дұрыс жауап берді. Ұқсас тізбектік оқыту құстарда және басқа жануарларда да көрсетілген.

Әдістер

Адамдардағыдай, жануарлармен жүргізілген зерттеулер "жұмыс" немесе "қысқа мерзімді" жадты "анықтамалық" немесе ұзақ мерзімді жадтан ажыратады. Жұмыс жадының сынақтары соңғы бірнеше секунд немесе минут ішінде болған оқиғаларға қатысты жадты бағалайды. Анықтамалық жадтың сынақтары "рычагты басу тамақ әкеледі" немесе "балалар маған жержеңіл береді" сияқты үлгілерді есте сақтауды бағалайды.

Әдеттегілік

Бұл – қысқа мерзімді есте сақтауды тексерудің ең қарапайым тәсілдерінің бірі. Тест жануардың бір жағдайға берген жауабын бұрынғы жағдайға берген жауабымен салыстырады. Егер екінші жауап тұрақты түрде біріншіден өзгеше болса, жануар бірінші жағдай туралы бір нәрсені есінде сақтаған болуы керек, егер мотивация, сезімталдық немесе тесттік стимул сияқты басқа факторлар өзгермесе.

Келесі жауап

Кейінгі реакция тапсырмалары жануарлардың қысқа мерзімді есте сақтау қабілетін зерттеу үшін жиі қолданылады. Хантер (1913) енгізген, әдеттегі кешіктірілген реакция тапсырмасы жануарға түсті жарық сияқты стимулды ұсынады, ал қысқа уақыт өткен соң жануар стимулға сәйкес келетін немесе оған қандай да бір тәсілмен байланысты нұсқалардың арасынан таңдайды. Мысалы, Хантердің зерттеулерінде жарық үш мақсатты қораптың бірінде қысқа ғана уақытқа пайда болып, кейін жануар қораптардың арасынан таңдап, жарық болған қораптың артында тамақ табады. Көптеген зерттеулер "үлгіге сәйкестікті кешіктіру" тапсырмасының әртүрлі нұсқаларын қолдана отырып жүргізілді. Мысалы, осы тапсырма бойынша алғашқы зерттеуде көгершінге жыпылықтайтын немесе тұрақты жарық көрсетілді. Бірнеше секундтан кейін екі түйреу кілті жарықтандырылды, біреуі тұрақты, екіншісі жыпылықтайтын жарықпен. Құс бастапқы стимулға сәйкес келетін кілтті түйресе, тамақ алады. Үлгіге сәйкестікті анықтаудың көп қолданылатын нұсқасы жануардан бастапқы стимулды әр түрлі стимулдар арасындағы кейінгі таңдауды басқару үшін пайдалануды қажет етеді. Мысалы, егер бастапқы стимул қара шеңбер болса, жануар кешігуден кейін "қызыл" таңдауды үйренеді; егер ол қара шаршы болса, дұрыс таңдау "жасыл" болады. Осы әдістің тапқыр түрлері есте сақтаудың көптеген аспектілерін зерттеу үшін қолданылды, соның ішінде араласудан туындаған ұмыту және бірнеше элементті есте сақтау.

Судың лабиринті

Су лабиринті жануардың кеңістіктік жадты сынау және жануардың орналасуды қалай анықтайтынын білу үшін қолданылады. Лабиринт әдетте сүтті сумен толтырылған, сол себепті мөлдір емес, дөңгелек аквариум болып табылады. Лабиринттің бір жерінде су бетінен сәл төмен орналасқан кішкентай платформа жасырылған. Жануар аквариумға салынғанда платформаны тауып, оған дейін жүзіп жетеді. Жануар тәжірибе жинақтап, платформаны күннен-күнге жылдамырақ табады. Жадының анықтамалық бөлігін бағалау үшін платформаны алып тастап, жануардың платформа болған жерде жүзген уақытын бақылайды. Аквариумнің ішінде және сыртындағы визуалды және басқа да белгілерді өзгерту арқылы жануардың бағдаршамдарға және олардың арасындағы геометриялық қатынастарға қаншалықты тәуелді екенін бағалауға болады.

Нысанды танудың жаңа сынағы

Жаңа нысанды тану (ЖНТ) тесті – бұл жануарлардың мінез-құлқын бағалау тестісі, ол негізінен кеміргіштердегі есте сақтау өзгерістерін анықтау үшін қолданылады. Бұл қарапайым мінез-құлық тестісі, ол кеміргіштердің туа біткен зерттеу қабілетіне негізделген. Тест үш кезеңнен тұрады: дағдылану, оқыту/бейімделу және сынақ кезеңі. Дағдылану кезеңінде жануар бос сынақ алаңына орналастырылады. Содан кейін бейімделу кезеңі басталады, онда жануар екі бірдей нысанмен бірге алаңға қойылады. Үшінші кезеңде, сынақ кезеңінде, жануар аренаға алдыңғы кезеңде таныс болған нысанның біреуімен және бір жаңа нысанмен орналастырылады. Кеміргіштердің туа біткен қызығушылығына сүйене отырып, таныс нысанды есінде сақтаған жануарлар жаңа нысанды зерттеуге көбірек уақыт жұмсайды.

