Жануарлар мінез-құлқының салыстырмалы психологиясы

Кіріспе

Психологияның адам емес жануарлардың мінез-құлқына арналған саласы

Салыстырмалы психология – адам емес жануарлардың мінез-құлқы мен психикалық процестерін ғылыми тұрғыдан зерттеу, әсіресе олардың филогенетикалық тарихымен, бейімделу маңыздылығымен және мінез-құлықтың дамуымен байланысы. «Салыстырмалы психология» термині тар және кең мағынада қолданылуы мүмкін. Тар мағынасында ол әртүрлі түрлердің психологиясы мен мінез-құлқындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды зерттеуді білдіреді. Ал кең мағынасында салыстырмалы психологияға түрлер, жыныстар, даму сатылары, жас және этникалық топтар сияқты әртүрлі биологиялық және әлеуметтік-мәдени топтар арасындағы салыстырулар да кіреді. Осы саладағы зерттеулер көптеген мәселелерді қамтиды, түрлі әдістерді пайдаланады және жәндіктерден приматтарға дейінгі көптеген түрлердің мінез-құлқын зерттейді. Салыстырмалы психология кейде түрлер аралық, соның ішінде адамдар мен жануарлар арасындағы салыстыруларға баса назар аударады деп есептеледі. Дегенмен, кейбір зерттеушілер тікелей салыстырулар ғана салыстырмалы психологияның негізгі мақсаты болуі керек емес деп санайды, сондай-ақ, мінез-құлқының түсіну үшін бір организмге терең назар аудару да маңызды, тіпті одан да маңызды болуы мүмкін. Дональд Дьюсбери бірнеше психологтардың еңбектерін және олардың анықтамаларын қарастырып, салыстырмалы психологияның мақсаты – жақын және түпкі себептерді ескере отырып, жалпылама принциптерді орнату екеніне қорытынды жасады. Мінез-құлыққа салыстырмалы тәсіл қолдану, мақсатты мінез-құлықты төрт бір-бірін толықтыратын перспективадан бағалауға мүмкіндік береді, олар Нико Тинбергенмен әзірленген. Біріншіден, мінез-құлықтың түрлер арасында қаншалықты кең таралғандығын сұрауға болады (яғни, жануарлар түрлері арасында бұл мінез-құлық қаншалықты жиі кездеседі?). Екіншіден, мінез-құлықты көрсететін жеке тұлғалардың өмірлік репродуктивтік табысына бұл мінез-құлық қалай әсер етеді (яғни, мінез-құлықты көрсетпейтін жануарларға қарағанда, осы мінез-құлықты көрсетушілер көбірек ұрпақ береді ме?). Мінез-құлықтың түпкі себептерін зерттейтін теориялар осы екі сұраққа берілген жауаптарға негізделген. Үшіншіден, мінез-құлыққа қандай механизмдер қатысады (яғни, мінез-құлықты қалыптастыру үшін қандай физиологиялық, мінез-құлықтық және қоршаған орта факторлары қажет және жеткілікті?). Төртіншіден, зерттеуші жеке тұлғадағы мінез-құлықтың дамуы туралы сұрауы мүмкін (яғни, мінез-құлықты көрсету үшін жеке тұлға қандай жетілу, оқу және әлеуметтік тәжірибелерден өтуі керек?). Мінез-құлықтың жақын себептерін зерттейтін теориялар осы екі сұраққа берілген жауаптарға негізделген. Толығырақ ақпарат алу үшін Тинбергеннің төрт сұрағына жүгініңіз.

