Кіріспе
Түркия Республикасының 1950-1960 жылдар аралығындағы 9-шы премьер-министрі Аднан Мендерес (; 1899 – 17 қыркүйек 1961) – 1950-1960 жылдар аралығында Түркияның премьер-министрі қызметін атқарған түрік саясаткері. Ол 1946 жылы Түркияның төртінші заңды оппозициялық партиясы – Демократиялық партияның (ДП) негізін қалаушылардың бірі болды. 1960 жылғы төңкерістен кейін әскери хунта тарапынан сотталып, Фатин Рушту Зорлу және Хасан Полаткан есімді екі министрмен бірге дарға асылды. Оған тағылған айыптардың бірі – грек ұлтына жататын азаматтарға қарсы Стамбул қырқынына бұйрық бергендігі болды. Ол әскери төңкерістен кейін өлім жазасына кесілген соңғы түрік саяси қайраткері және оның құрметіне мавзолей салынған Түрік Республикасының төрт саяси қайраткерінің бірі (Кемал Ататүрік, Сүлеймен Демирел және Тургут Өзалмен бірге).
Adnan Menderes (; 1899 – 17 September 1961) was a Turkish politician who served as Prime Minister of Turkey between 1950 and 1960. He was one of the founders of the Democrat Party (DP) in 1946, the fourth legal opposition party of Turkey. He was tried and hanged under the military junta after the 1960 coup d'état, along with two other cabinet members, Fatin Rüştü Zorlu and Hasan Polatkan. One of the accusations brought against him was of him ordering the Istanbul pogrom against citizens of Greek ethnicity. He was the last Turkish political leader to be executed after a military coup and is also one of the four political leaders of the Turkish Republic (along with Kemal Atatürk, Süleyman Demirel and Turgut Özal) to have had a mausoleum built in his honour.
Ерте өмір және мансап
Аднан Мендерес 1899 жылы Айдын провинциясының Кочарлы қаласында, Қырым татарларынан шыққан бай жер иесінің ұлы болып дүниеге келді. Бастауыш мектепті бітірген соң Мендерес Измирдегі Америка колледжінде оқыды. Түрік Тәуелсіздік соғысы кезінде жаулап келген грек әскеріне қарсы күресіп, марапат медалімен құрметтелді. Анкара университетінің құқық факультетін бітірді. 1930 жылы Аднан Мендерес Айдын қаласында аз ғана уақыт болған Либералды-республикалық партияның (Serbest Cumhuriyet Fırkası) бөлімшесін ұйымдастырды. Партия өзінен-өзі таратылғаннан кейін, Ататүрк оны биліктегі Республикалық халық партиясына шақырды және партия жетекшілері 1931 жылы оны Айдыннан депутат етіп сайлады. 1945 жылы ол екі әріптесімен бірге Исмет Инонудің ұлттандыру саясатына қарсы шыққандықтан партиядан қуылды.
Билікке көтерілу
1945 жылдың маусым айында Мендерес, Селяль Баяр, Фуат Көпрюлү және Рефик Коралтан төрт қол қойып, саяси және демократиялық еркіндіктерді талап еткен ұсыныс жасады. Бұл ұсынысты түрік парламентінің депутаттары, оның ішінде ұсыныс жасаған төрт адам ғана қолдады, ал 1945 жылдың қыркүйегінде түрік үкіметінің қарсылығына байланысты мақұлданбады. Байяр кейін парламенттен, содан кейін партиядан да кетті. 1946 жылдың 7 қаңтарында төрт адам Демократиялық партияны (ДП) құрды және 1946 жылғы сайлауда Мендерес Демократиялық партиясынан Күтахия округінен депутат болып сайланды. 1950 жылдың 14 мамырында Түркия тарихындағы алғашқы еркін сайлауда ДП 52% дауыс жинағанда (дауыстар құпия беріліп, ашық саналды), Мендерес премьер-министр болды, ал 1955 жылы ол сыртқы істер министрінің міндетін де атқарды. Одан кейін ол тағы екі рет, 1954 және 1957 жылдары жеңіске жетті. Оның премьер-министрлік қызметін атқарған 10 жыл ішінде Түркия экономикасы жылына 9% өсті. Ол Батыс блогымен әскери одақ құруды қолдады және оның кезінде 1952 жылы Түркия НАТО-ға қабылданды. АҚШ-тың Маршалл жоспары арқылы көрсеткен экономикалық көмегінің нәтижесінде ауыл шаруашылығы механизацияланды, көлік, энергетика, білім беру, денсаулық сақтау, сақтандыру және банк ісі дамыды. Басқа тарихи мәліметтерде 1950 жылдардың ортасында Мендерес премьер-министр болып тұрған кезде Түркия экономикасының құлдырауы (1954 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ 11% төмендеді) грек этникалық азшылығына қарсы Стамбул қырқынының ұйымдастырылуының бір себебі ретінде көрсетіледі (төменде қараңыз).
