Кіріспе

Норвегиялық кеме қатынасы және сауда миссиясы (Nortraship) 1940 жылы сәуірде Лондон қаласында Германия бақылауындағы аумақтардан тыс жерлерде Норвегияның сауда флотын басқару үшін құрылды. Нортрашип шамамен 1000 кемені пайдаланды және ол әлемдегі ең ірі кеме компаниясы болды. Ол одақтастардың соғысқа қатысуына маңызды үлес қосты. Ұлыбританиялық саясаткер және 1959 жылғы Нобель бейбіт сыйлығының лауреаты Филип Ноэль Бейкер соғыстан кейін былай деді: "Гитлер үшін алғашқы үлкен жеңіліс – Ұлыбритания шайқасы болды. Бұл тарихтың шешімді нүктесі болды. Егер біздің жағымызда Норвегияның танкерлер флоты болмағанда, Hawker Hurricane және Spitfire ұшақтарын көкке көтеруге қажетті мүмкіндігіміз болмас еді. Норвегиялық сауда флоты болмаса, Ұлыбритания мен одақтастары соғысты ұтылар еді". Нортрашиптің бас кеңселері Лондон мен Нью-Йорк қалаларында орналасқан және ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде белсенді қызмет етті. Нортрашип Норвегия мен эмиграциядағы үкімет үшін өте маңызды болды, себебі олардың Остік державаларға қарсы күресті қолдауға басқа жолы болмады. Ұйым Норвегия 1945 жылдың мамырында азат болғаннан кейін кемелерді олардың иелеріне қайтарды.

Норвегияның екінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы сауда флоты

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары Норвегияның сауда флоты шығындарын өтеді және негізінен танкерлерге, сондай-ақ құрғақ жүк кемелеріне қарай жаңа салаларға кеңейді. 1930 жылдар, әсіресе, басқа ірі теңіз көлігі елдерінен өзгеше, өсу кезеңі болды. 1938 жылдың соңына қарай әлемдік тоннаждың шамамен 7% Норвегияға тиесілі болды және Норвегия Ұлыбритания, АҚШ және Жапониядан кейін төртінші ірі теңіз көлігі елі болды. Бұл кеңейу жаңа кемелер салу арқасында жүзеге асты, соның нәтижесінде Норвегия кемелерінің орташа жасы төмендеді. Жаңа кемелердің көпшілігі дизельдік қозғалтқыштармен жабдықталған, олар флотының 62% құрады, ал Жапонияда 27%, Ұлыбританияда 25% болды. Флоттың шамамен 42% заманауи танкерлерді құрады, бұл әлемдік танкерлік тоннаждың 18% тең болды. Норвегиялық кеме иелері дағдарыс кезінде жаңа кемелерге тапсырыс беруде инновациялық көзқарас танытып, тәуекелге бара берді. Кемелерді пайдалану үшін қажетті қызметтер де кеңейтілді, олардың ішінде ең маңыздысы – Det Norske Veritas классификациялық қоғамы, сондай-ақ кеме брокерлері, сақтандыру компаниялары және кеме банктері болды. Үкімет те ережелерді әзірлеу және жаңарту, сонымен қатар инженерлер мен навигаторларға арналған мектептер ашуда маңызды рөл атқарды.