Comparative psychology is the scientific study of the behavior and mental processes of non human animals, especially as these relate to the phylogenetic history, adaptive significance, and development of behavior. The phrase comparative psychology may be employed in a narrow and a broad meaning. In its narrow meaning, it refers to the study of the
similarities and differences in the psychology and behavior of different species. In a broader meaning, comparative psychology includes comparisons between different biological and socio cultural groups, such as species, sexes, developmental stages, ages, and ethnicities. Research in this area addresses many different issues, uses many different methods and explores the behavior of many different species from insects to primates. Comparative psychology is sometimes assumed to emphasize cross species comparisons, including those between humans and animals. However, some researchers feel that direct comparisons should not be the sole focus of comparative psychology and that intense focus on a single organism to understand its behavior is just as desirable; if not more so. Donald Dewsbury reviewed the works of several psychologists and their definitions and concluded that the object of comparative psychology is to establish principles of generality focusing on both proximate and ultimate causation. Using a comparative approach to behavior allows one to evaluate the target behavior from four different, complementary perspectives, developed by Niko Tinbergen. First, one may ask how pervasive the behavior is across species (i. e. how common is the behavior between animal species?). Second, one may ask how the behavior contributes to the lifetime reproductive success of the individuals demonstrating the behavior (i. e. does the behavior result in animals producing more offspring than animals not displaying the behavior)? Theories addressing the ultimate causes of behavior are based on the answers to these two questions. Third, what mechanisms are involved in the behavior (i. e. what physiological, behavioral, and environmental components are necessary and sufficient for the generation of the behavior)? Fourth, a researcher may ask about the development of the behavior within an individual (i. e. what maturational, learning, social experiences must an individual undergo in order to demonstrate a behavior)? Theories addressing the proximate causes of behavior are based on answers to these two questions. For more details see Tinbergen's four questions.

