Жаңазеландиялық батыр: Уильям Эдвард Сандерс және Виктория кресінің иегері

Кіріспе

Жаңа Зеландияның Виктория кресінің иегері (1883–1917)

Уильям Эдвард Сандерс (7 ақпан 1883 – 14 тамыз 1917) – Бірінші дүниежүзілік соғыста Жаңа Зеландия азаматынан Виктория кресімен (VC) марапатталған, сол кездегі британ және Достас күштеріне «жауға қарсы көрсетілген батылдығы» үшін берілетін ең жоғары награда. Окленд қаласында туған Сандерс 1899 жылы теңізші мамандығын меңгерді. Алғашқыда ол бу кемелерінде жұмыс істеді, кейін мансабын арттыру үшін желкенді кемелерге ауысты. Сандерс Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, 1914 жылдың соңында капитандық сертификатын алды. Одан кейін ол 1916 жылдың сәуір айына дейін сауда флотындағы әскери кемелерде қызмет етті, сосын Корольдік теңіз резервіне қабылданды. Әскери дайындығын Ұлыбританияда аяқтағаннан кейін, ол неміс суасты қайықтарына қарсы күрескен Q кемесі – «Хельголандта» қызмет етті. Оның алғашқы екі патруліндегі көрсеткен өнері үшін 1917 жылдың ақпан айында «Приз» атты жеке командалыққа ие болды. Сандерс алғашқы патрулінде капитан ретінде көрсеткен ерлігі үшін VC-мен марапатталды, ол кезінде «Приз» кемесіне шабуыл жасап, зақымдаған неміс суасты қайығын жоққа шығарды. Ол төртінші патрулінде, суасты қайық кемесін батырғанда қаза тапты. Оның VC медалі, теңіз күштерінде қызмет еткен жаңа зеландиялыққа алғаш рет және жалғыз берілген награда, оның әкесіне табыс етілді және қазір Окленд соғыс ескерткіш мұражайында сақталады. Сандерстің құрметіне бірнеше ескерткіштер орнатылды, соның ішінде 4 метрлік яхталар үшін арналған Сандерс есімді мемориалдық кубок.

Ерте өмір

Уильям Эдвард Сандерс 1883 жылдың 7 ақпанында Окленд қаласының Кингсленд ауданында дүниеге келді. Оның әкесі, Эдвард Хелман Кук Сандерс, аяқкиімші болған, ал әйелі Эмма Джейн Сандерс (қыз есімі Уилсон) үш балаға ана болды. Уильямның шешесінің әкесі теңіз капитаны болған және отбасының кеме компаниясында жұмыс істеген. Сандерс 1894 жылға дейін Нельсон көшесіндегі мектепте оқыды, содан кейін отбасысы Такапунаға көшіп кетті. Ол Пупуке көлінің жанындағы Такапуна мектебіне ауысты, онда желкен қағатын үйренді. Сыныптасы мектепке әкелген кішкентай зеңбірекпен жасаған ерліктері үшін ол "Gunner Billy" деген лақап атқа ие болды. 15 жасында мектепті бітіріп, ата-анасының тілегімен Оклендтің Куин-стрит көшесіндегі мата сатушының оқушысы болды. Ол бұл мамандыққа қызығушылық танытпады, теңізде мансап жасауды армандады, сондықтан кемежайларға барып, тоқтаған кемелерді қарап, капитанмен және кеме экипажымен әңгімелесетін. 1899 жылы Сандерс Оклендтің солтүстігіндегі жағалауда жүретін "Капануи" пароходында бос кабиналық малай орны бар екенін білді. Кемедегі бір офицер Сандерске бос орын туралы хабарлаған. Сандерс дереу кемеге өтініш берді және қабылданды. Ол "Капануи" кемесін басқаратын компанияда үш жыл жұмыс істеді. 1902 жылы ол Жаңа Зеландия мен Үндістан арасында сауда жасайтын "Union Steam Ship Company" компаниясының "Aparima" кемесіне қосылды. 1906 жылы қарапайым теңізші болып, Жаңа Зеландия жағалауындағы маяктарға және алыс аралдардағы қоймаларға қызмет ететін мемлекеттік "NZGSS Hinemoa" пароходына ауысты. Теңізшілік мансабының осы кезеңіне дейін бу кемелерінде жұмыс істеген Сандерс "Craig Line" компаниясында желкенмен жүзу тәжірибесін алуға шешім қабылдады. Сол кезде теңізшілер бу кемелерін кемсіткен, ал желкенмен жүзушілерді шебер деп есептеген. 1910 жылдан бастап Сандерс бірнеше кемеде жүзіп, 1914 жылы, сертификатын алғаннан кейін, "Joseph Craig" баркының борт серігі болды. 1914 жылдың 7 тамызында кеме Хокианга барында суға батып, Сандерс көмекке шақыру үшін шағын қайыққа отырды. Ол кеменің суға батуы бойынша Оклендте өткен тергеуде куәлік берді, кінә капитанға тағылды.