Ғарыштық таным

Жануарлар аумағы шаршы километрмен немесе шаршы метрмен өлшенсе де, олардың тіршілік етуі көбінесе азық-түлік көзін тауып, содан кейін ұясына оралу сияқты қабілеттеріне байланысты. Кейде мұндай міндет өте қарапайым түрде орындалуы мүмкін, мысалы химиялық ізді ұстану арқылы. Бірақ көбінесе жануарлар орын, бағыт және қашықтық туралы ақпаратты алу және пайдалану керек болады. Төмендегі абзастарда жануарлардың мұны қалай істейтінінің кейбір жолдары сипатталады. Бағыттағыштар Жануарлар көбінесе өз ұясының немесе басқа да мақсатының қалай көрінетінін біледі, және егер ол көз алдында болса, олар оған қарай ғана қозғалады; мұндай жағдайларда ол "бағыттағыш" рөлінде қызмет етеді. Белгілер Егер жануар мақсатын көре алмаса, ол жақын жердегі заттардың сыртқы түрін жадына алып, оларды бағыт ретінде пайдаланады. Құстар мен аралармен жұмыс істейтін зерттеушілер ұялардың орналасқан жеріне жақын жердегі көзге түсетін заттарды жылжыту арқылы осыны көрсеткен, нәтижесінде ұяға қайтып келген жәндіктер ұяларын жаңа жерде іздеуге мәжбүр болды. Осы саладағы зерттеулер. Айналып өту мінез-құлқы Кейбір жануарлар кеңістіктік ортасын жақсы түсінеді және егер бұл оларға тиімді болса, ең тікелей жолды таңдамайды. Мысалы, кейбір секіруші өрмекшілер тоңды тікелей жолмен емес, кері жолмен шабуылдайды, бұл мінез-құлық және жолды жоспарлаудағы икемділікті, сондай-ақ көрегендік арқылы оқу мүмкіндігін көрсетеді.

Ұзақ қашықтыққа арналған навигация; бағыт-бағдарлау

Көптеген жануарлар маусымдық көші-қон кезінде немесе көбейетін жерлеріне қайта оралу үшін жүздеген немесе мыңдаған шақырым саяхаттайды. Оларды Күн, жұлдыздар, жарықтың поляризациясы, магниттік сигналдар, иіс сезу, жел немесе осылардың комбинациясы бағыттап отыруы мүмкін. Осы ауқымды зерттеулер жануарлардың бағдарлау қабілеті туралы мақалада толығырақ жарылған. Маймылдар мен қасқырлар сияқты жануарлардың кеңістіктік ойлау қабілеті жоғары деген гипотеза бар, себебі бұл дағды тірі қалу үшін маңызды. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, соңғы 15 мың жылдық үйрету барысында адамдар тамақ және баспана сияқты қажеттіліктерді қамтамасыз етуінің нәтижесінде, иттерде бұл қабілет азайып қалған болуы мүмкін.

Күннің уақыты: тәуліктің тәуліктік ырғағы

Жануарлардың көпшілігінің мінез-құлқы жер бетіндегі күн сайынғы жарық пен қараңғылық циклымен үйлесімді. Сондықтан, көптеген жануарлар күндіз белсенді, ал басқалары түнде, тағы басқалары таң мен кешкі мезгілде белсенді болады. Осы "күндізгі ырғақтардың" жарықтың болуымен немесе болмауымен ғана басқарылатынын ойлауға болар, бірақ зерттелген жануарлардың дерлік барлығында жануар тұрақты жарық немесе қараңғылықта болған кезде де белсенділік циклдарын қамтамасыз ететін "биологиялық сағат" бар екені көрсетілді. – Бұл ырғақтар көбінесе танымдық процестерден бөлек талқыланады, ал толық ақпарат алу үшін оқырманға негізгі мақалаға (Күндізгі ырғақтар) жүгіну ұсынылады.