Тарих

9 ғасырдағы ғалым әл-Жахиз құмырсқа сияқты жануарлардың әлеуметтік ұйымдастырылуы және байланыс әдістері туралы еңбектер жазды. 11 ғасырдағы араб жазушысы Ибн әл-Хайтам (Альхазен) «Жануарлар жанына әннің әсері» деген трактат жазды. Ол осы трактатта музыка арқылы түйенің қарқынын қалай жылдамдатуға немесе баяулатуға болатынын көрсетіп, музыканың жануарлар мінез-құлқына қалай әсер ететінін жылқылар, құстар және жорғалаушылармен тәжірибелер жасап, басқа мысалдар келтірді. 19 ғасырға дейін Батыс әлеміндегі көптеген ғалымдар музыканың адамға тән құбылыс екеніне сенді, бірақ содан бері жасалған тәжірибелер Ибн әл-Хайтамның музыканың жануарларға да әсер ететіні туралы пікірін растады. Чарльз Дарвин салыстырмалы психологияның дамуында маңызды рөл атқарды. Оның үлесі соншалықты зор болғандықтан, психологияны «Дарвинге дейінгі» және «Дарвиннен кейінгі» деп бөліп қарастыру қажет деп есептеледі. Дарвиннің теориясы бірнеше гипотезаға әкелді, олардың бірі – адамды басқалардан ерекшелендіретін жоғары ақыл-ой, моральдық және рухани қабілеттер эволюциялық принциптермен түсіндірілуі мүмкін. Дарвинизмге қарсы шыққандарға жауап ретінде Джордж Романс басқарып, жануарлардың «алғашқы адамдық санасы» бар екенін көрсетуге тырысқан «әңгімелік қозғалыс» пайда болды. 19 ғасырдың соңында бірнеше ғалымдардың еңбектері де үлкен әсер етті. Дуглас Александр Сполдингті «алғашқы тәжірибелік биолог» деп атады, бірақ оның жұмысына қарамастан, нақты өзгеріс болған жоқ. Ол он жылдан кейін тағы да дәлелдер келтірді, бірақ нәтижесіз. Осы уақытта Еуропада этология түрлі түрлер мен мінез-құлықтарды зерттеуде үлкен жетістіктерге жетті. Екі сала арасында ынтымақтастық болуы керек болған жерде келіспеушіліктер туды, бірақ салыстырмалы психологтар көбінесе көкжиегін кеңейтуден бас тартты. Бұл жағдай этологияның салыстырмалы психологиядан басым түюімен аяқталды, нәтижесінде этологтарға Нобель сыйлығы берілді және АҚШ-та кеңінен танымал болған этологиялық зерттеулер туралы көптеген кітаптар мен телебағдарламалар жарық көрді. Қазіргі уақытта АҚШ-та салыстырмалы психология дамымай тұр. Салыстырмалы психологияның тарихында әртүрлі жануарлар түрлерінде ұқсас зерттеулер жүргізіліп, нәтижелер олардың филогенетикалық немесе экологиялық ерекшеліктеріне сәйкес түсіндірілді. 1970 жылдардағы мінез-құлық экологиясы нағыз салыстырмалы психологияның дамуына негіз болды. Дегенмен, «салыстырмалы психология» термині білімді қоғамдар мен ғылыми журналдардың атауларында, сондай-ақ басқа мамандықтардағы психологтардың санасында қалыптасқандықтан, бұл атау толығымен жойылмайды. Салыстырмалы психологтар әр түрлі жануарлар түрлерінің интеллектуалдық деңгейі туралы мәселемен жиі кездеседі. Шын мәнінде, салыстырмалы психологияның алғашқы әрекеттері әртүрлі жануарлар түрлерінің әртүрлі тапсырмаларды қаншалықты жақсы орындайтынын бағалауды қамтыды. Бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды, себебі кейіннен олардың тапсырмалардың талаптарын талдау және салыстыру үшін түрлерді таңдау жеткілікті деңгейде болмағаны анықталды. Салыстырмалы зерттеушілер жеке айырмашылықтар, мотивациядағы айырмашылықтар, ынталандырудағы айырмашылықтар, сезім функцияларындағы айырмашылықтар, қозғалыс қабілеттеріндегі айырмашылықтар және түрге тән дайындық сияқты мәселелерге тап болады (яғни, кейбір түрлер басқа түрлерге қарағанда кейбір мінез-құлықтарды тез игере алады). 1933 жылы жасалған зерттеу жас приматтардың тұқым қуалаушылық және ортаның оларға тигізетін әсерін зерттеуге бағытталған. Олар Гуа атты шимпанзе адамның иісі мен киімдерін жақсырақ танитынын, ал Келлогтардың баласы (Дональд) адамдарды бет-әлпеті бойынша жақсырақ танитынын анықтады. Бала шимпанзе Гуаның дыбыстарын еліктей бастағаннан кейін зерттеу басталғаннан тоғыз ай өткен соң аяқталды. Адам емес приматтар да тілдің дамуын адамның дамуымен салыстыру үшін қолданылған. Мысалы, Гарднер (1967) Вашо атты ана шимпанзеге америкалық қол тілінде 350 сөз үйреткен. Вашо кейіннен осы білімнің бір бөлігін өзінің асырап алған баласы Лулиске берді. Вашоның қол тілін меңгергеніне қатысты сын оның қол тілімен не айтқысы келгенін түсінетініне қатысты болды. Оның қолдарымен жасаған қозғалыстары тек сыйлық алу үшін (мысалы, тамақ немесе ойыншық) жасалған болуы мүмкін. Басқа зерттеулер маймылдардың тілдік ақпаратты түсінбейтінін, бірақ олардың сөйлегенінің мағынасын түсінуге тырысатынын көрсетті. Барлық үлкен маймылдардың басқа түрлерге тән символдарды жасау қабілеті бар екені хабарланды. Приматтарды зерттеуге қызығушылық жануарлардың танымдық қабілеттерін зерттеумен бірге артты. Сондай-ақ, интеллектуалды деп саналған басқа жануарлар да зерттелді. Мысалдарға қара құстардың түрлі түрлері, попугайлар (әсіресе сұр попугай) және дельфиндер жатады. Алекс (Avian Learning EXperiment) – 1976–2007 жылдар аралығында Пепперберг жасаған танымал зерттеу. Ол африкалық сұр попугай Алекстің тек дыбыстарды емес, заттардың арасындағы «бірдей» және «әртүрлі» ұғымдарын да түсінетінін анықтады. Адам емес сүтқоректілерді зерттеуге иттің зерттелуі де кірді. Иттің үй жануары болуы және мінезінің ерекшелігіне байланысты, олар адамдармен жақын қарым-қатынаста болып, олардың байланыс және танымдық мінез-құлықтарындағы параллелизм анықталды және одан әрі зерттелді. Жоли Маскерони және әріптестері (2008) иттің адамның ашық қалған аузын көріп, одан әсерленуі мүмкін екенін көрсетіп, иттің эмпатия қабілеті бар екенін ұсынды, бірақ бұл мәселе қызу талқылауда. Пиллей және Рейд Чейсер атты бордер-коллинің 1022 түрлі затты/ойыншықты сәтті анықтай және әкеле алатынын анықтады.

