Кіріспе

2004 жылы Батыс және Солтүстік Африка 15 жылдан астам уақыттан бері ең ауыр шөл шегірткесінің шаруашылығын бастан өткерді. Африканың құнарлы солтүстік өңірлеріндегі бірнеше елге әсер етті.

Даму

2003 жылдың күзінде Мавритания, Мали, Нигер және Суданда байланыссыз төрт ошақ тіркелгенде, Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (ФАО) шөл шегірткесі туралы бюллетеньдерінде шөл шегірткесінің көбею белсенділігінің артуы байқалды. Одан кейін, Дакар (Сенегал) мен Мароккодағы Атлас таулары арасында кең аумаққа екі күн бойы ерекше күшті жаңбыр жауды. Батыс Сахараның кейбір аймақтарында жылына әдетте 1 мм жаңбыр жауса, 100 мм-ден астам жаңбыр жауды. Салдарынан, экологиялық жағдайлар кем дегенде алты ай бойы қолайлы болып, шөл шегірткесінің бірнеше буыны көбейіп өсуіне жағдай жасады. Мұндай жағдайда шегірткелердің саны тез өсті. 2004 жылдың басында қауіп іске асып, шегірткелердің үйірлері пайда бола бастады және Марокко мен Алжирдің маңызды ауыл шаруашылығы аймақтарына қарай солтүстікке жылжып, егінге зиян келтірді. ФАО және жағдайды жамылған жаңалықтар агенттіктері білдірген ортақ алаңдаушылық – егер бақылау шаралары жылдам және тиімді жүргізілмесе, Африканың азық-түлік қорының маңызды бөлігі жойылуы мүмкін деген болды. 2004 жылдың жазында Солтүстік-Батыс Африкадан Сахель аймағына көптеген үйірлер келіп, егінге жылдам еніп кірді. Осы кезде шегірткелердің таралуының қаупі туып, 1989 жылдан бері шегірткелердің ең қауіпті жағдайларының бірі қалыптасты. Жыл бойы үйірлер континент бойынша қоныс аударып, қиратуға алып келді, ал 2004 жылдың қарашасында 50 жылдан бері алғаш рет Солтүстік Мысырда, Иорданияда және Израильде пайда болды. Мароккодағы Тарфая мен Тан-Тан арасындағы бір үйірдің ұзындығы 230 км, ені кемінде 150 м, және шамамен 69 миллиард шегірткеден тұрды, олар 33 түрлі құсқа тамақ ретінде пайдаланылды (Уллман, 2006). Сондай-ақ, олар Кабо-Верде, Канар аралдары, Оңтүстік Португалия және Критке де енді. Солтүстік-Батыс Африканың қыста көбейетін аймағында жаңбырдың азаюы және суық температура шегірткелердің дамуын баяулатты, бұл шегірткелерді бақылау агенттіктеріне 2005 жылдың басында осы циклды тоқтатуға мүмкіндік берді. 20 елден құралған ұлттық командалар әуе және жер арқылы шамамен 130 000 шаршы километрді өңдеді. ФАО бағалауынша, осы өрбуге қарсы күрес шығындары 400 миллион АҚШ долларынан асып, егін шығындары 2,5 миллиард АҚШ долларына дейін бағаланды, бұл Батыс Африкадағы азық-түлік қауіпсіздігіне катастрофалық әсер етті. Алайда, қатаң зиянкестерді бақылау шаралары мен жақсы егін жинау Африкаға континенттік азық-түлік апатынан сақтауға мүмкіндік берді. ФАО мәліметінше, Сахель аймағының азық-түлік өнімінің жалпы көлемі төмендесе де, ол әлі де бес жылдық орташа көрсеткіштер шегінде. Дегенмен, кейбір елдер, әсіресе Мавритания, шегірткелерден егіннің маңызды бөлігін жоғалтты, өнімнің жартысына дейін. Осы таралу бірнеше әдеби туындыларға шабыттандырды. 2007 жылдың наурыз айында Andersen Press британдық балалар жазушысы Стивен Дэвистің 2004 жылғы шегірткелер үйірінің Буркина-Фасоның Сахель аймағындағы қауымдастықтарға тигізген зияны туралы романы "Софи және шегірткелер қарғысы" атты романын жариялады.