Кіріспе
Салыстырмалы (жануарлар) психологиядағы экономдық принцип Морганның каноны, сондай-ақ Ллойд Морганның каноны, Морганның интерпретация каноны немесе экономдық принцип – салыстырмалы (жануарлар) психологияның негізгі қағидасы, оны 19 ғасырдағы британдық психолог К. Ллойд Морган тұжырымдаған. Оның дамыған түрінде былай делінеді: Ешбір жағдайда жануарлардың әрекеті жоғары психологиялық процестермен түсіндірілмеуі керек, егер оны психологиялық эволюция және даму сатысында төмен тұрған процестермен дұрыс түсіндіруге болады. Морганның түсіндірмесі жануарлар мінез-құлқына антропоморфтық көзқараспен қараудағы қателіктерді көрсетеді. Ол адамдар жануарлардың іс-әрекеттерін эмоциялар, ниеттер немесе саналы сезімдер сияқты адамдық жағдайлармен теңестіруі керек деп есептеді, егер мінез-құлықты одан да қарапайым түрде түсіндіруге болмаса. Сонымен қатар, жануарлардың мінез-құлқы, егер жануардың бастамасы инстинктивті іс-әрекеттен асып түсетін процедураларды қамтитын болса, күрделі деп қарастырылуы мүмкін (яғни, жануар өзінің табиғи мінез-құлқынан хабардар). Бұл түсіндірме канонның зерттелген контекстін, сондай-ақ оның мақтауларын және сын-ескертпелерін түсінуге көмектеседі. Жұптасу, бәсекелестік және танумен байланысты нақты мысалдар Морганның осы процестерге қатысты жануарлар мінез-құлқын қарапайымдауға басымдық бергенін көрсетеді.
Morgan's Canon, also known as Lloyd Morgan's Canon, Morgan's Canon of Interpretation or the principle or law of parsimony, is a fundamental precept of comparative (animal) psychology, coined by 19th century British psychologist C. Lloyd Morgan. In its developed form it states that:
In no case is an animal activity to be interpreted in terms of higher psychological processes if it can be fairly interpreted in terms of processes which stand lower in the scale of psychological evolution and development. Morgan's explanation illustrates the supposed fallacy in anthropomorphic approaches to animal behaviour. He believed that people should only equate the actions of animals to human states, such as emotions, intents, or conscious awareness, if a less advanced description of the behaviour cannot be posed. Alternatively, animal behaviours can be justified as complex when the animal's initiative involves procedures beyond instinctual practice (i. e. the animal is consciously aware of their own natural behaviours). This explanation can be used to understand the context under which the canon was studied, as well as its praises and criticisms. Several real world applications involving mating, competition and cognition exemplify Morgan's preference to simplify animal behaviour as it relates to these processes.
Контекст
Морганның қағидасы жануарлар мінез-құлқының бұрынғы түсіндірмелерін, әсіресе Джордж Романның тым антропоморфты деп есептеген тәжірибелік әңгімелерге негіделген тәсілдерін сараптап, жасалды. Оның құрметінің бір бөлігі Морганның мінез-құлық сипаттамаларына байланысты, онда бастапқыда жоғары психикалық процестерді пайдалану деп түсіндірілген нәрселерді қарапайым сынақ пен қателік арқылы үйренумен (қазіргі кезде оперативтік шарттау деп аталады) жақсы түсіндіруге болады. Белгілі бір мысал Морганның терьері Тониге қатысты, ол көптеген әрекеттерден кейін бақша қақпасын аша білді. Соңғы нәтиже оңай түсінікті әрекет ретінде қарастырылса да, Ллойд Морган иттің кезең-кезеңімен процедуралық оқытуына әкелген жақындасуларын бақылап, жазып алып, оны түсіндіру үшін ешқандай түсінік қажет емес екенін көрсетті.
Бағалау
Жануарлардың танымдық қабілеттерін кеңінен зерттеу Ллойд Морганның канонын қатаң түрде қолдануды қажет етті. Д. А. Дьюсбери Морганның канонын «әлдебақанда салыстырмалы психология тарихындағы ең көп сілтеме жасалған тұжырым» деп атады. Франс де Ваал өзінің «Маймыл және суши шебері» кітабында оны «психология ғылымындағы ең көп сілтеме жасалған тұжырым» деп қайталады. Бір бөлім Морганның кейінірек қосымша жасаған тұжырымын көрсетеді: «жануарлар түрі жоғары интеллектінің тәуелсіз белгілерін көрсеткен жағдайда күрделі түсіндірулерде ешқандай кемшілік жоқ». Ол ХХ ғасырдағы академиялық психологияда бихевиоризмнің беделінің өсуіне маңызды рөл атқарды. Морганның еңбегі жануарлар танымдық жүйесінің маңызды құрылымдық бөлігі болып қалады және мінез-құлықтың орындалуын түсінуде бағалы деп есептеледі. Канонға сәйкес келудің әртүрлі себептері ұсынылды, оның ішінде сәйкестік талдауы, эволюция мен филогенез шектеулері және физиологиялық мүмкіндіктер. Алайда, канонға көптеген сын айтылды. Көптеген қазіргі зерттеушілер, мысалы, Тобиас Старзак, оның мінез-құлық иерархиясы операциялық тұрғыдан анықталмағанын айтады. Сонымен қатар, жоғары танымдық түсіндірулерге шектеу қою мінез-құлықтағы хабардарлық пен мүмкіндіктер спектрін жоққа шығару туралы алаңдаушылық тудырады. Осы мәселелерге байланысты Морганның түсіндіруі тым қарапайым және екіұшты деп саналады. Кейбір жануарлар мінез-құлықтарын зерттеу, әсіресе, әртүрлі шығу тегі бар мінез-құлықтарды талқылау немесе күрделі жүйелерді байқау кезінде қарапайым түсіндірулерді жақтау туралы сұрақтар тудырады. Ұсынылған мінез-құлық механизмдерінің саны, когнитивтік шкаладағы олардың орнына қарағанда, аз назар аударады. Бірнеше зерттеулер бұл туралы ескеріп, Морганның канонына күмәнділікпен қарады. Осы кемшіліктерге қарамастан, дәлелдемелілік сияқты ұсынылған баламалар, оның қиындықтарын шешуге бағытталған.