Ұмытылған соғыс, 1939 жылғы 3 қыркүйек 1940 жылғы 9 сәуір

1940 жылғы 9 сәуірде Норвегияны Германия басып алған кезде, сауда флоты жеті айдан бері соғыста болды. Норвегия бейтарап мемлекет болғанымен, 58 кемесі мен шамамен 400 теңізшісінен айырылды. Осы айларда Nortraship қызмет ететін құрылымның көп бөлігі қалыптасты, ең маңыздысы – Норвегия-Британдық тоннаж келісімі. Бұл келісім, «Схема келісімі» деп аталып, Норвегия флотының белгілі бір пайызының, оның ішінде танкерлердің үштен екі бөлігінің Ұлыбританияға чартерге берілетінін қарастырды. Қарсылығында Норвегияға маңызды тауарлар жіберілді. Бұл келісім британдықтардың Норвегия флотына, әсіресе олардың «өте маңызды» деп есептеген танкерлеріне қол жеткізу мәселесін шешті. Норвегияның бейтараптығын сақтау үшін келісім британ үкіметі мен Норвегия кеме иелері қауымдастығы арасында келісілді. Бұл келіссөздер Норвегия сауда флотының екі жақты сипатын көрсетті: ол үлкен актив болды, сонымен қатар екі соғысқан тарап үшін де өте маңызды еді. Норвегияның бейтараптығын сақтап, Ұлыбританияменғы тығыз коммерциялық қатынастарды сақтау үшін сақтық таныту қажет болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Норвегия саясаты «үнсіз одақтас» деп сипатталды, ал Норвегия үкіметі Екінші дүниежүзілік соғыста да осы саясатты жалғастыруды көздеді. Одақтастар үшін Норвегияның маңыздылығының себептері – британ сауда флотының салыстырмалы түрде әлсіреуі, соғысқа дейінгі тоннажды жоспарлаудың артық оптимистік болуы және АҚШ-тың бейтараптық заңы, ол американдық кемелердің соғыс аймағына енуіне тиісінше тыйым салды. Салыстыра алатын сауда флоты бар жалғыз басқа ел – Нидерланды, бірақ олар неміс тарапынан кез келген жазалаудан қорқып, тоннаж келісіміне қатысудан бас тартты. Норвегия үкіметі соғыс жағдайында кемелерді ескерту үшін резервтік жоспарларды да жасады. Торпедалық шабуыл қаупін азайту үшін, көптеген норвегиялық кемелер британдық конвойлермен бірге жүрді. Қосымша қауіпсіздік кейбір мәселелерді тудырды, себебі Норвегия бейтарап ел ретінде соғысқан тараптардың біріне жақын тұрды. Конвой режимі Норвегияның Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегідей Ұлыбританияға тәуелділігін көрсетті.

Норвегияға шабуыл жасалды және Нортрашип құрылды

Германия Норвегияға шабуыл жасағанда, норвегиялік сауда флотын бақылау мәселесі аса маңызды болды, ал норвегиялық үкімет, британдық үкімет және немістер басты талапкерлер еді. Флоттың жалпы көлемінің 15%-ы неміс бақылауындағы аймақта қалды және одақтастар үшін жоғалды; қалған 85%-ы әлемдік мұхиттарда жүзу үшін күрес болып өтті. Британдықтар норвегиялық сауда флотын, даниялық флот сияқты, тәркілеуді жоспарлады, бірақ норвегиялықтардың қарсы тұруын жалғастырғаны және Лондондағы норвегиялық елшінің араласуы себепті бұл жоспардан бас тартты. Немістер және олардың норвегиялық серігі Видкун Квислинг норвегиялық кемелерге радиоарқылы неміс бақылауындағы суларға жүзуге бұйрық берді, бірақ норвегиялық кемелердің капитандары бұл бұйрықтарды орындамады. Неміс қысымын күшейту үшін 12 сәуірде британдық Кеме қатынасы министрлігі норвегиялықтармен келісімге келді, ол одақтас порттарына бару шартымен норвегиялық флоттың сақтандыру мәселелерін уақытша шешті, және бұл туралы британдық Әскери-теңіз министрлігі барлық норвегиялық сауда кемелеріне радиоарқылы хабарлады. Келесі мәселе – флотты қалай басқару еді; бұл мәселе бойынша британдық тарап және Лондондағы норвегиялық кеме иелері норвегиялық елшіге қатты қысым көрсетті. Британдық үкімет норвегиялық кемелерді өз бақылауына алуды қалаған, бірақ Лондондағы норвегиялық кеме қатынасы мамандары тәуелсіз норвегиялық ұйымды жақтады. Бұл мәселені норвегиялық үкімет шешуі керек еді; алайда, үкімет неміс әскерлерінің шабуылынан қашып жатқандықтан, олармен байланыс орнату қиын болды. 16 сәуірде Лондондағы норвегиялық сауда палатасында норвегиялық кеме қатынасы мамандарының кездесуі өтті, онда сауда флотын ұйымдастырудың егжей-тегжейлі жоспары ұсынылды. Норвегияның елшісі Эрик Колбан мен кеме иесі Ингольф Гиссинг Олсенге жоспар ұсынылды, бірақ олар британдық Кеме қатынасы министрлігімен бірлескен шешімге бейімділік танытты. Кеме қатынасы саласының мамандары тәуелсіз ұйымның норвегиялық мүдделерді және флоттан түсетін табысты қорғауға жақсырақ мүмкіндік беретінін атап өтті. Колбан мен Гиссинг Олсен осы пікірге келіскендіктен, 19 сәуірде Нортрашип жедел құрылды, кеңселер 144 Leadenhall Street мекенжайында жалға алынды, ал ертесі күні, 20 сәуірде, алғашқы кеме қатынасы мамандары орналасты. Норвегия үкіметі сауда флотын Лондон мен Нью-Йорктан бірлесіп басқару керектігін баяндайтын телеграмма жіберді. Бұл Лондондағы норвегиялық елші үшін күтпеген жағдай болды, және британдық үкімет бұған қарсы болды. Британдық тараптың қысымы нәтижесінде норвегиялық үкімет 22 сәуірде Ромсдалдағы Стугуфлаттенде өткен отырыста Норвегияның сауда флотын Норвегия үкіметіне беру туралы жарлық қабылдады. Әкімшілік Лондон қаласында орналасады және Норвегияның кеме қатынасы министрі Эвинд Лоренцен басқарады. Осылайша, әлемдегі ең ірі кеме компаниясы құрылды, оның құрамында 1000-нан астам кеме және шамамен 30 000 теңізші болды.