Интервал уақытын белгілеу

Өмір сүру көбінесе жануардың уақыт аралықтарын дұрыс анықтау қабілетіне байланысты. Мысалы, қызылқұйрық колибрилері гүлдердің нектарымен қоректенеді және көбінесе сол гүлге қайта оралады, бірақ гүлдің нектары толуға жеткілікті уақыт өткен соң ғана. Бір тәжірибеде колибрилер тез тозатын, бірақ белгілі бір уақыттан кейін (мысалы, жиырма минуттан кейін) қайта толатын жасанды гүлдермен тамақтандырылды. Құстар гүлдерге шамалы дәл уақытта оралуды үйреніп, сегіз түрлі гүлдің қай уақытта толатынын білді және әр гүлге қанша уақыт бұрын келгенін есте сақтады. Уақыт аралығын анықтаудың егжей-тегжейі көптеген түрлерде зерттелді. Ең көп қолданылатын әдістердің бірі – "пик процедурасы". Типик тәжірибеде, операциялық камерадағы егеуқұйрық азық алу үшін рычагты басады. Жарық жанғанда, рычагты басу нәтижесінде 10 секундтен кейін белгілі бір уақытта азық түйіршігі беріледі, содан кейін жарық сөндіріледі. Уақытты өлшеу, азық берілмейтін және жарық жанды күйінде қалатын сынақтар кезінде жүзеге асырылады. Мұндай сынақтарда егеуқұйрық шамамен 10 секундқа дейін рычагты жиі басады, содан кейін азық келмеген кезде басуды біртіндеп тоқтатады. Егеуқұйрықтың осы сынақтарда ең көп басатын уақыты, оның күтетін уақыт ретінде қарастырылады. "Пик процедурасы" және басқа да әдістерді қолданатын тәжірибелер жануарлардың қысқа уақыт аралықтарын өте дәл анықтай алатынын, бір уақытта бірнеше оқиғаны уақыттай алатынын және уақытты кеңістіктік және басқа да сигналдармен үйлестіре алатынын көрсетті. Мұндай сынақтар жануарлардың уақытты есептеу теорияларын сандық түрде тексеру үшін де қолданылды, мысалы, Гиббонның Скалярлық Күту Теориясы ("SET"), Киллиннің Мінез-құлқылық Уақыт Теориясы және Мачадоның Уақытты Үйрену моделі. Әзірге ешбір теория бірауыздан қолдау тапқан жоқ. Табиғатта немесе тұтқындық жағдайында өздігінен құралдарды пайдаланатын басқа сүтқоректілерге пілдер, аюлар, киттер, теңіз суырықтары және мангустар жатады.

Құстар

Құстардың бірнеше түрі, соның ішінде қарғалар, тотықтар, мысырлық бүркіттер, қоңыр баслы жаңғақтар, қараторғайлар және сұрқұйрықтар сияқты құстардың жабайы табиғатта құралдарды қолданатыны байқалды. Кейбір түрлер, мысалы Галапагос аралдарындағы ағашқайыңдар, азық іздеуде нақты құралдарды өмірлік қажеттілік ретінде пайдаланады. Дегенмен, мұндай мінез-құлық көбінесе өте тұрақсыз болып келеді және жаңа жағдайларда тиімді қолданыла алмайды. Көптеген құс түрлері өте күрделі ұялар салады, бірақ ұя салу мінез-құлқы кейбір "құралды пайдалану" анықтамаларының шарттарына сай келсе де, басқаларына сай келмейді. Құстардың бірнеше түрі бақыланатын тәжірибелерде құралдарды қолдануға оқытылған. Зертхана жағдайында жан-жақты зерттелген түрлердің бірі – Жаңа Каледония қарғасы. "Бетти" деген жеке қарға жаңа мәселені шешу үшін сымнан құрал жасады. Ол құдықтан етпен толтырылған кішкентай шелекке жете алу үшін тура сымның орнына сым ілгішін таңдай ма, жоқ па, соны анықтау үшін сынақтан өтті. Бетти етке тура сыммен тигізуге тырысты. Бұл әдіспен бірнеше рет сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, ол сымды кері тартып алып, құдықтың түбіне бағыттады, ол тамырына скотчпен бекітілген еді. Сым тез арада тұрып қалды, сонда Бетти оны бүйірінен тартып, иіп, босатып алды. Содан кейін ол ілгішті құдыққа енгізіп, етті шығарды. 10 кезектік сынақтардың барлығында, тек тура сым ғана берілгенде, ол да сол сияқты ілгіш жасап, қолданды, бірақ алдымен тура сымды сынап көрді. Ақыл-парасатымен ерекше көзге түсетін тағы бір құс – Африкалық сұр тотығы. Америкалық жануарлар мінез-құлқы мен психолог Айрин Пепперберг африкалық сұр тотықтардың танымдық қабілетке ие екенін дәлелдеді. Пепперберг сынақтарында "Алекс" атты тотықты пайдаланды және тотықтардың дыбыс пен мағынаны байланыстыра алатынын көрсетті, бұл құстардың тек адам сөзін қайталай алады деген ұзақ жылдар бойы қалыптасқан теорияны жоққа шығарды. Басқа зерттеушілердің зерттеулері африкалық сұр тотықтардың тамақ бар және бос қораптардың арасын дұрыс таңдау үшін дедуктивті ойлауды қолдана алатынын анықтады. 1970 жылдары Пепперберг бұл зерттеуді бастағанға дейін, ғалымдар тотықтардың интеллектуалдық қабілетін аз зерттеген, және бүгінде де солай. Көптеген зерттеулер маймылдарға, шимпанзелерге, гориллалар мен дельфиндерге бағытталған, оларды өсіру, тамақтандыру және күту әлдеқайда қиын. 1980 жылдардың соңына қарай Алекс 50-ден астам түрлі заттың, бес пішіннің және жеті түстің атауларын білді. Ол сонымен қатар "бірдей" және "әртүрлі" деген сөздердің мағынасын да түсінді – бұл адамның интеллектуалдық дамуындағы маңызды қадам.