The 9th century scholar al Jahiz wrote works on the social organization and communication methods of animals like ants. The 11th century Arabic writer Ibn al Haytham (Alhazen) wrote the Treatise on the Influence of Melodies on the Souls of Animals, an early treatise dealing with the effects of music on animals. In the treatise, he demonstrates how a camel's pace could be hastened or slowed with the use of music, and shows other examples of how music can affect animal behavior, experimenting with horses, birds and reptiles. Through to the 19th century, a majority of scholars in the Western world continued to believe that music was a distinctly human phenomenon, but experiments since then have vindicated Ibn al Haytham's view that music does indeed have an effect on animals. Charles Darwin was central in the development of comparative psychology; it is thought that psychology should be spoken in terms of "pre " and "post Darwin" because his contributions were so influential. Darwin's theory led to several hypotheses, one being that the factors that set humans apart, such as higher mental, moral and spiritual faculties, could be accounted for by evolutionary principles. In response to the vehement opposition to Darwinism was the "anecdotal movement" led by George Romanes who set out to demonstrate that animals possessed a "rudimentary human mind". Near the end of the 19th century, several scientists existed whose work was also very influential. Douglas Alexander Spalding was called the "first experimental biologist", and although it was generally agreed with, no real change took place. He repeated the charges a decade later, again with no results. In the meantime, in Europe, ethology was making strides in studying a multitude of species and a plethora of behaviors. There was friction between the two disciplines where there should have been cooperation, but comparative psychologists refused, for the most part, to broaden their horizons. This state of affairs ended with the triumph of ethology over comparative psychology, culminating in the Nobel Prize being given to ethologists, combined with a flood of informative books and television programs on ethological studies that came to be widely seen and read in the United States. At present, comparative psychology in the United States is moribund. Throughout the long history of comparative psychology, repeated attempts have been made to enforce a more disciplined approach, in which similar studies are carried out on animals of different species, and the results interpreted in terms of their different phylogenetic or ecological backgrounds. Behavioral ecology in the 1970s gave a more solid base of knowledge against which a true comparative psychology could develop. However, the broader use of the term "comparative psychology" is enshrined in the names of learned societies and academic journals, not to mention in the minds of psychologists of other specialisms, so the label of the field is never likely to disappear completely. A persistent question with which comparative psychologists have been faced is the relative intelligence of different species of animal. Indeed, some early attempts at a genuinely comparative psychology involved evaluating how well animals of different species could learn different tasks. These attempts floundered; in retrospect it can be seen that they were not sufficiently sophisticated, either in their analysis of the demands of different tasks, or in their choice of species to compare. Specifically, comparative researchers encounter problems associated with individual differences, differences in motivation, differences in reinforcement, differences in sensory function, differences in motor capacities, and species typical preparedness (i. e. some species have evolved to acquire some behaviors quicker than other behaviors). (1933) aimed to look at heredity and environmental effects of young primates. They found that a cross fostered chimpanzee named Gua was better at recognizing human smells and clothing and that the Kelloggs' infant (Donald) recognised humans better by their faces. The study ended nine months after it had begun, after the infant began to imitate the noises of Gua. Nonhuman primates have also been used to show the development of language in comparison with human development. For example, Gardner (1967) successfully taught the female chimpanzee Washoe 350 words in American Sign Language. Washoe subsequently passed on some of this teaching to her adopted offspring, Loulis. A criticism of Washoe's acquisition of sign language focused on the extent to which she actually understood what she was signing. Her signs may have just been based on an association to get a reward, such as food or a toy. Other studies concluded that apes do not understand linguistic input, but may form an intended meaning of what is being communicated. All great apes have been reported to have the capacity of allospecific symbolic production. Interest in primate studies has increased with the rise in studies of animal cognition. Other animals thought to be intelligent have also been increasingly studied. Examples include various species of corvid, parrots—especially the grey parrot—and dolphins. Alex (Avian Learning EXperiment) is a well known case study (1976–2007) which was developed by Pepperberg, who found that the African gray parrot Alex did not only mimic vocalisations but understood the concepts of same and different between objects. The study of non human mammals has also included the study of dogs. Due to their domestic nature and personalities, dogs have lived closely with humans, and parallels in communication and cognitive behaviours have therefore been recognised and further researched. Joly Mascheroni and colleagues (2008) demonstrated that dogs may be able to catch human yawns and suggested a level of empathy in dogs, a point that is strongly debated. Pilley and Reid found that a Border Collie named Chaser was able to successfully identify and retrieve 1022 distinct objects/toys.

