Кіріспе
Чарльз Г. Финнидің 1935 жылғы романы «Доктор Лаоның циркі» (1935) – американдық журналист және жазушы Чарльз Г. Финнидің романы. Ол алғашқы Ұлттық кітап сыйлықтарының бірінде – 1935 жылғы ең түпнұсқа кітап номинациясында жеңіске ие болды. Алғашқы басылымы Борис Арцыбашевтың суреттерімен безендірілген, бірақ кейінгі басылымдарда суреттер енгізілмеген. 1974 жылғы жұмсақ мұқабалы басылымы «The New York Times» газетінде жағымды пікір алды, онда кітап «классикалық американдық әзіл» деп сипатталып, Марк Твен, Амброуз Бирс және Х. Л. Менкен сияқты авторлармен салыстырылды. «Доктор Лаоның циркі» 2016 жылы «Фантазия шедеврлері» сериясының аясында қайта жарық көрді. 2016 жылғы басылымы «Starburst» журналында мақалаланды, онда ол «өткізіп алмайтын тәжірибе және ешқашан ұмытылмайтын үлкен шатырдың қараңғы ортасына жасалған саяхат» деп бағаланды. Сондай-ақ, доктор Лаоның Рей Брэдберидің «Келген зұлымдық» романына тигізген әсері де айтылды. «Kirkus Reviews» журналының бір рецензенты: «Бұл ақымақтық, бірақ маған ұнады. Өте білімді, бірақ жалықтырмайды» деп жазды.
The Circus of Dr. Lao (1935) is a novel written by the American newspaperman and writer Charles G. Finney. It won one of the inaugural National Book Awards: the Most Original Book of 1935. Although the first edition was illustrated by Boris Artzybasheff, many later editions omit the illustrations. The paperback edition of 1974 received a positive review in The New York Times, which called the book a "classic American joke", comparing it to the likes of Mark Twain, Ambrose Bierce and H. L. Mencken. The Circus of Dr. Lao was re issued in 2016 as part of the Fantasy Masterworks series. The 2016 edition was reviewed in Starburst, which called it "an experience you shouldn’t miss and a trip into the dark heart of a Big Top you will never forget". The review also pointed out the influence of Dr. Lao on Ray Bradbury's Something Wicked This Way Comes. A contemporary reviewer in Kirkus Reviews was positive, writing, "It's crazy—but I liked it. It's astoundingly learned—but not annoyingly so".
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Романның оқиғасы Аризона штатының ойдан шығарылған Абалон қаласында өтеді. Бір күні қалаға доктор Лао есімді қытайлық адамның циркі келіп, мифология мен аңыздардың барлық салаларынан шыққан аңызды жандарды алып келеді, олардың арасында теңіз жыланы, Тианалық Аполлоний (қараңғы, бірақ әрқашан шындықты айтады), медуза және сатир. Циркпен қарым-қатынас арқылы жергілікті тұрғындар әрқайсысының жеке басына сәйкес келетін түрлі жұмбақ тәжірибелерге қол жеткізеді. Аңыздың соңында қалада жалған құдайға арналған рәсімдер өткізілетін орын болады. Бұл ықыласпен Yottle деген атау берілген, мүмкін, Мезоамерикалық құдай Yaotl-ға сілтеме болып, оның аты "душпан" дегенді білдіреді. Бұл рәсім құдайдың өзі бір қызды, оның махаббатын жаратпаған жарын және өзінің діни қызметкерін өлтірген кезде аяқталады. Цирк бітті, қала тұрғындары шашылып кетті. Олардың азасы ғана сюрреалистік тәжірибеден пайда табады. Кітаптың қосымшасында романда аталған барлық адамдар, жерлер, заттар мен мифологиялық жандардың "каталогы" бар, кейіпкерлерді қысқаша және саркастикалық түрде қорытындылап, қала тұрғындарының түрлі тағдырын ашып, кітапта қарастырылмаған бірқатар сюжеттік саңылаулар мен жауапсыз сұрақтарды тізімдейді. Доктор Лаоның тұтқындаған жануарларының тізімі: Сатир: 2300 жыл, ол Ұлы Қабырғаның маңында Қытайдың Ту-дженг қаласында тұтқындалған. Ол ешкі бағушы мен оның ешкісінің бірінен туған. Медуза: Ол өте жас және киімдері аздау. Оның шаштарында жыландардың көптеген түрлері бар, олардың үшеуі: мойындарында қара сақинасы бар қоңыр түсті тантиллалар; түнгі жыландар, қара дақтармен сұр; және сарқылып қалған жыландар (Аризона elegans). Ол - Мексиканың солтүстігіндегі Сонора медузасы. Рок-шах: "Синбад ойлағандай үлкен емес, бірақ ол айтқандай үлкен". Ол тұщы судан терлеген жұмыртқадан шығады. Ағаштан жасалған ит: Көп жылдан бері алғаш рет су құрғақ күріш егістігіне тиген кезде пайда болды. Оның құйрығы папоротниктерден, ал майы жасыл шөптен, тістерінің орнына қызылша тікендері, ал қаны мен сілекейі хлорофиллден тұрады. Теңіз жыланы Пей Чихли шығанағында тұтқындалған күні ұсталды. Оның құйрығы теңіз жасыл түсті, шашағы бар, ал құйрығының қанаты алабұғадай қызғылт түсті. Оның шашы теңіз балдырлары жасыл; оның адам жартысы жас және жұқа, кішкентай көкжиектері бар. Сфинкс: Африканың гермафродит сфинксі. Оның басы тұйық, мұрны әйелге ұқсайды, ал кеудесі әйелге ұқсайды. Химера: Химера грек мифіндегі химерадан айырмашылығы, еркек; сондықтан оның денесі басқа. Оның денесі арыстанның, құйрығы жыланның, бірақ қанаттары бүркіттің, құйрығының ұшында темір тік бар. (Финни мантикорға жақын нәрсені сипаттайтын сияқты.) Теңіз жыланы: Оның ұзындығы 80 фут, қара сұр түсті; тілі адамның қолына тең және ашық сары. Оның көздері қоладан, қара көздері қара. Оның құйрығы теңіз жыланының құйрығына ұқсайды. Теңіз жыланы - тұтқындалғаннан кейін қолға үйретілмейтін жалғыз жануар. Ол теңіз қызын алып, теңізге қашып кетуді жоспарлап отыр. Ғарыш қасқыр: Ол өзінің үлкен сұр қасқыр түріне айналуымен бастайды. ("Америкалық лобо емес. Карпат немесе Орал тауларында өсетін кейбір түрлер болуы мүмкін.") Ол өзгергенде, ерлер күткен жас қыз емес, қарт әйелге айналады. Бір мүйізді мүйіз: Алтын есек: "Фотис көмегімен" есекке айналған Люций Апулей.
