Кіріспе
Табиғи биологиялық факторларға байланысты мінез-құлық. Инстинкт – тірі организмнің туа біткен (іштен туған) элементтерін қамтитын, белгілі бір күрделі мінез-құлыққа деген табиғи бейімділігі. Инстинктивті мінез-құлықтың ең қарапайым мысалы – нақты әрекет үлгісі (FAP), онда өте қысқа немесе орташа ұзақтықтағы әрекеттер тізбегі, өзгеріссіз, сәйкес нақты анықталған тітіркендіргішке жауап ретінде орындалады. Кез келген мінез-құлық инстинктивті болып есептеледі, егер ол бұрынғы тәжірибеге негізделмесе (яғни, оқу болмаған жағдайда), демек ол туа біткен биологиялық факторлардың көрінісі болып табылады. Жағажайда жаңадан туған теңіз тасбақалары инстинктивті түрде мұхитқа қарай қозғалады. Кенгурулар туғаннан кейін анасының қапшығына кіреді. Басқа мысалдарға жануарлардың төбелесі, жануарлардың көрісу рәсімдері, ішкі қашу функциялары және ұя салу жатады. Инстинкт өзгермейтін туа біткен қасиеттерімен анықталғанымен, оның орындалу егжей-тегжейлері тәжірибе арқылы өзгертілуі мүмкін; мысалы, ит жаттығу арқылы есту қабілетін жақсарта алады. Инстинкттер – түрлердің көпшілігінде кездесетін, тұқым қуалайтын күрделі мінез-құлық үлгілері, оларды организмнің нақты тітіркендіргішке жасайтын қарапайым реакциялары – рефлекстерден ажырату керек, мысалы, жарыққа жауап ретінде оқушының тарылуы немесе тізеге соққанда төменгі аяқтың спазмодтық қозғалысы. Ерік-жігердің жоқтығын тұрақты әрекет үлгілерін өзгертуге қабілетсіздікпен шатастырмау керек. Мысалы, адамдар белсендірілген тұрақты әрекет үлгісін оның белсендірілу нүктесін саналы түрде тану арқылы өзгерте алады және оны тоқтатуға болады, ал жеткілікті күшті ерік-жігері жоқ жануарлар бір рет белсендірілгеннен кейін олардың тұрақты әрекет үлгісінен шыға алмайтын болуы мүмкін. Адамның инстинктивті мінез-құлқы зерттелген.
Instinct is the inherent inclination of a living organism towards a particular complex behaviour, containing innate (inborn) elements. The simplest example of an instinctive behaviour is a fixed action pattern (FAP), in which a very short to medium length sequence of actions, without variation, are carried out in response to a corresponding clearly defined stimulus. Any behaviour is instinctive if it is performed without being based upon prior experience (that is, in the absence of learning), and is therefore an expression of innate biological factors. Sea turtles, newly hatched on a beach, will instinctively move toward the ocean. A marsupial climbs into its mother's pouch upon being born. Other examples include animal fighting, animal courtship behaviour, internal escape functions, and the building of nests. Though an instinct is defined by its invariant innate characteristics, details of its performance can be changed by experience; for example, a dog can improve its listening skills by practice. Instincts are inborn complex patterns of behaviour that exist in most members of the species, and should be distinguished from reflexes, which are simple responses of an organism to a specific stimulus, such as the contraction of the pupil in response to bright light or the spasmodic movement of the lower leg when the knee is tapped. The absence of volitional capacity must not be confused with an inability to modify fixed action patterns. For example, people may be able to modify a stimulated fixed action pattern by consciously recognizing the point of its activation and simply stop doing it, whereas animals without a sufficiently strong volitional capacity may not be able to disengage from their fixed action patterns, once activated. Instinctual behaviour in humans has been studied.
Жан Анри Фабр
Жан Анри Фабр (1823–1915) құстардан басқа кішкентай жануарлар мен жәндіктерді зерттеген алғашқы адам деп есептеледі, және ол жәндіктердің инстинкттерін арнайы зерттеді. Фабр инстинктті – организмнің сыртқы ортаға бейсалы түрде жауап ретінде атқаратын, байланысты мінез-құлықтар жиынтығы деп түсіндірді.
Жәндіктер мен жануарлардың мінез-құлқы
Фабр адамдар мен басқа жануарлар арасындағы маңызды айырмашылықтың көбінесе жануарлардың логикалық ойлау қабілетінің болмауы екенін тоғыстырды. Осы қорытындыға келуіне оның әртүрлі ара түрлерін зерттеуі көмектесті. Ол жануарлар мен адамдардың мінез-құлқына жасаған мұқият бақылаулары арқылы инстинкт туралы тұжырымдар жасады.