Лондон: алғашқы күндер

Жаңа ұйымның басты міндеттері – шамамен 1000 кемеге бақылау орнату және Ұлыбритания мен бейтарап АҚШ-пен жұмыс істеу саясатын қалыптастыру еді. Білікті кадрлар жетіспеді, ал барлары көбінесе белсенді және қауқарлы болды, дербес жұмыс істеуге үйренген. Бірнеше Nortraship қызметкерлерінің өздерінің кеме иелігіндегі мүдделерін қамтамасыз ету ұйымды басқару қиындықтарын арттырды. Жоғарғы басшылық құрамы негізінен норвегиялықтардан тұрды, ал төменгі буын британдық және американдық қызметкерлерге тәуелді болды. Ерекшелігі – есеп бөлімі, оны ірі британдық есептік фирма қамтамасыз еткен. 1940 жылдың қазан айында Нортрашип Лондонда 230 қызметкерге ие болды, 1941 жылдың қазан айына қарай бұл көрсеткіш 350-ге жетті, олардың үштен бірі норвегиялықтар еді. Сол уақытта «Нортрашип Нью-Йорк» 200-ден астам қызметкерді жұмысқа алды, олардың жартысынан асымы норвегиялықтар. Сонымен қатар, шешілуге тиіс құқықтық мәселелер де болды, ең маңыздысы – Нортрашип оккупацияланған Норвегияда әлі де кемелері бар кеме иелеріне тиесілі кемелерді пайдалана ала ма. Бұл мәселені Норвегия үкіметі «Норвегиялық иелердің атынан әрекет ететін қорғаншыны» тағайындау арқылы шеше алатын еді. Егер бұл жасалмаса, Нортрашип кемелері АҚШ сияқты бейтарап порттарда тоқтатылуы мүмкін еді. Біраз талқылардан кейін Норвегия үкіметі (қазір Норвегияда, қазір Тромсёде) 1940 жылдың 18 мамырындағы заңмен Эвинд Лоренценді қорғаншы ретінде тағайындады. Сақтандыру мәселесі де шешілмеді, өйткені алғашқы британдық ұсыныс уақытша сипатта болды. Кемелерге сақтандырудың бірнеше түрі қажет болды және олар оккупацияланған Норвегиядағы сақтандыру компаниялары ұсынып келген сақтандырудан, сондай-ақ классификациялық қоғамның бас кеңсесі DNV (Det Norske Veritas) сияқты, үзіліп қалды. 1940 жылдың 28 мамырында Эвинд Лоренцен британдық Кеме жүргізу министрлігімен үш айға сақтандыру мәселесін шешетін «Өзара түсіністік меморандумына» қол қойды. Бұл меморандум соғыстың қалған бөлігі үшін сақтандыру келісімдерінің негізі болды. Классификациялау мәселесі Nortraship компаниясының бүкіл әлемдегі DNV филиалдарын қабылдауымен шешілді, олар Ньюкасл-апон-Тайндағы DNV кеңсесінен үйлестірілді. Франциядағы жағдай нашарлаған кезде, британдықтар көбірек тоннажды талап етті және жалақыны теңестіруге тырысты: норвегиялық теңізшілер британдықтарға қарағанда едәуір көп төленді. Саяси себептерге байланысты Nortraship 1940 жылдың 20 маусымында қол қойылған келісім бойынша артықшылықты жағдайға ие болды. Норвегиялық теңізшілердің жалақысын төмендету жалақыдағы теңсіздік мәселесін шешті, ал қалған сома соғыс аяқталғаннан кейін төленетін қорға салынды. (Бұл мәселе соғыстан кейінгі Норвегияда қызу пікірталас тудырды.)