William Edward Sanders was born in the Auckland suburb of Kingsland on 7 February 1883. His father, Edward Helman Cook Sanders, was a bootmaker, who with his wife Emma Jane Sanders (née Wilson), would have three more children. William's maternal grandfather was a sea captain and worked for the family's shipping company. Sanders attended Nelson Street School until 1894, when his family moved to Takapuna. He shifted to Takapuna School, which was close to Lake Pupuke, where he learned to sail. He earned the nickname "Gunner Billy" for his exploits with a small cannon that a classmate brought to school. He left school at the age of 15 and, at the urging of his parents, was apprenticed to a mercer in Auckland's Queen Street. He was not particularly interested in the trade and, desiring a career at sea, would go down to the wharves to inspect the berthed ships and chat with their captains and crewmen. In 1899, Sanders became aware of a vacancy for a cabin boy aboard Kapanui, a steamer that worked the coast north of Auckland. An officer on the ship was an acquaintance and had given Sanders the tip that a position was available. Sanders promptly applied to join the vessel and was the successful applicant. He remained with the company that operated Kapanui for three years. In 1902 he joined Aparima, operated by the Union Steam Ship Company, which traded between New Zealand and India. In 1906, as an ordinary seaman, he transferred to NZGSS Hinemoa, a government steamer servicing lighthouses along the New Zealand coast and depots on offshore islands. With his seafaring career to date spent working on steamships, Sanders decided to gain experience under sail with the Craig Line. At the time, steam was looked down upon by seafarers, sailors being regarded as more skillful. From 1910, Sanders sailed on a series of vessels and by 1914, after taking his mate's certificates, he was mate of the barque Joseph Craig. On 7 August 1914, the ship foundered on the Hokianga bar and Sanders took charge of a small boat to seek help. He appeared at the inquest held at Auckland into her sinking, the blame for which was placed on the master.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Сандерс «Моэраки» кемесінде екінші офицер болып жұмыс істеді. Ол сондай-ақ капитандық сертификатын алуға емтихан тапсырып, 1914 жылғы 7 қарашада үздік нәтижемен өтті. Желтоқсан айында «Моэраки» кемесінен босатылып, Корольдік әскери-теңіз резервіне (RNR) өтініш берді. Бірақ оны шақырмады, ал аралық уақытта «Уиллохра» және «Тофуа» әскер тасымалдау кемелерінде сауда флоты офицері болып қызмет етті. Сандерс билік органдарына бірнеше рет өтініш білдіргеннен кейін, 1915 жылдың маусым айында Жаңа Зеландияның жоғарғы комиссары RNR-ге қосылуына қолдау көрсетіп, Адмиралтействоға хат жазды. Бұл қолдау, болжам бойынша, нәтижелі болды, себебі 1915 жылдың желтоқсанында ол Атлант мұхиты арқылы Глазгоға бағытталған бу кемесінде орын тапты. 1916 жылғы 17 сәуірде Ұлыбританияға жетіп, Лондонға келді, онда келгеннен екі күн өткен соң RNR-де лейтенант міндетін атқарушы болып тағайындалды. Үш айлық офицерлік курсты аяқтағаннан кейін, Сандерс «HMS Excellent» оқу орталығындағы Уэйл аралында орналасқан, батыс жағалауында неміс суасты қайықтарына қарсы күресетін «Хелголанд» Q кемесіне жіберілді. Q кемелері – әскери-теңіз күштерінің экипажымен және жасырын қару-жарақпен жабдықталған сауда кемелері болатын. U қайықтары шабуыл жасағанда, кеме экипажының бір бөлігі («паникалық топ» деп аталды) кемені эвакуациялағандай болып көрінетін, кейде зақымдануды көрсету үшін түтін шығаратын. Бұл шабуылдаушыны жақындауға итермелейтін, ал U қайығы жеткілікті жақын келгенде Q кемесінің қарулары ашылып, суасты қайығына оқ атар еді. «Хелголанд» – 12 фунттық зеңбіректермен және пулеметпен қаруланған голланд бриги. Сандерс, жаңа зеландиялық лейтенант А.Д. Блэрдің орынбасары ретінде, кемені Q кемесіне айналдыруға көмектесті. 1916 жылдың қыркүйек айында кемесі екі рет U қайықтарына қарсы операцияға қатысты, ал келесі айда тағы екі рет U қайықтарымен кездесті. Бірінші шайқаста желдің болмауынан «Хелголанд» тоқтады, қозғалтқыштары істен шығып, өте осал болды. Маневр жасау мүмкіндігі шектеулі болғандықтан және U қайығы қашықтан кемеге оқ атуға дайын тұрғандықтан, «Хелголанд» шайқастың басында өзін көрсетуге мәжбүр болды. U қайығы қашып кетті, бірақ бұрын екі торпеда атып, олар «Хелголанд» астынан өтіп кетті. Екінші шайқаста «Хелголанд» U қайығының шабуылына ұшыраған кемеге көмектесті. Осыдан Сандерс кемедегі қаруды жасырып тұрған экранды алып тастау үшін өзін оққа ұшыратуға мәжбүр болды.