Бейсаналы процестер
Вундттың зерттеуін жақсырақ түсіндіру үшін Клаудия Васман көптеген дереккөздерді талдады. Олардың ішінде Вундттың ертерек жазған журналдары да болды, онда ол санасыздық туралы кейінірекгі, көбірек танымал зерттеулеріне қарағанда тереңірек ойлар жүргізген. Оның мақаласының қорытындысы бойынша, ол санасыз процестердің (оларды "инстинктивті қозғалыстар" деп атаған) сезімдер мен эмоциялардың нәтижесі екеніне сенген, ал осы санасыз процестер – сананың құрылыс блоктары болған.
Бет көрінісі
Вундттың санасыз процестер туралы қорытындыларына жету үшін зерттегендерінің мысалы – нәрестелердің тәтті, қышқыл және ащы дәмдерге жауап ретінде жасайтын бет әлпеттері.
Уильям Макдугалл
ХХ ғасырдың басында "инстинкт пен эмоцияның үйлесімі" мойндалды. Уильям Макдугалл көптеген инстинкттердің әрқайсысының нақты белгілі бір эмоцияларымен байланысты екенін айтты. Зерттеулерге қатысты талаптар күшейген сайын және терминдер нақтырақ анықталған сайын, инстинкт адамның мінез-құлқын түсіндіру ретінде жиі қолданылмады. 1932 жылы Макдугалл инстинкт сөзі жануарлардың мінез-құлқын сипаттауға қолайлырақ екенін, ал адамның көптеген туа біткен қабілеттерінің мақсатқа бағытталған комбинацияларын сипаттау үшін "бейімділік" сөзін ұсынды, олар еркін және өзгергіш түрде байланысқан, сонымен қатар жоғары икемділік танытады.
Абрахам Маслоу
1950 жылдары психолог Абрахам Маслоу адамдардың енді инстинкттері болмайды деп сарқылап айтты, себебі біз оларды кейбір жағдайларда жеңіп шыға аламыз. Ол "инстинкт" деп аталатын нәрсе көбінесе дұрыс анықталмайды, ал шын мәнінде күшті "қозғалыстарға" (немесе "талаптарға") толы екенін ескерді. Маслоу үшін инстинкт – бұл ең жолымен тоқтатуға келмейтін нәрсе, сондықтан бұл термин бұрын адамдарға қатысты болса да, қазіргі уақытта қатысты емес.
Конрад Лоренц
1950 жылдары Конрад Лоренц пен Николаас Тинберген инстинкт пен үйренген мінез-құлық арасындағы айырмашылықты анықтады. Қазіргі заманғы түсінігіміз бойынша, жануарлардың инстинктивті мінез-құлқы олардың еңбегіне көп қарызды. Мысалы, құстың анасын тану үшін белгілі бір сезімтал кезеңі болады. Конрад Лоренцтің өзінің аяқ киіміне қаз жабысып қалғаны әйгілі. Содан кейін қаз аяқ киім киген адамды іздеп жүретін. Бұл қаздың анасын танығанын, бірақ анасы ретінде қабылдаған мінез-құлқының инстинктке негіделгенін көрсетеді.
Фрэнк Бич
1960 жылы салыстырмалы психологияның негізін қалаушы Франк Бич төрағалық еткен, осы саланың көрнекті ғалымдары қатысқан конференцияда "инстинкт" терминінің қолданылу аясы шектелді. 1960 және 1970 жылдары оқулықтарда адам мінез-құлқына қатысты инстинкттер туралы әлі де талқылаулар кездесетін. 2000 жылға қарай психологияға кіріспе бойынша 12 ең көп сатылған оқулықты зерттеу нәтижесінде инстинкттерге тек бір сілтеме табылды, ол Зигмунд Фрейдтің "ид" инстинкттеріне жасаған сілтемесі еді. Осы тұрғыдан алғанда, "инстинкт" термині адам психологиясының кіріспе оқулықтарында қолданыстан шығып қалған сияқты көрінеді. "Инстинкт: Психологиядағы мәңгілік мәселе" (1961) кітабы осы тақырып бойынша әртүрлі еңбектерді қамтыды.
