Кіріспе

Новоросси́йск (Новоросси́йск) – Ресейдің Краснодар өлкесіндегі қала. Ол Қара теңіздегі ірі порттардың бірі. Кеңес Одағының «Батыр қала» атағын алған сирек қалалардың бірі. Халық саны:

Тарих

Ежелгі уақытта Цемз шығанағының жағалауында Бата (Βατά) деген ежелгі грек колониясы орналасқан. Ол Страбон мен Птолемейдің еңбектерінде айтылған. Римдіктер мен хазарлардың қысқа мерзімді билігінен кейін, 9 ғасырдан бастап, бұл аймақ Византияның Херсонос темасының (Херсон провинциясының) бір бөлігі болды. 11 ғасырда, Еуразия даласынан келген көшпелілер бұл аймақты басып алып, билікке ие болды. Сол ғасырдың соңында, Норман жаулап алуынан кейін Англиядан келген англосаксон босқындарына Византия императоры I Алексий Комнен (1081–1118 жылдары тақ отырған) қолдау көрсетті. Егер олар көшпелілерден аймақты қайтарып алса, Алексий оларға Херсонос темасында жер ұсынды. Византиялық ағылшын колониясы кейіннен құрылғандығын көрсететін дәлелдер бар. Мысалы, ортағасырлық теңіз карталарында Кубань жағалауындағы жерлердің аттарында ағылшын тілінен шыққан болуы мүмкін сөздер кездеседі, соның ішінде болашақтағы Новороссийск қаласының орнында немесе оның жанында орналасқан Сусако (немесе Сусачо) порты бар. Бұл атау Суссекстен шыққан болуы мүмкін. (Осы карталарда Сусаконың солтүстік-батысында Лондон өзені де көрсетілген, ол атын Лондоннан алған болуы мүмкін. 1722 жылдан бастап, шығанақтың бақылауы Осман бекінісінде (қале) болды, ол Сюкук (сондай-ақ Суджүк, Суджұқ және Согючак) деп аталды. Бұл атау Сусакодан шыққан болуы мүмкін, ал 1769 жылға дейін бұл аймақ кейде еуропалық карталарда Сузако деп белгіленген. 1829 жылы Ресей-Түрік соғысының нәтижесінде жағалау Ресейге берілді. Осыдан кейін, 1838 жылы адмиралдар Михаил Лазарев және Николай Раевский жағалауда Қара теңіз флотының шығыс базасын құрды. Новороссия провинциясының құрметіне аталған бұл порт, оңтүстікке қарай Сочиге дейін созылған Қара теңіз жағалауындағы қамалдар тізбегінің маңызды бөлігі болды. 19 ғасырдың қалған бөлігінде Новороссийск қарқынды дамыды. 1866 жылы қала мәртебесі берілді, ал 1896 жылы ол Ресей империясының ең кішкентай әкімшілік бөлігі – Новороссийск округінің және Қара теңіз губернаторлығының орталығы болды. 1905 жылдың желтоқсанында қала қысқа ғана өмір сүрген Новороссийск Республикасының орталығы болды. 1918 жылдың 26 тамызынан 1920 жылдың 27 наурызына дейін қала Ресей Азамат соғысы кезінде Деникиннің Ақ әскерінің негізгі орталығы болды. Деникиннің Оңтүстік Ресей үкіметі Қырымға көшірілді, ал көптеген ақ гвардияшылар одақтас әскери кемелердің көмегімен Новороссийскіні эвакуациялау кезінде Константинопольге қашып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланың көп бөлігі 1942 жылдың 10 қыркүйегінде неміс және румын әскерлері тарапынан басылып алынды. Совет теңізшілерінің шағын тобы 4 ақпаннан бастап 225 күн бойы Малая Земля деп аталған қаланың бір бөлігін қорғады, ал 1943 жылдың 16 қыркүйегінде қала Қызыл Армия тарапынан азат етілді. Теңізшілердің портты батыл қорғауы Кеңес Одағына қаланың шығанағын сақтап қалуға мүмкіндік берді, бұл оське жабдықтау үшін портты пайдалануға жол бермеді. 1973 жылы Новороссийскке "Батыр қала" атағы берілді. 1960 жылы қала Дмитрий Шостаковичтің "Новороссийск қоңыраулары, мәңгілік даңқтың жалыны" (Opus 111b) шығармасында бейнеленді. 2003 жылы президент Владимир Путин Новороссийскіде Қара теңіз флотының әскери-теңіз базасын құру туралы жарлыққа қол қойды. Ресей 2007-2012 жылдар аралығында жаңа базаны салуға 12,3 миллиард рубль (шамамен 480 миллион доллар) бөлді. Базадағы басқа да нысандар мен инфрақұрылымның құрылысы, соның ішінде жағалау әскерлері, авиация және логистика бөлімшелері 2012 жылдан кейін де жалғасты. Ресей 2020 жылы 80 әскери кемесі мен бас штабын Севастополдан Новороссийск базасына көшіруді жоспарлап отырды. Ресейдің Қара теңіз флотының негізгі базасы Украинаның құрамындағы Севастопольдегі порттық құрылыстарды жалға алу шарты 2017 жылы аяқталуға тиіс болған. Украина жалға алу шартын ұзартпауды жоспарлап отырғаны туралы хабарлар тарады, бірақ 2010 жылдың сәуірінде Ресей мен Украина президенттері келісімге қол қойып, жалға алу мерзімін жиырма бес жылға ұзартты, содан кейін жаңа мерзім аяқталғаннан кейін тағы бес жылға ұзарту мүмкіндігі қарастырылды. Алайда, 2014 жылы Қырым Ресей Қарулы Күштері тарапынан басылып алынды, сондықтан Қырым Ресей Федерациясының заңсыз бақылауында болғандықтан, жалға алу шартын жаңарту мәселесі қазіргі уақытта туындамайды (Қырымды Ресей Федерациясына қосу туралы мәліметтерді қараңыз).