Балық

Бірнеше лақ балық түрі екі жақтаулы моллюскілердің (ішекқуыстылар, теңіз кірпісі және ұлулардың) қабықтарын сындыру үшін тастарды есептеу құралы ретінде пайдаланғаны байқалды. Бұл мінез-құлықты алғаш рет 2009 жылы Джакомо Бернарди қызыл-нүктелі тісті балықта (Choerodon anchorago) бейнеледі. Балық құмды желпіп, екі жақтаулы моллюскіні шығарып алады, оны аузына алып, бірнеше метр жүзіп, тасқа жетеді, содан кейін басын бүйірге бұрып соғып, моллюскіні бөліп тастау үшін оны есептеу құралы ретінде пайдаланады. Бұл мінез-құлық Австралияның Ұлы Барьерлі рифіндегі қара дақты тісті балықта (Choerodon schoenleinii), Флоридадағы сары бас лақ балықта (Halichoeres garnoti) және аквариумдағы алты жолақты лақ балықта (Thalassoma hardwicke) да тіркелді. Бұл түрлер осы отбасының филогенетикалық ағашының қарама-қарсы ұштарында орналасқан, сондықтан бұл мінез-құлық барлық лақ балықтардағы тереңге сіңген қасиет болуы мүмкін.

Омыртқасыздар

Басқұлаштылар күрделі міндеттерді орындай алады, осылайша олар омыртқасыз жануарлардың ең зиялылары ретінде танылды. Мысалы, осьтібалықтар ішіндегісін алу үшін банкаларды аша алады және туған сәттен бастап жаңа дағдыларды үйренуге тамаша қабілетке ие. Кейбір басқұлаштылар қорғану немесе жасыну үшін кокос қабықтарын пайдаланатыны белгілі. Басқұлаштылардың танымдық эволюциясы негізінен жыртқыштық және жем іздеу қысымымен қалыптасқан деп есептеледі, бірақ күрделі көбейту ортасы да әсер еткен болуы мүмкін.

Ойлау және проблеманы шешу

Түрлердің кең ауқымындағы жануарлар абстрактілі ойлау қажет болатын мәселелерді шеше алатыны анық; Вольфганг Кёлердің (1917) шимпанзелермен жасаған жұмысы бұл саланың белгілі ерте мысалы. Ол шимпанзелердің қол жеткізбейтін жерге ілінген банандарды алу сияқты мәселелерді шешу үшін әрекет-әрекетке қатысты тәсілді қолданбайтынын байқады. Олардың мінез-құлқы "талапқа қатаң сай" болды, олар жеміске жете алу үшін қораптарды өздігінен орналастырды. Себеп-салдарлық ойлау торғайлар мен Жаңа Каледония қарғаларында да байқалды. Қалалық аймақтардағы Барбадос бұқашақтарының (Loxigilla barbadensis) ауылдық бұқашақтарға қарағанда жаңашылдық мәселелерді шешуде жақсы екені көрсетілді, бірақ олардың түс ажыратуды үйрену қабілеттерінде ешқандай айырмашылық жоқ.

Танымдық ауытқу

Когнитивтік бейімділік – бұл басқа адамдар немесе жағдайлар туралы шешімдерде нормадан немесе рационалдылықтан жүйелі түрде ауытқу үлгісі, онда қорытындылар логикалық емес түрде жасалуы мүмкін. Когнитивтік бейімділік кейде "Шынық жартылай толған ба, жартылай бос па?" деген сұраққа берілген жауаптар арқылы мысалмен көрсетіледі. "Жартылай бос" деген жауап пессимизмді, ал "жартылай толған" деген жауап оптимизмді көрсетеді деп есептеледі. Жануарларда бұл тестілеу үшін, жануарға А стимулы, мысалы, 100 Гц дыбысы, жағымды оқиғаға дейін, мысалы, жануар тұтқаны басқанда қажетті тамақ берілетінін күту үшін оқытылады. Сол жануар В стимулының, мысалы, 900 Гц дыбысы, жағымсыз оқиғаға дейін, мысалы, жануар тұтқаны басқанда дәмсіз тамақ берілетінін күту үшін оқытылады. Содан кейін жануарға аралық С стимулы, мысалы, 500 Гц дыбысы беріледі және жануардың оң немесе теріс сыйлықпен байланысты тұтқаны басатыны бақыланады. Бұл жануардың жағдайының оң немесе теріс екенін көрсетуге арналған. Осы әдісті қолданған зерттеуде, ойнап қызықтырылған егеуқырлар, жай ғана ұсталған егеуқырлардан өзгеше реакция көрсетті. Қызықтырылған егеуқырлар ұсталғандарға қарағанда көбірек оптимистік көзқарас танытты. Авторлар "жануарлар моделінде тікелей өлшенген оң әсерлі күй мен белгісіздік аясында шешім қабылдау арасындағы байланысты алғаш рет көрсеттік" деп мәлімдеді. Тышқандар, иттілер, резус макакалары, қойлар, балапандар, қарғалар және бал аралары сияқты көптеген түрлерде когнитивтік бейімділікке дәлелдер бар.