Ричард Хернштейн
1972 жылы жарияланған классикалық мақаласында психолог Ричард Хернштейн былай деп жазды: "Макдугалдың инстинкт теориясы мен Скиннердің табиғат пен тәрбиені бейнелейтін күшейту теориясын салыстыру, мінез-құлықты талдау кезінде қолданылған табиғат және тәрбиенің арасындағы пікір таластарының ерекше және көбінесе танылмаған ұқсастықтарын көрсетеді". Ф. Б. Мандал мінез-құлықты инстинктивті деп санауға болатын критерийлер жиынтығын ұсынды: (а) автоматты, (б) қарсы тұруға болмайтын, (с) дамудың белгілі бір кезеңінде пайда болатын, (d) қоршаған ортадағы қандай да бір оқиғаға реакция ретінде туындауы мүмкін, (e) түрдің әрбір мүшесінде кездесетін, (f) өзгертілмейтін және (g) организмге ешқандай оқыту қажет емес мінез-құлықты басқаратын (бірақ организм тәжірибеден пайда ала алады және осы деңгейде мінез-құлық өзгертілуі мүмкін). Аманда Спинк "Ақпараттық мінез-құлық: эволюциялық инстинкт" (2010, 35–42 беттер) еңбегінде қазіргі уақытта мінез-құлық ғылымдарында инстинкттің адамда ешқандай оқыту немесе білімсіз пайда болатын, туа біткен мінез-құлықтың бөлігі ретінде түсінілетінін атап өтті. Оның сөзіне göre, ақпараттық мінез-құлықтың инстинктивті негізі бар деген көзқарас адам мінез-құлымы туралы соңғы тұжырымдарға негізделген. Одан әрі, "ынтымақтастық, жыныстық мінез-құлық, бала тәрбиесі және эстетика сияқты мінез-құлықтар да инстинктивті негізде 'эволюцияланған психологиялық механизмдер' ретінде қарастырылады" деді ол. Спинк Стивен Пинкердің "Тілдік инстинкт" (1994) кітабында тілді меңгерудің адамға тән екенін айтқанын қосты. 1908 жылы Уильям Макдугалл "танысқыштық инстинктісі" және онымен байланысты "таңғажайып сезімі" туралы жазды, бірақ Спинктің кітабында бұл туралы еске салынбаған. М. С. Блумберг 2017 жылы "инстинкт" сөзінің қолданылуын зерттеді және оның мағынасы айтарлықтай өзгергенін анықтады. Сәбидің жылауы инстинкттің көрінісі деп есептеледі. Сәби ұзақ даму кезеңінде өзін қорғауға басқа мүмкіндігі жоқ. Ана мен әке арасындағы байланыс нәресте жылағанда ерекше күшейеді. Оның механизмі ата-ананың миының функционалдық МРТ арқылы жүргізілген бақылаулары арқылы ішінара анықталды. Түйіндесу инстинктісі адам балаларында және шимпанзелерде кездеседі, бірақ жас орангутандарда байқалмайды. Гормондар адамның жыныстық мінез-құлықтары сияқты нақты мінез-құлық түрлерімен байланысты. Тестостеронның жоғары деңгейі еркек немесе әйел адамда агрессивтілікпен байланысты болуы мүмкін. Бала туғаннан кейін әкелердің тестостерон деңгейі төмендегені анықталды. Адамның гигиеналық мінез-құлығы ішінара инстинктивті болуы мүмкін, оның негізінде жиіркену сияқты эмоциялар жатыр. Аналық байланыс немесе аналық инстинкт – ананың баланың әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін оған қарым-қатынас жасауы. Аналық окситоцин – байланыс мінез-құлығын және байланысты көрсетуге әйелдерді бейімдейтін гормон және нейропептид. Адамның өзін-өзі сақтау инстинктісі – тіршілікке жабысу инстинктісі. Адамдардағы ұрыс немесе қашу реакциясы зиянды оқиғаға, шабуылға немесе тіршілікке қауіп төндіретін жағдайға ерекше жауап ретінде қарастырылады. Ынтымақтастық мінез-құлық немесе әлеуметтік инстинкт – адамдардың болашақта тіршілік етуіне қажетті инстинкт ретінде қарастырылады. Өзгеріске қарсы тұру – адамның мінез-құлықты өзгерту немесе белгілі бір емді қабылдау туралы ұсыныстарға қарсы тұруға тырысқан кезде сезілетін қиындық. Бұл олардың жағдайын жақсарта ма, жоқ па, оған қарамастан, инстинктивті қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Қоршаған ортаға бейімделу мінез-құлығы – мұраға қалған, туа біткен фенотиптік ерекшелік, ол инстинкт ретінде немесе оқытуды жеңілдететін нейропсихологиялық қабілет ретінде мұраға қалған. Мысалдар: жұптасу, азық іздеу, жағдайды бағалау, иерархияны орнату және дауыс беру.