During the early part of the First World War, Sanders worked as second mate on Moeraki. He also sat for his master's certificate, passing with honours on 7 November 1914. He was discharged from Moeraki in December and applied for the Royal Naval Reserve (RNR). However, he was not called up and in the interim served as a Merchant Navy officer on the troopships Willochra and Tofua. After Sanders' repeated pleas to authorities, eventually in June 1915 the New Zealand High Commissioner wrote to the Admiralty in support of his efforts to join the RNR. This advocacy was presumably successful for in December 1915 he found passage on a steamer bound to Glasgow via the Atlantic. He reached the United Kingdom on 17 April 1916 and made his way to London where, two days after his arrival, he was appointed an acting sub lieutenant in the RNR. After completing a three month junior officer's course at the training facility HMS Excellent on Whale Island, Sanders was granted a position on Helgoland, a Q ship operating against German submarines in the Western Approaches. Q ships were merchant ships crewed by Navy personnel and bearing hidden weaponry. When attacked by U boats, a portion of the ship's crew (referred to as a panic party) would appear to evacuate the vessel, sometimes setting smoke fires to simulate damage. This would encourage its attacker to approach and when the U boat was close enough, the Q ship's guns would be revealed and open fire on the approaching submarine. Helgoland was a Dutch brigantine armed with 12 pounder guns and a machine gun. Sanders, second in command to fellow New Zealander Lieutenant A. D. Blair, helped oversee its conversion to a Q ship. On its first patrol in September 1916, his ship participated in two actions against U boats and, on its second the following month, it again encountered U boats on two occasions. During the first engagement, Helgoland was becalmed due to lack of wind, without engines and extremely vulnerable. With limited manoeuvrability and with the attacking U boat content to fire on the ship from a distance, Helgoland was forced to reveal its identity early in the action. The U boat was able to get away but not without first firing two torpedoes which passed harmlessly under Helgoland. In the second engagement, Helgoland came to the assistance of a steamer being attacked by a U boat. In doing so, Sanders had to expose himself to gunfire in order to remove a jammed screen obscuring the ship's gun.