Тіл

Адам тілінің жануарлар тіліндегі үлгісін жасау – жануарлар тілі зерттеуі деп аталады. Жоғарыда айтылған маймыл тілінің тәжірибелерінен басқа, тотықтар мен үлкен жоталы тоқылдақтар сияқты примат емес түрлерге тілді немесе тілге ұқсас мінез-құлықты үйретуге көбінесе сәтті болған әрекеттер де болды. Ғалым Герберт Террас, Ним Шимпанский жануарымен өзінің нәтижелерін және басқалардың зерттеулерін талдап, шимпанзелер жаңа сөйлемдер құра алады деген пікірді сынады. Одан кейін Луис Герман мұрынтықты дельфин (Herman, Richards, & Wolz, 1984) жасанды тілді түсіну туралы зерттеулерін жариялады. Бұл зерттеулер, әсіресе когнитивті лингвистер арасында дау тудырғанымен, көптеген зерттеушілер көптеген жануарлар жеке сөздердің мағынасын түсіне алады, ал кейбіреулері – қарапайым сөйлемдер мен синтаксистік өзгерістерді түсінуі мүмкін екендігіне келіседі. Бірақ, жаңа сөйлемдерге сәйкес символдардың жаңа тізбектерін құра алатын жануардың бар екенін көрсететін дәлел аз. Соңғы кезде Азия пілдері (Elephas maximus) да осындай тапқырлықпен мәселелерді шеше алатыны байқалды. Бір еркек піл қорапты жылдырып, оған тұрып, қасақана қол жетпейтін биіктікке ілінген жемге жете алды.