Жануарлардың танымдық қабілеті

Жануарлардың танымдық қабілетін зерттейтін ғалымдар күрделі мінез-құлықты басқаратын ой процестерін түсінуге мүдделі, және олардың көптеген жұмыстары адамдармен жұмыс істейтін когнитивтік психологтардың жұмысына паралель. Мысалы, жануарлардың назар аудару, жіктеу, түсінік қалыптастыру, жад, кеңістіктік таным және уақытты бағалау қабілеттері бойынша көптеген зерттеулер жүргізілген. Осы және басқа да салалардағы көптеген зерттеулер табиғи ортада өмір сүруге маңызды мінез-құлықтармен тікелей немесе жанама байланысты, мысалы, бағыт табу, құралдарды қолдану және сандық дағдылар. Сондықтан салыстырмалы психология және жануарлардың танымдық қабілеті – өте жақын зерттеу салалары болып табылады.

Жануарлардың мінез-құлқының бұзылуы

Мал дәрігерлері тұтқынға алынған немесе үй жануарларының мінез-құлқы мен денсаулығын түсіну және жақсарту үшін олардың психологиялық жағдайын ескеру қажеттігін мойындайды. Тұтқын немесе үй жануарларындағы бұзылған мінез-құлқының жиі кездесетін себептері – стимуляцияның жетіспеуі, тиімсіз стимуляция немесе артық стимуляция. Мұндай жағдайлар бұзылыстарға, болжамсыз және қаланбаған мінез-құлыққа, кейде тіпті физикалық симптомдар мен ауруларға алып келуі мүмкін. Мысалы, ұзақ уақыт бойы қатты музыкаға ұшыраған егешқұйрықтар иесін шағу сияқты, адам психозымен салыстырылатын қанағаттандырмайтын мінез-құлықты дамытуы мүмкін. Иттердің стимуляция жетіспеген кезде қалай әрекет ететіні, тұқымына және жеке жануардың мінезіне байланысты деп кеңінен есептеледі. Мысалы, егер хаскилерге жеткілікті физикалық белсенділік берілмесе, олар бақшаларды және үйлерді бүлдіруі мүмкін. Иттер зорлық-зомбылыққа ұшыраса, психологиялық зақымдануға бейім. Оларға нашар қарайтын болса, қауіпті болуы мүмкін. Жануарлардың бұзылған мінез-құлқының жүйелі зерттеуі салыстырмалы психологиядағы зерттеулерге, соның ішінде шартталу және іс-әрекет арқылы оқыту туралы алғашқы жұмыстарға, сондай-ақ табиғи мінез-құлықтың этиологиялық зерттеулеріне сүйенеді. Алайда, кем дегенде таныс үй жануарларының жағдайында, ол жануарлармен тығыз жұмыс істегендердің жинақталған тәжірибесіне де сүйенеді.