Стамбулдағы қастандық
1955 жылы Мендерес үкіметі Стамбулдағы ірі грек этникалық азшылығына бағытталған Стамбул қырғынын ұйымдастырды деген күдік бар. 1955 жылдың қыркүйек айында Грекияның екінші ірі қаласы Салоникидегі түрік консулдығының жанында бомба жарылып, Ататүрктің туған жері – Ататүрк мұражайына да зиян келді. Ғимаратқа келтірілген залал шамалы болды, бірнеше терезелер сынып қалды. Жауап ретінде Стамбулда бірнеше сағаттың ішінде грек этникалық азшылығына тиесілі мыңдаған дүкендер, үйлер, шіркеулер және тіпті қабірлер қиратылды, оннан астам адам қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды. Түркия мен Грекияның Кипрді бақылау үшін күресі және кипрлік қауымдар арасындағы зорлық-зомбылық осы қырғынның себептерінің бірі болды. Ұлыбритания Түркия мен Грекияны 1955 жылдың 26 тамызында басталған Лондондағы конференцияға шақырды. Үшжақты Лондондағы конференция (29 тамыз – 7 қыркүйек 1955) басталған күні бұрын Мендерес грек кипрліктері түрік кипрліктерін қырғынға салуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Ұлыбританияны қиын жағдайдан шығару мүмкіндігін сезінген премьер-министр Энтони Иден түрік делегаттарына қатаң болу керектігін кеңес берді. Сыртқы істер министрі Фатин Рүштү Зорлу Иденнің кеңесіне құлақ асқаннан кейін, Грекия Кипр мәселесіндегі ұстанымын қайта қарастырмаса, Түркия Лозанна шартына қатысты өзінің міндеттемелерін қайта қарастыратынын мәлімдеді. Грек делегаттары сөздің қаталдығына таңғалып, кінәні британдықтарға жатқызды. Кипрге назар аудару Мендерес үкіметі үшін саяси тұрғыдан тиімді болды, себебі үкімет экономикалық қиындықтарға тап болған еді. Грек халқы азшылық болғанымен, қаланың бизнес өмірінде маңызды рөл атқарды, осылайша 1950 жылдардың ортасындағы экономикалық дағдарыс кезінде оларға айып тағу оңай болды. Салоникидегі бомбалау туралы жаңалықтар тараған кезде. 1960 жылғы төңкерістен кейін 1961 жылғы Яссыада сотында Мендерес пен Сыртқы істер министрі Фатин Рүштү Зорлу тәртіпсіздіктерді жоспарлаған деп айыпталды. Сот бұл шабуылдың шын мәнінде Мендерес үкіметі ұйымдастырған қасақана тудырылған жағдай екенін анықтады, олар Салоникиге бомба орнатып, содан кейін Анаталиядан ашуланған ауыл тұрғындарын Стамбулға гректерді "жазалау" мақсатымен автобустармен жеткізген. Кейіннен Мендерес кешірім сұрап, зардап шеккендерге өтемақы төлеуді ұсынды.