Сандық

Көптеген зерттеулер жануарлардың сандық ақпаратты пайдалана және жеткізе алатынын, ал кейбіреулерінің қарапайым түрде санай алатынын көрсетеді. Осы зерттеулердің бірнеше мысалы төменде келтірілген. Бір зерттеуде резус маймылдары 1, 2, 3 немесе 4 түрлі нысандарды бейнелейтін суреттерді қарады. Оларды сандық реттеуді қатыстыратын әртүрлі жолдармен жауап беруге үйретті, мысалы, алдымен "1" нысаны, содан кейін "2" нысаны және т.б. таңдау. Бұрын көрмеген нысандарды көрсеткенде де олар осы реттілікті сақтады. Авторлар маймылдардың 1-ден 9-ға дейінгі сандарды кемінде реттік шкала бойынша ұсына алатынын қорытындылады. Құмырсқалар сандық мәндерді пайдалана және осы ақпаратты жеткізе алады. Мысалы, бірнеше түрдегі құмырсқалар өздерінің жем іздейтін аумақтарында басқа колониялардың мүшелерімен кездескенде олардың санын өте дәл бағалай алады. Сонымен қатар, кейбір құмырсқалар 20-ға дейін санап, 5-ке дейінгі сандарды қосып, азайта алады. Бұл, тамақ табуға болатын лабиринттің қай тармағы туралы ақпаратты барлаушы құмырсқадан оның командасына жеткізуге кеткен уақытты өлшеуге негіделген мұқият жоспарланған эксперименттер арқылы көрсетілді. Санау қабілеті сары ұн құртында (Tenebrio molitor) және бал арасында да сипатталған. Батыс жазық далаларындағы гориллалар екі тағам табағының арасынан таңдау жасағанда, жаттығудан кейін көбірек тағам бар табақты таңдауға қабілетті екенін көрсетті. Ұқсас тапсырмада шимпанзелер азық-түліктің көп мөлшері бар нұсқаны таңдады. Тамақ ретінде пайдаланылатын жеміс шыбықтары бар екі түрлі дисплейдің арасынан таңдау мүмкіндігі берілген саламандралар, белгілі бір тәжірибеде көрсетілгендей, көбірек шыбықтары бар дисплейді сенімді түрде таңдады. Басқа эксперименттер жануарлардың тамақ емес мөлшерлерді де ажырата білуін көрсетті. Америкалық қара аюлар компьютер экранындағы тапсырмада сандық ажырату қабілетін көрсетті. Аюлар компьютер мониторына лапасымен немесе мұрынымен тиіп, экрандағы екі қораптың біріндегі нүктелердің санын таңдауға үйретілді. Әр аю үлкен немесе кіші мөлшерде таңдауға жаттықтырылды. Оқу кезінде аюлар дұрыс жауап бергені үшін тамақпен марапатталды. Барлық аюлар статикалық, қозғалмайтын нүктелер бар сынақтарда кездейсоқ қателіктерге қарағанда жақсы нәтиже көрсетті, бұл олардың екі мөлшердің арасындағы айырмашылықты сезе алатынын көрсетті. Нүктелер саны нүктелердің ауданымен сәйкес келетін және сәйкес келмейтін сынақтарда аюлардың дұрыс таңдауы олардың экрандағы сандардың арасында таңдау жасағанын көрсетеді, тек үлкен немесе кіші торлық кескінді емес, бұл олардың тек өлшемді бағалайтынын көрсетеді. Шөлмеу дельфиндері көбірек нүктелері бар массивке қарағанда аз нүктелері бар массивті таңдау қабілетін көрсетті. Тәжірибешілер бассейн жанында әртүрлі нүктелер саны көрсетілген екі тақтаны орнатты. Дельфиндер бастапқыда аз нүктелері бар тақтаны таңдауға үйретілді. Бұл үшін дельфинге аз нүктелері бар тақтаны таңдағанда сыйлық берілді. Эксперименттік сынақтарда екі тақта орнатылды, дельфин судан шығып, бір тақтаны көрсетті. Дельфиндер сандық ажырату қабілетін көрсетіп, аз нүктелі массивтерді кездейсоқ емес, әлдеқайда үлкен жиілікпен таңдады. Бір сұр тотық, жаттығудан кейін, дыбыстық сигналдарды пайдалану арқылы 0-ден 6-ға дейінгі сандарды ажырата алады. Сандық және дыбыстық жаттығудан кейін, бұл тотыққа дисплейде қанша нысан бар екенін сұрап жасалды. Тотық дұрыс мөлшерді кездейсоқ емес, шынайы мөлшерде анықтай алды. Періште балықтары белгісіз ортаға түскенде өз түріне жататын балықтармен топтасады, бұл әрекетке шоғырлану деп аталады. Екі түрлі топтың арасынан таңдау мүмкіндігі болса, періште балығы екі топтың ішіндегі үлкенірек тобын таңдайды. Бұл 2:1 немесе одан жоғары дискриминация коэффициентімен байқалады, яғни, егер бір топтағы балықтар екінші топтан кем дегенде екі есе көп болса, ол үлкенірек топқа қосылады. Мониторлы кескілер сандық қабілетке ие екені көрсетілді, ал кейбір түрлері 6-ға дейінгі сандарды ажырата алады.

Даналық

Адам емес жануарлардың танымдық қабілеттері мен интеллектын ауызша шкалалармен өлшеу мүмкін болмағандықтан, олар әдетті өзгерту, әлеуметтік оқыту және жаңалыққа реакциялар сияқты әртүрлі әдістер арқылы өлшенген. Басты компоненттік талдау және факторлық талдау жүргізілген зерттеулер приматтардағы танымдық қабілет өлшемдеріндегі жеке айырмашылықтың 47%-ын, ал егешқұйрықтардағы 55%-дан 60%-ын қамтитын интеллектың бір факторы жауапты екенін көрсетті. Бұл көрсеткіштер адамдардағы жалпы интеллект факторы деп аталатын ұқсас бір фактормен түсіндірілетін IQ-ның қабылданған дисперсиясына (40-50%) ұқсас. Дегенмен, жақында жасалған мета-талдау нәтижелері әртүрлі танымдық тапсырмалардағы нәтижелер арасындағы орташа корреляция 0,18-ге тең екенін көрсетеді. Осы зерттеудің нәтижелері адам емес жануарларда жалпы интеллекттің қолдау дәлелдерінің нашар екенін көрсетеді, сондай-ақ әлеуметтік оқыту мен мәдени интеллектке де қатысты. Адам емес g модельдері g-ның вариациясының механизмдерін түсінуге көмектесу үшін интеллектке қатысты генетикалық және неврологиялық зерттеулерде пайдаланылды.

Ақыл теориясы

Ақыл теориясы – өзіне де, басқаларға да саналық күйлерді, мысалы, ниеттерді, тілектерді, ойша жасауды, білімді тағайындау және басқалардың өзінен өзгеше тілектері, ниеттері және көзқарастары бар екенін түсіну қабілеті. Қарғалармен жасалған кейбір зерттеулер адам емес түрлердегі ақыл теориясының болуын көрсетеді. Қарғалар – жоғары танымдық қабілеттерімен кеңінен танылған Corvidae тұқымдасына жататын құстар. Олар тамақтарын доминантты қарғалар көрініп, естілетін кезде жасыратыны байқалған. Осы байқауға негізделген зерттеулерде қарғалардың "көру" саналық күйін түсінуі тексерілді. Бірінші қадамда, құстар доминантты қарғалар көрінген кезде жасырын жерлерін қорғады, бірақ оларды көрші бөлмеден ғана естігенде қорғамады. Келесі қадамда оларға көрші бөлмеге қарауға мүмкіндік беретін кішкентай тесік берілді. Тесік ашық болғанда, қарғалар көрші бөлмеде доминантты қарғалардың дыбысын естігенде, тіпті бұл дыбыстар жазбадан ойнатылған кезде де, жасырын жерлерін ашудан қорғады.