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Әкімшілік-аумақтық бөлініс шеңберінде, ол жиырма төрт ауылдық елді мекенмен бірге Новороссийск қаласы болып табылады – аудандармен тең мәртебеге ие әкімшілік бірлік. Муниципалдық бөлініс ретінде Новороссийск қаласы Новороссийск қалалық округі ретінде құрылған.

География

Қала Қара теңіз жағасында орналасқан. Бұл демалыс орны емес, бірақ солтүстіктегі Анапа мен оңтүстіктегі Геленджик – демалыс қалалары. Новороссийск қаласының басқаруында бірнеше қалалық елді мекендер бар. Ең әйгілісі – Абрау-Дюрсо, ол Абрау көлінің жағасындағы қалашықтан және Қара теңіз жағалауындағы ауылдан тұрады, олар қиялы тау жолымен байланысқан. Новороссийск аймағы Ресейдің маңызды шарап өсіру аймақтарының бірі. 1870 жылы патша Александр III құрған Абрау-Дюрсо шарап заводтары ішкі тұтынуға арналған үстел және көпірлі шараптарды өндіреді.

Климат

Новороссийск Кёппен климаттық жіктелімі бойынша ылғалды субтропикалық (Cfa) және Жерорта теңізі климатының (Csa) аралық белдесінде орналасқан. Ең құрғақ ай жаз айына келуі мүмкін, бірақ әрқашан солай бола бермейді, сондықтан қаланы тек ылғалды субтропикалық немесе Жерорта теңізі климаты деп толық анықтауға болмайды.

Экономика

Қала қазылмайтын Цемесс шығанағының жағалауымен созылып жатыр, ол ежелден-ақ Қара теңіздің ең үздік шығанақтарының бірі ретінде танылған. Нарықтық капитализациясы 1,110,000,000 долларға жететін және акциялары Мәскеу биржасы мен Лондон қор биржасында тіркелген Новороссийск сауда теңіз порты, Азия, Таяу Шығыс, Африка, Жерорта теңізі және Оңтүстік Америка аймақтарымен Ресейдің теңіз саудасына қызмет етеді. Бұл Қара теңіздегі ең жұмысты мұнай порты және Каспий құбыр консорциумы дамытқан Теңіз кен орнынан келген құбырдың соңғы нүктесі болып табылады. Новороссийск – болат, тағам өнеркәсібі және металл өнімдері мен басқа да өндірістерге тәуелді өнеркәсіптік қала. Қаланың ішінде және айналасында кең таралған әктас кен орындары маңызды цемент зауыттарын шикізатпен қамтамасыз етеді. Қалада Теңіз мемлекеттік академиясы мен Новороссийск политехникалық институты орналасқан.

Көлік

Новороссийск – ең ірі ресейлік теңіз порты. 2019 жылы жүк айналымы 142,5 млн тоннаны құрады, ал 2021 жылы – 105,2 млн тоннаны құрады. Новороссийск теміржол және автомобиль жолдары арқылы Ресейдің, Кавказ аймағының және Орталық Азияның маңызды өнеркәсіптік және халық қоныстану орталықтарымен байланысты. Қала ішіндегі қоғамдық көлік құралдарына қалалық автобустар, троллейбустар және маршруткалар (маршруттық таксилер) жатады. Дегенмен, уақыт өте келе, көбінесе адамдар негізгі көлік құралы ретінде жеке автомобильдерге көшуде. Ең жақын әуежайлар (Геленджик, Анапа және Краснодар әуежайлары) қаладан тиісінше алыс орналасқан және Ресейдің көптеген қалаларына рейстер ұсынады.

Спорт

Қалалық футбол клубы, ФК «Черноморец» Новороссийск, Ресейдің екінші дивизионында ойнайды.