Ұшақ апатынан аман қалу
1959 жылғы 17 ақпанда Түрік әуе компаниясының Vickers Viscount Type 793 ұшағы, тіркеу нөмірі TC SEV, Аднан Мендерес пен үкіметтік шенеуніктер тобымен Стамбулдан Лондонның Гатвик әуежайына бағыт алғанда, Сассекс округындағы Распер қаласының жанында, ұшу-қону жолағына бірнеше шақырым жетпей, қалың тұманға байланысты құлап, өртке ұшырады. 16 жолаушының 9-ы және 8 экипаж мүшесінің 5-і қаза тапты. Ұшақтың арт жағында отырған Мендерес апаттан дерлік жарақатсыз аман қалды және жергілікті тұрғын Маргарет Бейлиден алғашқы жәрдем алғаннан кейін 90 минуттан соң Лондон клиникасына жеткізілді. Ол Ұлыбритания премьер-министрі Гарольд Макмилланмен және Грекия премьер-министрі Константин Караманлиспен Кипр мәселесі бойынша Лондон келісімдеріне қол қою үшін жол тартқан болатын, бұл келісім үш тарапқа да кез келген тарап бейбітшілікті бұзған жағдайда Кипр ішкі істеріне араласу құқығын берді. Мендерес 1959 жылғы 19 ақпанда ауруханада Лондон келісіміне қол қойды. 1959 жылғы 26 ақпанда елге оралғанда, оны тіпті өзінің басты қарсыласы Исмет Инону мен көпшілік зор қуанышпен қарсы алды.
Саяси стилі мен нанымдары
Мендерес мұрагерлік мүлігінің көп бөлігін ұсақ акционерлерге сату немесе тарату арқылы кеңінен танымал болды. Ол Әтатурк пен оның партиясынан гөрі дәстүрлі өмір салтына және Исламның әртүрлі тәжірибаларына көбірек төзімділік танытты. 1950 жылғы сайлауда ол араб ықпалын жою үшін тыйым салынған арабша Ислам дұға шақыруын (азанды) заңдастыру платформасында үгіт жүргізді. Ол ел бойынша мыңдаған мешіттер ашты, осылайша саяси қарсыластары оны дінді саяси пайда табу үшін пайдаланды деп айыптады. Оның алғашқы саяси қадамдарының бірі – түрік банкноттары мен маркаларындағы Ысмет Инөнүдің суреттерін алып тастап, 1938 жылы Инөнү президент болғанда алынып тасталған Әтатурк суреттерін қайта орнату болды. Халықтың қолдауы мен Әтатурктің мұрасының арқасында бұл қадам сәтті болды, тіпті бұрынғы президенттің түрік заңына сәйкес, ел президентінің суреті банкноттарға (осы жағдайда Целал Баяр) салынуы керек еді. Бір сөйлесінде ол парламент мүшелері қаласа халифатты қайта орнатуға құқылы екенін айтты. Батысқа бейім болғанымен, ол өзінің алдыңғыларынан гөрі мұсылман мемлекеттерімен қарым-қатынас орнатуда жапсерік болды. Мендерес бұрынғы премьер-министрлерге қарағанда либералды экономикалық саясатты ұстанды және жеке кәсіпкерлікке көбірек мүмкіндік берді. Жалпы, оның жоғары ауыл шаруашылығына жұмсаған қаражаты, әсіресе инфрақұрылымға жасаған инвестициялары Түркия шаруаларының оның премьер-министрлігін бағалауына себеп болды. Ол сынға төзімсіз болғандықтан, баспасөз цензурасын енгізіп, журналистерді тұтқындады, сондай-ақ оппозициялық саяси партияларды қысымға алып, университеттер сияқты мекемелерді бақылауына алуға тырысты. Халықтың көпшілігі тарапынан жақсы қабылданған және жеке патриоттық меморандумда Мендерестің республика президенті болуын ұсынған Армия Бас штабының бастығы генерал Джемаль Гүрселдің қолдауына ие болған Мендерес, зиялы қауым, университет студенттері және әскерилер арасындағы радикал жастар тобы арасында танымалдылығын жоғалтты, олар кемалистік идеология қауіпте деп қорқып қалды. Оның биліктен құлауына себеп болған ең маңызды оқиға, әдетте, Тергеу комиссиясының (Tahkikat Komisyonu) құрылуы болды. Комиссия тек Демократиялық партия депутаттарынан құралды және бұл депутаттарға қоғамдық және әскери прокурорлардың өкілеттіктерін, сондай-ақ үкім шығару құқығын берді. Бұл биліктің бөліну принципіне қайшы келді және депутаттарға қудалау және соттау билігін берді. Сонымен қатар, комиссияның үкімдері апелляциялық сотқа шағымдануға жатпады.