Биологиялық шектеулер

Инстинктивті дрейф танымдық зерттеулердің түсіндірілуіне әсер етуі мүмкін. Инстинктивті дрейф – жануардың үйренген жауаптарға бөгет жасайтын, инстинктивті мінез-құлыққа қайта оралу бейімі. Бұл тұжырым Келлер мен Мариан Бреланд жұмысынан туындады, олар сілеушенің ақшаны қорапқа салуын үйреткен. Сілеушен тамақ іздеген кездегідей, монеталарды қыртыстауымен инстинктивті мінез-құлыққа көшті. Жануарлардың стимулдарды өңдеу және оларға жауап беру қабілеті мидың өлшемімен байланысты. Шағын миы бар жануарлар үлкен миы бар жануарларға қарағанда оқуға аз тәуелді, қарапайым мінез-құлықтарды көрсетуге бейім. Омыртқалы жануарлар, әсіресе сүтқоректілер, үлкен миы мен тәжірибеге байланысты өзгеретін күрделі мінез-құлыққа ие. Ми мен дене өлшемі арасындағы қатынасты көрсететін «энцефализация коэффициенті» (ЭК) деп аталатын формула 1960 жылдардың соңында Х.Дж.Джерисонмен әзірленді. Энцефализация коэффициенті қисық түрінде көрсетілгенде, қисықтан жоғары ЭК көрсеткен жануардың сол өлшемдегі орташа жануарға қарағанда жоғары танымдық қабілеттері болуы күтіледі, ал қисықтан төмен ЭК көрсеткен жануардың қабілеттері төмен болуы мүмкін. Әртүрлі формулалар ұсынылған, бірақ Ew(ми) = 0.12w(дене)2/3 теңдеуі сүтқоректілердің үлгісінен алынған деректерге жақсы сәйкес келеді деп табылған. Бұл формула ең жақсы жағдайда ұсыныс ретінде қарастырылады және сүтқоректілер емес жануарларға қолдану кезінде ерекше сақтық қажет. Кейбір омыртқалы жануарлар кластары үшін 2/3 орнына 3/4 дәрежесі қолданылуы мүмкін, ал көптеген омыртқасыз жануарлар тобы үшін бұл формула мағыналы нәтижелер бермеуі мүмкін.

Жануарлардың танымдық қабілетіне қарсы эксперименттік дәлелдер

Бірнеше эксперименттерді кейбір жануар түрлерінің ақылды, көреген немесе ақыл-ой теориясына ие деген сеніммен оңай үйлестіру мүмкін емес. Жан Анри Фабр (1823–1915), осы сияқты барлық келесі тәжірибелерге негіз салғанда, жәндіктер «өздері не істеп жатқанын түсінбей, күшті инстинкттерін орындайды» деп мәлімдеді. Мысалы, құм арасының паралич болған жемін мұрттың орнына аяғымен ұстауға болатынын түсіну оның қабілетінен асып түседі. «Оның әрекеттері бірінен соң бірі қайталап келетін эхолар сияқты, бәрі де белгілі бір ретпен оянады, ал бұрынғысы естілмесе, ешқайсысы да дыбыстамайды». Фабрдың көптеген тәжірибелері оны ғалымдар оларды объективті түрде зерттеудің орнына «жануарларды қадірлеуге» тырысады деген ойға келтірді. К. Ллойд Морганның (1852–1936) байқаулары оған жануарлардың сырттай ақылды көрінетін мінез-құлқының көбінесе инстинкттердің немесе сынақ пен қателіктің нәтижесі екенін көрсетті. Мысалы, Морганның иті басымен білдекті көтеріп (осылайша бақтың қақпасын ашып, қашып құтылу үшін) оны бақылап отырған көптеген адамдар иттің әрекеттерінде ойлау бар деп сенді. Алайда Морган иттің бұрынғы, кездейсоқ, мақсатсыз әрекеттерін мұқият бақылап, «әдеттегі жоспарлаудың орнына» «бақытты нәтижеге қол жеткізгенше, үнемі сынап, сәтсіздікке ұшырау» арқылы осыған келгенін дәлелдеді. Э. Л. Торндайк (1874–1949) ашқан мысықтар мен иттілерді «арқанның иірімшесін тарту сияқты қарапайым әрекет арқылы қашып құтыла алатын» қоршауға орналастырды. Олардың мінез-құлқы олардың «ақыл-ойға ие емес екенін» көрсетті. Торндайк жазғандай, жануарлардың мінез-құлқы туралы көптеген кітаптар «психологияны емес, жануарларды мақтауды» ұсынады. Вольфганг Кёлердің эксперименттері жануарлардың танымдық гипотезасын қолдайтын дәлелдер береді деп жиі айтылса да, оның кітабында оған қайшы мысалдар көп. Мысалы, ол шимпанзелерді тек бір қорапты жылдыру арқылы ғана бананға жете алатын жағдайға келтірді. Кёлердің айтуынша, шимпанзе «мұндай мәселелерді шешуде қиындыққа тап болады, олар ең қарапайым кедергіні оңай жылдырудың орнына, ең ерекше және ең алыс құралдарды қолданады және ең қызық әдістерді таңдайды». Луизиана университетінің Дэниел Повинелли мен Тимоти Эдди жас шимпанзелерге екі тамақ берушінің арасынан таңдау жасау мүмкіндігі бергенде, олардың екеуі де жалбарынуды көре алатын адамнан да, көре алмайтын адамнан да тамақ сұрағанын көрсетті, осылайша жас шимпанзелердің адамдар көретінін түсінбейтінін болжады. Уэйн штатының университетінің Моти Ниссани бірмалық пилдерге ыдыстан тамақ алу үшін қақпақты көтеруді үйретті. Содан кейін қақпақ ыдыспен бірге жерге қойылды (ол енуге кедергі келтірмейді), ал сыйлық ыдысқа салынды. Барлық пилдер сыйлықты алу алдында қақпақты лақтыра берді, осылайша пилдердің қарапайым себеп-салдар байланысын түсінбейтінін көрсетті.