Нью-Йорк: ішкі жанжалдар

Нортрашип ұйымының алғашқы құрылысы белгілі болғаннан кейін, бизнес перспективасы назарға алынды. Нортрашип – Норвегияның эмиграциядағы үкіметінің негізгі табыс көзі болды және соғысқа үлес қосумен қатар, оны мүмкіндігінше көп пайда табу үшін басқару қажеттілігі туды. Британдықтарға өткізілген кемелер белгілі бір тарифпен және субсидиямен берілді, ал қалғандары («еркін кемелер») көбінесе АҚШ-қа (әлі бейтарап ел) нарықтық бағамен жүзіп тұрды. Норвегияға шабуыл жасалғанда, неміс консулдары бірнеше АҚШ портындағы норвегиялық кемелерге мініп, оларды Норвегияға қайтаруға тырысты. Норвегия консулдығы бұған қарсы тұруға бар күшін салды және Лондондағы Норвегия елшісімен келісе отырып, Нью-Йоркте «Норвегия кеме қатынасы комитетін» құрды. Ең үлкен қиындықтардың бірі – экипаж мәселесі болды. Британдықтармен жасалған келісімге сәйкес, 1940 жылдың 5 маусымынан бастап жалақы төмендетілді, ал «еркін кемелердегі» экипаждардың жалақысы артты. Нацистер мен коммунистер экипаждардың рухын түсіруге тырысты, соның салдарынан кемелер айлар бойы тоқтап қалды. Осы уақытта Лондонда Франция жеңіліске шақырғандықтан, британдықтар қиын жағдайда болды. Нортрашип ішінде Нью-Йоркте лайықты кеңсе болмауы ұят деп есептеліне бастады. Норвегия елшісінің қарсылығына қарамастан, 1940 жылдың 21 мамырында Нортрашип делегациясын Нью-Йоркке жіберу туралы шешім қабылданды. Бұл шешімнің себебі – неміс басқыншылығы болған жағдайда қауіпсіздік пен Нортрашип кемелерінің көптеген АҚШ порттарына кіретіндігіне байланысты коммерциялық мәселелер болды. 1940 жылдың 24 мамырында Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі лорд Галифакс бұл шешім туралы хабардар болды, ал Сыртқы істер министрлігі оны тек қанағылықпен қабылдады. Делегация 1940 жылдың 11 маусымында Нью-Йоркке келді және құрылған комитетпен жұмыс істей бастады. Басты мәселелер – ұйымдастыру және «еркін кемелерден» алынған фрахт кірісі болды, себебі соған дейін олар кеме иелері немесе олардың АҚШ өкілдерінің қолында сақталған еді. Бұл Нью-Йорктегі норвегиялық кеме қатынасы саласының мамандарының наразылығына әкелді, олар статус-квоны сақтауды талап етті. Жағдай шиеленіскендіктен, Эйвинд Лоренцен мәселені шешу үшін Нью-Йоркке баруды шешті. Ол 1940 жылдың 5 шілдесінде келді және уақытша комитетпен кездескеннен кейін, ол 1940 жылдың 15 шілдесінде таратылды, осылайша Манхэттендегі 80 Брод-стрит мекенжайында Нортрашиптің Нью-Йорк кеңсесін құруға жол ашылды. Эйвинд Лоренцен Нью-Йоркке қысқа сапар жасауды жоспарлаған еді, ал ол болмаған кезде Норвегия кеме иелері қауымдастығының Ұлыбританиядағы өкілі Ингольф Гиссинг Олсен Лондондағы басшылықты уақытша атқарды. Осылайша жаңа шиеленіс туды, себебі екі негізгі Нортрашип кеңсесінің басшылары тиімді жұмыс істемеді. Бұл мәселе соншалықты ауыр болғандықтан, оны Жеткізу және Кеме қатынасы министрі Тригв Ли ресми шешім алу үшін үкіметке жіберді. 25 қазанда Норвегия үкіметі екі кеңсе «әрқайсысы өз кемелерімен тәуелсіз жұмыс істейтін параллель кәсіпорындар» екенін мәлімдеді. Бұл кемелердің тізіміне де әсер етті. 1940 жылдың 21 қарашасында Лондон 570 кемені басқарды, ал Нью-Йорк 282 кемеге ие болды (уылқы аулайтын кемелер есепке алынбады). Нортрашиптің ірі флоты болды, ал шығындар көп болғандықтан, валюта стратегиясы қажет болды. Оны 1940 жылдың 1 тамызында Арне Сунде (кейіннен Кеме қатынасы министрі болады) жасады және шығындар фунт стерлингпен төленуі керек екенін, ал АҚШ долларын пайдаланудан аулақ болу керек екенін айтты. Бұған қазіргі валюталық жағдай және соғыстан кейінгі жағдай себеп болды. 1940 жылдың күзінде «Нортрашип Нью-Йорк» компаниясы «еркін кемелермен» әлі де проблемалары бар еді, ең бастысы, Фред. Olsen & Co. компаниясына тиесілі кемелер. Нью-Йоркте тұратын кеме иесі Томас Олсен оларды басқаруға талап қойды және иесі ретінде оны басқаруға ең лайықты екенін мәлімдеді. Ол Эйвинд Лоренценнің ескертуін елемеді, ал Олсен үкіметке хат жазғаннан кейін Тригве Ли Ольсеннің мінез-құлқы «жоғары сатқындыққа жақын» екенін айтты. Олсен Нортрашипке қатысты күмәнмен қараған жалғыз адам емес еді, және 1941 жылдың 18 ақпанында Норвегия кеме иелерінің мүдделерін Норвегиядан тыс жерде қамтамасыз ету үшін Америкадағы Норвегия кеме иелері конференциясы құрылды. Күмәннің бір бөлігі Норвегия үкіметінің еңбекші партиядан болуымен байланысты болды, соның салдарынан соғыстан кейін кеме компанияларын мемлекеттендіруді қарастыруы мүмкін еді. Премьер-министр бұл ұсынысты қабылдамады және 1941 жылдың наурыз айында соғыс аяқталғаннан кейін барлық кемелер иелеріне қайтарылатынын уәделеді. Ішкі даулар толығымен шешілмеді, себебі Эйвинд Лоренцен Нортрашип саясатына қайшы келетін Nopal желісі арқылы кемелерді басқарды, оның басшысы оның ұлы Пер А. Лоренцен болды, кейіннен ол Нортрашиптің Нью-Йорк чартерлік бөлімінің басшысы болды. Бұл мәселе 1940 жылдың тамызында Лондондағы кеңседен келген қысым арқасында жартылай шешілді, бірақ ол Лоренценнің Нортрашип басшысы лауазымын әлсіретті және оның сыншылары үшін үнемі қайталанып тұратын тақырыпқа айналды. Лоренценнің ең қатал қарсыластарының бірі – Нортрашип ережелерін бұзғаны үшін өзі де назарда болған тәуелсіз кеме иесі Хилмар Рекстен болды.

