Белгіленген намыс жайы және белгісіз айыпталушы жағдайы

Кіріспе

белгіленген жалпылық және белгісіз айыптаушы жағдайымен сәйкестік түрі. Тілдік типологияда белгіленген жалпылық сәйкестігі – морфосинтаксикалық сәйкестіктің сирек түрі, ол жалпылық-айыптаушы сәйкестігіне ұқсас және көбінесе оның бір түрі саналады. Латын тілі сияқты грамматикалық жағдайлар жүйесі бар жалпылық-айыптаушы тілдерде етістіктің толықтырғышы айыптаушы жағдайымен белгіленеді, ал етістіктің жатысы жалпылық жағдайымен белгіленуі мүмкін немесе белгіленбеуі мүмкін. Жалпылық, морфологиялық түрде белгіленгенімен, белгіленбегенімен, есімнің анықтамалық түрі ретінде қолданылады. Белгіленген жалпылық жүйесінде, керісінше, тек жалпылық жағдайы ғана морфологиялық түрде белгіленеді, ал есімнің анықтамалық түрі ретінде белгісіз айыптаушы жағдайы қолданылады. Белгісіз айыптаушы (кейде абсолютив деп аталады) әдетте жалпылық-айыптаушы тілдерінде жалпылықпен байланысты басқа да көптеген функциялармен қолданылады; олар көбінесе жатыс толықтыруды және тақырыпты немесе назарды білдіру үшін сөйлемде одан да көрнекті орынға жылжытуды қамтиды.

Тарату

Белгілі атаулы тілдер салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Олар әлемнің тек екі аймағында жақсы құжатталған: Солтүстік Африкада, мұнда олар афроазиялық тіл отбасының кушит, омот және бербер тармақтарының көптеген тілдерінде, сондай-ақ Шығыс Судан тіл отбасының сурмикалық және нилот тілдерінде кездеседі; және АҚШ-тың оңтүстік-батысында және Мексиканың іргелес аймақтарында, мұнда олар юман тіл отбасына тән. Кейбір авторлар есімдік жүйесі бар деп санайтын басқа тілдерге игбо, аймара және ваппо тілдері жатады. Сондай-ақ, афроазиялық тілдердің ата-бабасы – протоафроазиялық тілінде де белгілі атаулы сәйкестікті қалпына келтіру мүмкіндігі қарастырылады. Бірақ юман және көптеген кушит тілдерінде атау әрқашан белгіленбейді, себебі бұл мәселе әлі анықталған жоқ. Демек, қатаң жағдайлар жүйесі болмауы мүмкін, бірақ бұл сөйлеу үлгілерінің немесе басқа семантикалық емес факторлардың көрінісі болуы мүмкін. Алайда, юман тілінің хавасупай диалектінде таза синтаксистік жағдайлар жүйесі бар екені хабарланады, онда č жұрнағы транзитивті және интранзитивті етістіктердің барлық субъектілерін, бірақ байланыс етістігінің субъектілерін белгілемейді; нилот тілі датугада да жүйе таза синтаксистік деп хабарланады. Көптеген нилот тілдеріндегідей, датугада жағдайлар дыбыс биіктігі арқылы белгіленеді. Абсолютив жағдайы есімнің цитаталық формасының болжауға келмейтін дыбыс биіктігіне ие, ал номинатив жағдайы лексикалық дыбыс биіктігін жоятын ерекше дыбыс биіктігімен белгіленеді. Үш немесе одан аз буынды сөздер үшін дыбыс биіктігі жоғары, ал төрт немесе одан көп буынды сөздер үшін сөздің соңы жоғары, ал ортасы төмен дыбыс биіктігіне ие. Көптеген африка тілдерінде белгілі атаулы жағдай етістіктен кейін келетін субъект үшін, абсолютив байланыс етістігімен, ал фокус позициясындағы субъект үшін және басқа барлық жағдайларда қолданылады. Окинава тілі, жапон тілдерінің бірі, әдетте белгілі атаулы тіл болып табылады, онда белгілі атаулы субъектілер олардың тіршілігіне байланысты ga немесе nu жағдай бөлшектерімен белгіленеді. Белгісіз зат есімдер әдепкі бойынша айыптау жағдайында болады. Алайда, кейбір болу және пайда болу білдіретін етістіктерде номинативті субъектілер де белгіленбеуі мүмкін.

Marked nominative languages are relatively rare. They are well documented in only two regions of the world: in northern Africa, where they occur in many languages of the Cushitic, Omotic and Berber branches of the Afroasiatic family, as well as in the Surmic and Nilotic languages of the Eastern Sudanic family; and in the southwestern United States and adjacent parts of Mexico, where they are characteristic of the Yuman family. Other languages interpreted by some authors as having a marked nominative system include Igbo, Aymara and Wappo. It is also proposed that marked nominative alignment can be reconstructed for the ancestor of the Afroasiatic languages, viz. Proto Afroasiatic. In Yuman and many of the Cushitic languages, however, the nominative is not always marked for reasons that are not known. There may, therefore, be not a strict case system but a reflection of discourse patterns or other non semantic parameters. However, the Yuman language Havasupai is reported to have a purely syntactic case system, with a suffix č marking all subjects of transitive and intransitive verbs but not of the copula; in the Nilotic language Datooga, the system is also reported to be purely syntactic. As in many Nilotic languages, Datooga case is marked by tone. The absolutive case has the unpredictable tone of the citation form of the noun, but the nominative is marked by a characteristic tone that obliterates the lexical tone. The tone is high for words of three syllables or less; for words with four or more syllables, the ends of the word have high tone, with a low tone in the middle of the word. In most African languages with a marked nominative, the nominative is used for subjects following the verb, the absolutive with the copula, with subjects in focus position before the verb, and in all other situations. Okinawan, a Japonic language, is generally a marked nominative language where nominative subjects are marked with the case particles ga or nu depending on their level of animacy. Unmarked nouns are by default in the accusative case. However, some verbs of existence and emergence may also have optionally unmarked nominative subjects.