Түрлер бойынша танымдық қабілет

Дәстүрлі түрде таралған бейне – бұл scala naturae, табиғат сатысы, онда әртүрлі түрлердің жануарлары біртіндеп жоғары сатыларды иеленеді, ал адамдар көбінесе ең жоғары сатыда болады. Алайда, мұндай иерархияны қолдануға қатысты кейбір келіспеушіліктер бар, және кейбір сыншылар нақты танымдық қабілеттерді әртүрлі экологиялық орталарға бейімделу ретінде қарастыру қажет деп санайды. Кейбір биологтар адамдардың шын мәнінде ең ақылды жануар емес екенін, және ешқандай жануарды ең ақылды деп сипаттауға болмайды деп мәлімдейді, себебі кейбір жануарлар белгілі бір салаларда жоғары танымдық дағдыларға ие. Бұл Джон Туби сияқты эволюциялық психологтардың пікіріне қайшы келеді, олар адамдарға тән бірегей ерекшеліктердің кең тізіміне сүйене отырып, адамдардың бірегей "танымдық нишаны" үшін эволюциялағанын және оларды ең ақылды жануар деп санауға болатынын айтады. Әділ немесе әділетсіз болсын, жануарлардың танымдық тапсырмалардағы өнері жиі адамдармен салыстырылады. Біздің ең жақын биологиялық туыстасымыз – құмайшалар, адамдарға ұқсас өнер көрсетеді. Құстардың ішінде, қарғалар мен тотықұстар адам сияқты тапсырмаларды жақсы орындайтыны анықталды. Кейбір осьмұшалар құралдарды қолдану сияқты жоғары деңгейдегі дағдыларды көрсетеді, ал бабуиндер сөздерді тани алады. Көбінесе эндотермдер болып табылатын орташа құс немесе сүтқоректінің ми-дене арақатынасы, әдеттегі эктотерм омыртқалылардан он есе үлкен. Бұл зерттеушілер арасында сүтқоректілер мен құстардың адамдар сияқты "жетілген" танымдық ерекшеліктерге ие екені, ал телеост балықтары сияқты басқа омыртқалы жануарлар "примитивті" екені туралы кең таралған түсінікке әкелді, нәтижесінде олар жеткілікті зерттелмеді. Дегенмен, күшейіп келе жатқан дәлелдер балықтардың тек қана Павлов пен оперативтік шарттау арқылы түсіндірілмейтін қабілеттерге ие екенін көрсетеді, мысалы, кері оқыту, жаңа кедергілерден қашу және бір уақытта екі таңдаудан тұратын тапсырмаларды орындау, сондай-ақ басқа балықтардың қорқынышын сезуге мүмкіндік беретін навигациялық танымдық карта жасау, тежегіш моторлық бақылау және эмпатия сияқты күрделі қабілеттерге ие екенін көрсетеді. Сол сияқты, 2019 жылғы бауырымен жорғалаушылар туралы шолу олардың ләззат пен алаңдаушылық сияқты көптеген эмоцияларды сезіне алатынын көрсетеді.