Төңкеріс, сот және өлім жазасы
1960 жылы 27 мамырда 37 "жас офицер" ұйымдастырған әскери төңкеріс үкіметті құлатты, ал Мендерес Баярмен және партияның барлық жетекші мүшелерімен бірге тұтқындалды. Олар конституцияны бұзғаны, мемлекеттік қаражатты жымқырғаны және ондаған гректердің қаза тапқан Стамбул қырқынына (погромына) тапсырыс бергені үшін айыпталды. Мендерес пен ДП-ның басқа да жетекші тұлғалары Яссыада аралында әскери сотта (Яссыада соттарын қараңыз) сотталды. Баяр мен екі бұрынғы министрмен бірге Мендерес өлім жазасына кесілді. Ол ұйқыға арналған дәрілерді көп мөлшерде ішіп, өлімге кесілуін кейінге қалдыруға тырысты. Мемлекет басшысы Джемаль Гюрсельдің, тіпті Исмет Инонудің кешірім сұрауына қарамастан (Джон Ф. Кеннеди мен Королева Елизавета II-нің де осындай өтініштерімен бірге), Мендерес 1961 жылғы 17 қыркүйекте Имралы аралында дарға асылды. Бұрынғы президент Баярдың жазасы түрмеге ауыстырылды. Екі айдан кейін Исмет Инону 1961 жылғы сайлауда көп дауыс жинағаннан кейін, әскери бақылауда, жаңадан құрылған Әділет партиясының (түрікше: Adalet Partisi) қолдауымен және коалиция құрып жаңа үкімет құрды. Мендерес саясатының жалғасы болған Әділет партиясы, әсіресе Сүлеймен Демирел басшылығымен келесі сайлауларда жеңіске жетті.
Мұра
1990 жылы 17 қыркүйекте, Мендерестің өлімге кесілуінің 29 жылдығы күні, ол түрік парламентімен өлімнен кейін кешірілді және оның қабірі Стамбулдағы оның атына қойылған мавзолейге көшірілді. Соңғы Мендерес үкіметінде сыртқы істер министрі және қаржы министрі болған Фаттин Рушту Зорлу мен Хасан Полаткан, 1961 жылы Мендереспен бірге әскери хунтамен дарға асылған, олар да өлімнен кейін қандай да бір құқықбұзушылықтан ақталды. Айдын қаласындағы Аднан Мендерес университеті мен Измирдегі Аднан Мендерес әуежайы оның есімімен аталады. Екі жоғары мектеп, Стамбул Бахчелиевлер Аднан Мендерес Анатолия лицейі және Айдын Аднан Мендерес Анатолия лицейі де оның есімін қабылдады. Түркияның ірі және шағын қалаларындағы қалалық кеңестер оның есімімен көптеген аудандарға, бульварларға және көшелерге ат қойды. 2006 жылы сол кездегі Стамбул қаласының бас прокуроры Мехмет Фейят «Исмет Инону мен Джемал Гүрсель түрме басқармасына Мендерестің өлімін тоқтату туралы телефон соққан, бірақ хунтаның байланыс кеңсесі байланыс желілерін үзіп тастаған» деді. 2023 жылдың наурыз айында Түркістандағы Әхмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде Аднан Мендерес ескерткіші ашылды.
Кино және теледидар
Мендерес өмірінің соңғы кезеңі, 1959 жылғы әуе апатынан аман қалғаннан бастап, өлім жазасына кесілгенге дейінгі аралық "Hatırla Sevgili" ("Есіңде болсын") телесериалында фондық оқиға ретінде бейнеленген. Мендерес 1950-1960 жылдар аралығында премьер-министр болған кезең "Ben Onu Çok Sevdim" ("Мен оны қатты жақсы көрдім") телехикаясында көрсетілген. 2013 жылдың қыркүйегінен бастап түрік ұлттық телеарнасы ATV-де көрсетіле бастаған сериал, сонымен қатар Мендерес пен түрік опера әншісі Айхан Айдан арасындағы романсқа да назар аударады. Оның рөлін актер Мехмет Аслантұғ ойнады.