Рефлекстер
Ойлануды қажет етпейтін мінез-құлықтардың мысалдары көптеген рефлекстерді қамтиды. Рефлекс кезіндегі стимул мидың белсенділігін қажет етпеуі мүмкін, бірақ ол тікелей жұлынға хабар ретінде жіберіліп, содан кейін дене арқылы кері қайтару арқылы «рефлекс доғасы» деп аталатын жолмен жүзеге асырылады. Рефлекстер тұрақты әрекет үлгілеріне ұқсас, себебі көптеген рефлекстер тұрақты әрекет үлгісінің критерийлеріне сай келеді. Дегенмен, тұрақты әрекет үлгісі мида да өңделуі мүмкін; мысалы, еркек тырналы балықтың көктемгі жұптасу маусымында қызыл түске шабуылдауы – осыған дәлел. Адамдардағы инстинктивті мінез-құлықтың мысалдары ретінде сүтқоректілерде де кездесетін тамырлау және сору сияқты бастапқы рефлекстерді атауға болады. Тышқандардағы зерттеулер туа біткен реакциялардың белгілі бір химиялық заттармен байланысты екенін көрсетті, ал осы химиялық заттар мұрынның екі органында анықталады: вомероназальдық орган (VNO) және негізгі иіс эпителийі (MOE).
Мерзімділік
Кейбір инстинктивті мінез-құлықтар пайда болуы үшін жетілу процестеріне тәуелді. Мысалы, біз әдетте құстардың ұшуды "үйренетінін" айтамыз. Дегенмен, жас құстарды қанаттарын қозғалтуға мүмкіндік бермейтін құрылғыларда өсіріп, олардың өз теңдестері ұшатын жасқа жеткенше осылай ұстады. Бұл құстар босатылғанда бірден және қалыпты түрде ұшты, олардың жақсаруы нағыз үйрену емес, нейромышектік жетілудің нәтижесі екенін көрсетті.
Эволюция барысында
Жазу инстинкттің бір мысалы болып табылады. Бұл күрделі жауап организмді қоршаған ортадағы визуалды, естімелік және иістік сигналдарды қамтиды. Кейбір жағдайларда, жазу ұрпақты ата-анасына байланыстырады, бұл ұрпақтың тірі қалуына репродуктивтік артықшылық береді. Егер ұрпақ ата-анасына жақын болса, ата-аналық қорғау астында жақын қалу ықтималдығы жоғары. Байланысқан ұрпақ жақын қарым-қатынаста болған кезде ата-аналық фигурадан оқуға да бейім. (Репродуктивтік артықшылықтар табиғи іріктеудің негізгі күші болып табылады.) Орта, туа біткен мінез-құлықтың эволюциясында маңызды фактор болып табылады. Позитивті психолог Майкл МакКоллоудың болжамы, ортаның кешірім және кек алу сияқты адам мінез-құлықтарында маңызды рөл атқаратынын түсіндіреді. Бұл болжам әртүрлі әлеуметтік орталардың кешірімділікке немесе кек алуға әкелуін теориялайды. МакКоллоу өзінің теориясын ойын теориясымен байланыстырады. «Тісқабыс» стратегиясында ынтымақтастық пен қарсылық кешірім мен кек алуға ұқсас. Екі таңдаудың арасындағы таңдау серіктес организмнің таңдауына байланысты пайдалы немесе зиянды болуы мүмкін. Ойын теориясының бұл психологиялық мысалы тікелей өлшенетін нәтижелерге ие болмаса да, ерекше ойлаудың қызықты теориясын ұсынады. Көбірек биологиялық тұрғыдан алғанда, мидың лимбикалық жүйесі белгілі бір стимулдарға, соның ішінде инстинктивті мінез-құлықтың әртүрлі түрлеріне жауап берудің негізгі бақылау аймағы ретінде жұмыс істейді. Лимбикалық жүйе эмоцияларға, әлеуметтік белсенділікке және мотивацияға қатысты сыртқы стимулдарды өңдейді, бұл мінез-құлық реакциясын тудырады. Кейбір мінез-құлықтарға аналық күтім, агрессия, қорғаныс және әлеуметтік иерархия жатады. Бұл мінез-құлықтар сезімдік қабылдауларға – көруге, естуге, сезінуге және иіскеуге – тәуелді. Лимбикалық жүйенің тізбектерінде эволюция орын алған немесе болашақта орын алуы мүмкін әртүрлі орындар бар. Мысалы, көптеген кеміргіштерде құрт-науыз мүшесіндегі рецепторлар осы кеміргіштер түріне тән жыртқыштардың стимулдарына нақты жауап береді. Жыртқыш стимулын қабылдау әдетте қорғаныс немесе қорқыныш реакциясын тудырады. Зерттеушілер инстинкт деңгейлерін молекулалық деңгейден жеке адамдар тобына дейін зерттей алады. Өте мамандандырылған жүйелер пайда болды, нәтижесінде адамдар оларды үйренбей-ақ мінез-құлық көрсетеді.