Екіпаж проблемалары

1940 жылдың жазы мен күзі аралығында кемелердің жоғалу саны күрт өсті. 1940 жылдың 9 сәуірінен 30 желтоқсанына дейін «Нортрашип» 96 кеме мен жүздеген теңізшісін жоғалтты, олардың басым көпшілігі Солтүстік Атлантикадағы сауда жолында болған. Бұл, норвегиялық теңізшілердің көптегенінің АҚШ-та құрлықтағы жұмыстарға ауысуына немесе басқа елдердің кемелеріне, қауіпсіз аймақтарда жүретін кемелеріне өтуіне әкеп соқты. Теңізшілердің жетіспеушілігі «Нортрашип» пен норвегиялық эмигранттық үкімет үшін үлкен мәселе болды. Теңізшілер ұйымдары жалақыны көтерудің жалғыз тиімді шешімі екенін мәлімдеді. Осының нәтижесінде 1941 жылдың маусымында Лондонда жалақы бойынша келіссөздер басталды, ол 1941 жылдың 1 қыркүйегінен күшіне енетін жаңа және айтарлықтай жоғары жалақы туралы келісіммен аяқталды. Британ үкіметі бұл келісімге қатысты сынға алды, бірақ «Нортрашип» пен норвегиялық үкімет теңізшілердің талабына тойтарыс беру мүмкін емес деп есептеді. Келіссөздердің екінші раунды 1942 жылдың 1 желтоқсанында күшіне енген келісіммен аяқталды, ол соғыстың соңына дейін сақталатын, одан да жоғары жалақыны көздейтін. Соғыс уақытында қатаң тәртіптің қажеттілігі шешілуі қиын болған басқа да мәселелерді тудырды. Норвегияның эмигранттық үкіметі 1940 жылдың 12 шілдесінде 18 жастан асқан барлық норвегиялық азаматтарды тіркеуге және тағайындалған жұмыстарға баруға міндеттейтін жарлық шығарды, бірақ үкіметтің Ұлыбританияда сот юрисдикциясы мен соттары болмағандықтан, бұл заңды орындау қиын болды. Бұл мәселе 1941 жылдың 22 мамырында британ үкіметі қабылдаған «Одақтас державалар (теңіз соттары) туралы» 1941 жылғы заң арқылы жеңілдірілді, ол одақтас үкіметтерге британдық аумақта өз соттарын құруға және барлық ең ауыр емес істерді қарауға құқық берді.