Жұптасу дисплейлері
Жануарлардың көпшілігі көбею немесе құдаласу мақсатымен мінез-құлық көрсетеді. Жұптасу мінез-құлқы көбінесе жұптастарды таңдаудағы қатаңдықтан туындағандықтан, яғни әлеуетті серіктестерді іздеуді алдын ала қасақана таңдау деп есептеуге болады. Жұптасу процестері табиғат пен тәрбие арасындағы пікірталасқа жиі тартылады. Дегенмен, жұптасу процедуралары жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін. Кергелен аралдарындағы король пингвиндерін бақылау барысында байқалған гомосексуалды жұптасу көрсеткіштері, қарама-қарсы жынысты тұлғаларды тарту үшін қолданылатын мінез-құлықтан ешқандай айырмашылықты көрсетпейді. Пингвиндердің бір жынысты және қарама-қарсы жынысты тұлғаларды ажырата алу қабілеті жануарлар мінез-құлқы әдебиетінде талқыланды, кейбіреулер бұл құбылысты ерекше деп санайды, ал басқалары оны жүйелі деп есептейді. Дегенмен, жыныстық қатынас сияқты қоршаған ортаның жағдайлары популяция ішінде жеке айырмашылықтарды көрсете алады. Кергелен аралындағы популяция тұлғалар арасында ешқандай айқын ажырату жасамай, кездейсоқ жұптастарды таңдағандықтан, жеке тұлғалар түрлі көпшілік түрінде көрінетіндей, визуалды сигналдарды пайдаланып бәсекелесе алады. Екі түрлі жауынгерлік сигнал тіркелді: біреуі кем дегенде бір еркек үміткердің бас тартуына әкелетін аэродинамикалық көрсеткішті пайдаланады, екіншісі дамымаған коконмен кездесуді талап етеді. Соңғысы бәсекелестердің бір коконға жақындауына кедерес келтірмейді, бірақ ұрғашы дамыған жағдайда төбелес болуы мүмкін. Басқа түрлердегі ұқсас жағдайлар ойын теориясының қағидаттарымен қолдалады. Алайда, көбелектер арасындағы бәсекелестік сирек кездеседі, сондықтан қақтығыстарды шешу толыққанды түсініксіз. Бір зерттеу Морганның канонын үшінші процесті анықтау үшін қолданды; соғыстардың пайда болуы басқа бәсекелестерге құда болуға жасалған қате әрекеттен туындауы мүмкін. Бірнеше зерттеулердің нәтижелері ауа шайқасының тек еркектерге тән екенін көрсетеді. Жануарлар құқығын қорғаушылар көтерген мәселелер жеке тұлғалардың немесе түрлердің танымдық қабілеттерін қамтиды. Мұндай мәселелер көптеген түрлердің өзіне-өзін тануға белгілі бір деңгейде қабілетті екенін көрсетеді. Дельфиндер жоғары интеллектуалдық қабілеттерімен ерекшеленеді және көбінесе танымдық эксперименттердің нысаны болады. Морганның каноны әдетте жоғары деңгейдегі процестерге негізделген болжамдардан аулақ болуға бағытталған болса да, дельфиндермен психологиялық ерекшеліктер туындайды, өйткені олардың қабылдаулары олардың атынан қасақаналықты білдірмейді. Адамдарға ұқсас өзін-өзі бағыттайтын және басқа бағыттайтын саналық күйлердің бар екендігіне дәлелдер бар. Зерттеуге қатысушылар өзгермеген дыбыс үзіндісіне бейімделді, содан кейін олардың жадында дыбыс биіктігінің өзгеруін анықтаулары күтілді. Дыбыс төмен немесе жоғары болған кезде, дельфиндер әрбір дыбыс санатын көрсетуге арналған ескекке тиді. Нәтижелер дыбыс биіктігінің өзгеруін түсіндіру күмәнді болатын ажырату шегінен жоғары (шамамен 2100 Гц) екенін көрсетеді. Айырмалаудағы ықтимал қателерді ескере отырып, белгісіздік туындаған жағдайда үшінші "қашқыш" ескек ұсынылды. Дельфиндер арасындағы зерттеуге қатысушылар, түсініксіздігіне қарамастан, қалған екі нұсқаның біреуін таңдады, бәлкім, бастапқы жауаптарына берілгендіктен. Осы зерттеулердің негізінде сарапшылар Морганның төменгі деңгейдегі зерттеулерін растайтын, тамырланған мәжбүрлеу үлгісі туралы кеңінен келісті.