Адам мен жануар арасындағы қарым-қатынас

Адам мен жануарлар арасындағы қарым-қатынас антропологтарға адам мінез-құлқының эволюциясын түсінудің бір жолы ретінде ұзақ уақыттан бері қызығушылық тудырады. Адам мен жануарлардың мінез-құлқындағы ұқсастықтар кейде нақты мінез-құлқының эволюциялық маңызын түсінуге тырысуда қолданылып келеді. Жануарларға деген қатынас әртүрлі болуы мүмкін, және осы айырмашылықтар бір қоғамның адам табиғатын, сондай-ақ адам мен жануардың осы дүниедегі орнын қалай түсінетінін көрсетеді. Ерекше қызығушылық үйге үйретуге (доместикацияға) қаратылады. Мысалы, жануарлар үйге үйретілген кезде, адамдар оларды меншік деп санап, оларды адамдардан кем немесе түбегейлі өзгеше деп қарастыра бастады. Ингольд барлық қоғамда балалар өзгелерден өзін ерекшелеуді және бөліп алуды үйренуі керек екенін айтады. Осы процесте, бейтаныс адамдар "өздерінен емес" деп қарастырылып, жануарлар сияқты көрінуі мүмкін. Ингольд Зигмунд Фрейдтің сөздерін келтіреді: "Балалар ересек, өркениетті адамдарды өз табиғаты мен барлық басқа жануарлардың табиғаты арасында қатаң шекара салуға итермелейтін мақтан тудырмайды. Балалар жануарларды өздеріне тең санауға еш қысылмайды". Бірақ есейген сайын, адамдар өздерінің жануар екенін қабылдау қиындыққа тап болады, сондықтан олар жіктеуге көшеді: адамдарды жануарлардан, ал жануарларды – жабайы және үй жануарларына, үй жануарларын – үй хайуандары мен малға бөліп қарастырады. Мұндай жіктемелерді адамдардың категорияларымен салыстыруға болады: кім адам қоғамдастығының бір бөлігі, ал кім – сырттан келген адам (аутсайдер). The New York Times газеті жануарлардың, әсіресе балалардың үй жануарларымен араласуының психологиялық пайдасы туралы мақала жариялады. Үй жануарларын ұстау балалардың әлеуметтік дағдыларын жақсартатыны дәлелденген. Мақалада зерттеуге қатысқан психолог доктор Сью Дошер былай деді: "Бұл балаларды ынтымақтасуға және бір-бірімен бөлісуге көбірек итермеледі". Сондай-ақ, осы балалардың өзіне сенімділігі артып, басқа балаларға көбірек мейірімділік таныта алатыны анықталды. Сонымен қатар, "Әлеуметтік ғылым және медицина" журналында былай делінген: "Батыс Австралияның Перт қаласындағы 339 тұрғыны үш қала маңындағы аудандардан таңдалып, телефон арқылы сұхбаттастырылды. Үй жануарларын ұстаудың әлеуметтік байланыс пен өзара әрекеттесудің кейбір түрлерімен және көршілік достық сезімімен байланысты екені анықталды. Демографиялық айнымалыларды ескергеннен кейін, үй жануарларын ұстаушылар әлеуметтік капитал және азаматтық белсенділік шкалалары бойынша жоғары нәтижелер көрсетті". Осындай нәтижелер үй жануарларын ұстаудың көршілермен қарым-қатынас жасауға, сондай-ақ адамдар арасында әлеуметтік байланыс орнатуға мүмкіндік беретінін көрсетеді.

The relationship between humans and animals has long been of interest to anthropologists as one pathway to an understanding the evolution of human behavior. Similarities between the behavior of humans and animals have sometimes been used in an attempt to understand the evolutionary significance of particular behaviors. Differences in the treatment of animals have been said to reflect a society's understanding of human nature and the place of humans and animals in the scheme of things. Domestication has been of particular interest. For example, it has been argued that, as animals became domesticated, humans treated them as property and began to see them as inferior or fundamentally different from humans. Ingold remarks that in all societies children have to learn to differentiate and separate themselves from others. In this process, strangers may be seen as "not people", and like animals. Ingold quoted Sigmund Freud: "Children show no trace of arrogance which urges adult civilized men to draw a hard and fast line between their own nature and that of all other animals. Children have no scruples over allowing animals to rank as their full equals." With maturity however, humans find it hard to accept that they themselves are animals, so they categorize, separating humans from animals, and animals into wild animals and tame animals, and tame animals into house pets and livestock. Such divisions can be seen as similar to categories of humans: who is part of a human community and someone who is not—that is, the outsider. The New York Times ran an article that showed the psychological benefits of animals, more specifically of children with their pets. It has been proven that having a pet does in fact improve kids' social skills. In the article, Dr. Sue Doescher, a psychologist involved in the study, stated, "It made the children more cooperative and sharing." It was also shown that these kids were more confident with themselves and able to be more empathic with other children. Furthermore, in an edition of Social Science and Medicine it was stated, "A random survey of 339 residents from Perth, Western Australia were selected from three suburbs and interviewed by telephone. Pet ownership was found to be positively associated with some forms of social contact and interaction, and with perceptions of neighborhood friendliness. After adjustment for demographic variables, pet owners scored higher on social capital and civic engagement scales." Results like these let us know that owning a pet provides opportunities for neighborly interaction, among many other chances for socialization among people.