Теңізшілер мен кемелердің қауіпсіздігі

Кемелерге ең үлкен қауіп – Остің су асты кемелері болды, бірақ миналар, беткі шабуылдар және ұшақтардан бомбалау да қатты қорқыныш тудырды. Басты қарсы шара – конвой, яғни 20-дан 100-ға дейін сауда кемелерінің ірі топтары, оларды әскери кемелер күзетті. 1940 жылы норвегиялық кемелер қарусыз болды, бірақ су астындағы және төмен ұшатын ұшақтарға қарсы қарулар сияқты қорғаныс шаралары біртіндеп қосылды. 1945 жылдың көктеміне қарай норвегиялық кемелерде шамамен 1700 адам, ал британдық артиллериялықтардың 900-ге жуығы тіркелді. Кемелерге магниттік миналардан қорғану үшін дегауссинг жүргізілді, сондай-ақ кеме тасталуы керек болған жағдайда теңізшілерге су өткізбейтін құтқару костюмдері берілді. Қауіпсіздіктің маңызды бөлігі – бағыттар мен мақсат жерлерін қатаң құпия ұстау болды, бұл туралы «Тілді ұстама, кеме батып кетеді» деген ұранда айтылған. Осы және басқа да шараларға қарамастан, шығын көп болды. Барлығы шамамен 30 000 норвегиялық теңізшінің 3670-і теңіздегі соғыстың салдарынан, 977 шетелдік экипажбен бірге қаза тапты. 706 кеме жаудың әрекеттерінен жойылды.

Британиялықтардың тоннажды көбейтуді талап етуі

Көбінесе норвегиялық кемелер одақтастарға жұмыс істесе де, 1941 жылғы сәуірде британдықтар одан да көп кеме талап етті. Бұл Норвегия және Нортрашип үшін қиын мәселе болды. Бір жағынан, Норвегия Ұлыбританиямен одақтас және оған тәуелді болды, бірақ екінші жағынан, бейтарап АҚШ-тан жүзіп келе жатқан «бос кемелер» соғыстан кейін Норвегияны қайта құруға қажетті АҚШ долларын әкелді. Сонымен қатар, Британ аралдарына сапарлар ең қауіпті болды, ал Нортрашип заманауи норвегиялық танкерлерді басқа бағыттарда тиімдірек пайдалануға болатынын айтты. Норвегиялықтардың жасырын алаңы – британдықтар мен АҚШ соғысты бәсекелестік артықшылығын алу үшін пайдаланады деген қауіп болды. 1941 жылғы 19 наурызда Ұлыбритания Кеме қатынасы министрлігінде өткен кездесуде алғашқы келісімге қол жеткізілді: Нортрашип өзінің 500 000 тонна «бос кемелерін» беруге міндеттенді. Келісім ресми түрде қазан айында қол қойылмаса да, кемелерді беру жұмысы басталды. Нортрашиптің Лондон бөлімшесі, Гиссинг Олсен басшылығымен, британдықтарға көбірек жағдай жасады, ал Нортрашиптің Нью-Йорк бөлімшесі, Лоренцен басшылығымен, іскерлік көзқарас ұстанды. Одақтастардың шығыны күрт өскенде, британдықтар 1941 жылғы 29 сәуірде норвегиялық барлық кемелерді талап етті. Бұл норвегиялықтар үшін күтпеген жағдай болды. Нортрашиптің Нью-Йорк кеңсесі АҚШ Теңіз комиссиясы арқылы АҚШ-қа ықпал етуге тырысты, норвегиялық кемелер АҚШ-тың импорты мен экспорты үшін өте маңызды екенін дәлелдеді, дегенмен 1939 жылы олардың тек 30% АҚШ тіркеуінде болды. Британдық және АҚШ кеме қатынасы басқармаларымен қиын келіссөздерден кейін, 1941 жылғы 10 қазанда жаңа келісімге қол қойылды, ол Ұлыбританияға норвегиялық барлық кемелердің үштен екі бөлігін жалдауға мүмкіндік берді. Келіссөздер барысында Нортрашип АҚШ доллары түріндегі жүк тасымалынан түсетін табысты сақтауға, одақтас сауда флотын басқаруда британдықтармен тең құқықтарға ие болуға және соғыстан кейін норвегиялық кеме қатынасы құқықтарына кепілдік беруге тырысты. Валюта мәселесінде Нортрашиптің ұстанымы қабылданды, бірақ одақтас сауда флотын басқару үшін ағылшын-норвегиялық кеме комитеті құрылды, бірақ көптеген кездесулерге қарамастан, ол мәселенің бетін ғана сыпырып тастады. Соңында, британдықтар соғыстан кейінгі кеме саясаты бойынша нақты уәде бермеді. 1940 жылғы 9 сәуірден 1942 жылғы 9 сәуірге дейінгі екі жыл ішінде барлығы 157 норвегиялық танкер 615 сапар жасап, 6,9 миллион тонна мұнай жеткізіп, Британ аралдарының жалпы қажеттіліктерінің шамамен үштен бірін қамтамасыз етті.