Satyr: 2,300 years old, he was captured in Tu jeng, China, near the Great Wall. He was born of the union of a goatherd and one of his goats. Medusa: She is very young and wears very little clothing. She has many species of snakes in her hair, of which three are mentioned: tantillas, brown with a black ring around their neck; night snakes, gray with black spots; and faded snakes (Arizona elegans). She is a Sonoran medusa from northern Mexico. Roc chick, "Really not as big as Sinbad thought it was, but plenty big enough to do all that he said it did." It hatches from an egg that sweats salt water. Hound of the hedges: Created when water touched a dry rice field for the first time in many years. His tail is made of ferns; his fur is green grass; instead of teeth he has rose thorns; his blood and saliva are chlorophyll. Mermaid: She was captured in the Gulf of Pei Chihli the same day as the sea serpent. Her tail is sea green and sleek scaled; her tail fin is as pink as a trout's. Her hair is seaweed green; her human half is young and slender with slight breasts. Sphinx: A hermaphroditic, African sphinx. Its head is blunt nosed and womanlike; it has breasts like a woman. Chimera: The chimera is male, unlike the chimera of Greek myth; thus, its body is different. Although it has a lion's body and a snake's tail, it has eagle's wings and a metal barb at the end of its tail with which it can strike like a scorpion. (It seems that Finney describes something closer to a manticore.) Sea serpent: He is 80 feet long and dark gray; his tongue is as thick as a man's arm and bright yellow. His eyes are bronze with black slits for pupils. His tail is paddle shaped like a sea snake's. The Sea Serpent is the only animal that did not become tame after being captured. He plans to escape with the mermaid and return to the sea. Werewolf: She starts her transformation as a large gray wolf. ("Not the American lobo. Probably some species from the Carpathians or Urals.") When she transforms, she changes into an old woman, not the young lady the men are expecting. Unicorn: Has a metal "horn". Golden Ass: Lucius Apuleius, who turned into an ass "with the help of Fotis".
Фильмге бейімделу
Роман кейін Чарльз Бомонт 1964 жылы «7 Faces of Dr. Lao» фильмінің сценарийіне бейімделді. Фильмде көптеген тоқтаулы анимациялар бар, оны тәжірибелі аниматор Джордж Пал жасаған. «7 жүз» рөлін Тони Рэндалл ойнайды. Ол доктор Лао рөлінде стереотиптік бұзық қытай тілінде сөйлеп, кейін ағылшын тілінде еркін сөйлейді, сондай-ақ Медуза, Пан, Жексүйгіш қар адам, Тианалық Аполлоний (ол бақсы ретінде көрінеді және адамдарды жаман жаңалықтардан қорғамайды), өте қарт және ұқыпсыз болғандықтан, көрермендер оның нағыз кереметтерін байқамайтын Мерлин сиыршысы, кімге қараса соған қарай беті өзгеретін тоқтаулы анимациялық жылан және, соңында, көпшілік сахнасында бір рет көрінетін цирк меценаты рөлінде ойнайды. Turner Classic Movies мәліметінше, Питер Селлерс та осы көп рөлдерге үміткер болған, бірақ ол әлі жеткілікті деңгейде танымал емес еді. Кітапта Лао есімі «Лоу» деп айтылады, себебі дәрігер рифма үшін осылай айтылуын қажет ететін өлең айтады. Фильмде де осы өлеңнің бір бөлігі оқылады. Фильмде бұл есім әртүрліше айтылады, «лоу» және «хау» сөздерімен рифмаланады, ал Рэндалл өзі де екі айтылуды қолданады. Сол сияқты, Абалон қаласының аты да әртүрліше айтылады: моллюск атындай (/audio=En us abalone. ogg/'/æ//b//ə//l//oʊ//n//i:/), «Авалонмен» рифмаланып, немесе «have alone» сөздерімен рифмаланып айтылады. Фильм кітап сюжетін тек шамалы ғана ұстанып, Артур О'Коннелл ойнаған қаланың ашкөз адамының қала тұрғындарын жерлерін сатуға алдап, жаңа теміржол салынатынын білгені туралы қосымша сюжет желісін қосады.