Таза/жаман мұнай және шырша палубалары бар танкерлер

Арнайы супертанкерлер пайда болғанға дейін кемелер «таза» немесе «қоқыс» мұнайды немесе олардың арасында ауысып алатын. «Таза» мұнай бензин сияқты тазартылған, ал «қоқыс» – тазартылмаған шикі мұнай немесе ауыр мұнай. Тек «таза» мұнай тасымалдайтын кеме тез тозады, сондықтан екі Нортрашип кеңсесінің де «қоқыс» жүктерді мүмкіндігінше көп алуы керек болды. Нортрашиптің британдық соғыс көлік министрлігінде қатал қарсыласы болды, ол британдық кемелер норвегиялық кемелерге қарағанда көбірек «таза» жүк тасымалдайтынын көрсететін статистика ұсынды. АҚШ-тың соғыс кемелерін басқару басқармасы бұл мәселеде икемдірек болды және бірнеше норвегиялық кемелерге «қоқыс» жүктерді тасымалдауға рұқсат берді. Бейбіт уақытта танкерлердің палубасына жүк тиеу сирек кездеседі. Бірақ соғыс жағдайын өзгертті, себебі АҚШ-тан Еуропаға және басқа да соғыс аймақтарына үлкен көлемдегі әскери жабдықтарды тасымалдау қажеттігі туды. Тезірек анықталды, танкерлердің кең және тосқауылсыз палубалары бар, оларды ұшақтар мен жүк көліктері сияқты көлемді жүктерді тасымалдау үшін пайдалануға болады. Дегенмен, танкерлер жүктерді бекіту үшін «қосалқы палубалармен» жабдықталуы керек еді. 1944 жылдың 1 қаңтарында барлығы 58 норвегиялық танкер палубаға жүк тиеуге жабдықталған. Қосалқы палубаларды орнату шығындарын Ұлыбритания төледі, ал Нортрашип палубадағы жүк үшін қосымша төлем алмады, себебі мұнай жүгінің фрахты осы шығындарды қамтыды.

АҚШ соғысқа кіреді

Нортрашиптің кеме қатынасы кәсіпорны ретіндегі жағдайы 1941 жылғы 7 желтоқсанда АҚШ соғысқа қатысқаннан кейін күрт өзгерді. АҚШ бейтарап болғанда Нортрашип тоннаждың жетіспеуінен және тарифтердің өсуінен пайда көре алды. Ұлыбританияның Соғыс көлігі министрлігі мен АҚШ-тың Соғыс кемесі әкімшілігі Хогманай келісімі аясында саясаттарын үйлестірген кезде Нортрашип және оның бас келіссөзшісі Эрлинг Декке Несс норвегиялық мүдделерді қорғау үшін қиын күрес жүргізді.

Құпия қор

Норвегия соғысқа тартылған кезде, норвегиялық теңізшілердің жалақысы басқа одақтас теңізшілерге қарағанда едәуір жоғары болды. Британ үкіметі бұл одақтас теңізшілерге жағымсыз әсер етеді деп қорқып, жалақыны төмендетуге ұсыныс жасады. 1940 жылдың жазында қол қойылған келісім бойынша, жалақы айырмасы арнайы қорға салынды, ол соғыс аяқталғаннан кейін норвегиялық соғыс теңізшілеріне жұмсалуға тиіс болды. Соғыс аяқталғанда қорда шамамен 43 миллион норвегиялық крона жиналды. Лейф Ветлесен басшылық еткен белсенді аз топ, ақшаны тікелей теңізшілерге беруді және үкімет пен теңізшілер ұйымдары ұсынғандай, мұқтаж теңізшілер мен теңізшілердің жесірлеріне көмек ретінде бөлуді талап етті. Бұл ұзаққа созылған сот процесіне айналып, үкімет 1954 жылдың ақпан айында Норвегияның Жоғарғы сотында жеңіске жетті. Бұл көптеген наразылықтарға әкелді, және мәселе 1972 жылы Норвегия Парламенті 155 миллион NOK көлемінде өтемақы төлеу туралы шешім қабылдағанға дейін толық шешілмеді. Барлық теңізшілер немесе олардың туыстары әр айда 180 кронадан алды. Ұзақ жылдарға созылған осы мәселені шешуде өзі соғыс ардагері болған контр-адмирал Торе Хорве маңызды рөл атқарды.

Ішкі жанжалдар

Нортрашип үлкен ұйым болғандықтан, бес жылдық соғыс кезеңінде әлемнің түкпір-түкпірінде ондаған мың адам жұмыс істеді, сондықтан ішкі проблемалар жиі туындады. Басты дау-дамай Нью-Йорк және Лондон кеңселерi арасында болды, оларды қажырлы кеме иелері: Øivind Lorentzen және Ingolf Hysing Olsen басқарды. Хилмар Рекстеннің түрлi интригалары ерекше жағдай құрады, себебі ол екі кеңседе де жұмыс істеді. 1940 жылы сәуірде Лондонға келген кезде Рекстен Гысинг Олсенмен келіспеушілікке түсті, өйткені ол кемесінен заңсыз сақтандыру төлемақысын алған еді, ол төлемді Нортрашип жүзеге асыруға тиіс болған. Рекстен шынымен де өте тәжiрибелi кеме жүргізушi болды, бірақ Нортрашип басшыларының бiрнешеуiмен одақтасқаннан кейін, ұйымнан шеттетілді және қуылды. Басқа да проблемаларды 1940 жылдың күзінен бастап Норвегияның эмиграциядағы үкіметіндегі азық-түлік министрі, ал 1942 жылдан бастап кеме қатынасы министрі Арне Сунде тудырды. Өзінің жақтасы Рекстеннің қолдауымен ол Нортрашиптiң екі басты кеңсесін тым бақылауға алуға тырысты, бірақ бұл әрекеттер күшті сыртқы істер министрі Тригве Ли немесе премьер-министр Йохан Нигаардсвольд тарапынан қабылданбады.

Соғыстан кейінгі

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда, Нортрашиптің басты міндеті орындалды, бірақ соңғы есептесу 1964 жылы ғана аяқталды. Еуропадағы әскери қимылдар тоқтағаннан кейін Нортрашип өте қарбалас кезеңді бастан өткерді, оның жұмысын Біріккен Ұлы теңіздік басқару органы басқарды, оған соғыстан кейінгі кезеңнің аяқталуына дейін барлық халықаралық кемелерді бақылау міндеті жүктелді. Нортрашиптің норвегиялық кемелерді пайдалануы 1945 жылдың 30 қыркүйегінде тоқтатылды, ал кеме иелері өз кемелерін қайта алғаннан кейін Нортрашип ұйымды таратуға кірісті, бұл түрлі талаптарды реттеу, кемелер үшін өтемақы төлеу және басқа да мәселелерді қамтыды. Алғашқы Нортрашип ұйымы 1958 жылдың 30 шілдесінде таратылды, ал оның қалған міндеттері сауда департаментіне берілді. Ішкі келіспеушіліктерге қарамастан, Нортрашиптің қалдырған мұрасы көбінесе жағымды болды. Норвегия өз сауда флотының бақылауын сақтап қалды, одақтастардың соғысқа қатысуына маңызды үлес қосты, Норвегияның эмиграциядағы үкіметі берік қаржылық негізге ие болды және соғыстан кейін норвегиялық кеме қатынасын жалғастыру үшін жағдай жасалды. Министр Тригве Ли 1964 жылы Норвегия Парламентіне ұсынған соңғы есепте Нортрашиптің соғыс және соғыстан кейінгі Норвегия қоғамына жасаған жалпы қаржылық үлесі 1,219,000,000 кронға жететіні көрсетілді. Суық соғыс кезінде Нортрашип атауы соғыс жағдайында Норвегия флотын басқаруға арналған ұйым үшін қолданылды. 1991 жылы Суық соғыс аяқталғаннан кейін ұйым таратылды. Нортрашип атауы 2002 жылдың 1 қаңтарында Норвегия кеме иелері қауымдастығы төтенше жағдайлар комитетін құрғаннан кейін 9/11 шабуылдарынан кейін қайта қолданысқа енгізілді. Оның құрамында жеті мүше бар: Норвегияның теңіз индустриясының әртүрлі салаларынан алты азамат және қорғаныс министрлігінің бір өкілі.

Танымал мәдениетте

2022 жылы Гуннар Викен режиссерлік еткен норвегиялық «Соғыс теңізшісі» фильмі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде норвегиялық конвойларға қатысқан теңізшілер мен олардың отбасыларының басынан өткен қасіретті оқиғаларды суреттеді.

Нортрашип Лондон, 1944 жылдың 1 қаңтарында

Басқару: Ингольф Гюсинг Олсен, Л. Бродал, В. Даль Хансен, О. И. Лённехен, Эрлинг Моссиге

Нортрашип Нью-Йорк, 1943 жылдың 15 маусымы

Басқару: Ø. Лоренцен, Э. Д. Нæss, П. Симонсен, К. Блом, О. Гогостад