HMS сыйлығы

Сандерстің Гельголандтағы әрекеттері лейтенант шеніне көтерілуіне және өз кемесіне командир болуға ұсынылуына әкелді. 1917 жылдың басында ол капитан болып тағайындалды, ол үш мачталы жоғарғы желкенді шхуна болды. Бұл кеме Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін британдықтар тәркілеген алғашқы жау кемесі болған кезде неміс туымен жүзіп жүрген. Бастапқыда Адмиралтейство кеме компаниясына сатқан, кейіннен ол Корольдік теңіз күштеріне алдау кемесі ретінде ұсынылып, 1917 жылдың басында Q кемесіне айналдырылды. Бұл дизельдік қозғалтқыштар, радио жабдықтары және қару-жарақтарды, соның ішінде екі 12 фунттық зеңбіректерді орнатуды қамтыды; біреуі жиналмалы палуба ішінде, ал екіншісі кеме ішіндегі платформадан көтерілді. Сонымен қатар, екі «Льюис» және «Максим» пулеметтері де орнатылды. «Prize» кемесіндегі жөндеу жұмыстары Фалмут маңында жүргізілді. Сандерс 1917 жылдың сәуір айының ортасында жұмыстың соңғы кезеңдерін қадағалау және кемеге жабдықтарды орнату үшін сол жерге келді. «Prize» бірнеше күннен кейін, 25 сәуірде 27 адамнан тұратын экипажымен, соның ішінде Сандерспен бірге Корольдік теңіз күштеріне ресми түрде қабылданып алынды. Келесі күні ол алғашқы патрульге шықты. 30 сәуір күні кешке Атлантикадағы Силли аралдарының жанында «Prize» кемесіне капитан-лейтенант Эдгар фон Шпигель фон унд цу Пеккельсхайм басқарған U-деніз шабуыл жасады. Q кемесі U-деніздің палубалық зеңбірегінен атылған оқтардан қатты зақым көрді. Сандерс паникаға түскен топты шағын қайыққа жіберіп, қалғандарымен бірге жасырынды. Олардың бірнешеуі жараланғанға қарамастан, экипаж тасталған кеме сияқты көріну үшін өз орнында қалды. 20 минуттан кейін «Prize» немістерге батып бара жатқандай көрінді. U-деніз кеменің сол жақ бөлігіне жақындады, содан кейін Сандерс ақ туды көтеруге бұйрық берді және «Prize» от ашты. Бірнеше минут ішінде су асты кемесінің басқару мұнарасы (суретте) қатты зақымдалды, бірнеше экипаж мүшелері суға лақтырылды. Алысқа кеткеннен кейін U-деніз тұманға сіңіп, «Prize» экипажы оның батып кеткенін болжады. Паникаға түскен топ әлі де қайықта, үш құтқарылғанды, соның ішінде U-деніздің капитанын алып, «Prize» кемесіне жеткізді. Кемеге келген зақым ауыр болды, ал неміс тұтқындары Ирландия жағалауына қарай жөндеу жұмыстарына көмектесті және Кинсейлге жақындағанда сүйреуге алынды. Осы уақыт аралығында U 93 тоғыз күннен кейін Германия жағалауына жақын Силт аралына қайта оралуға тырысты. «Prize» жөндеуден өтіп жатқанда, Бірінші теңіз лорды адмирал сэр Джон Джеллико Сандерске өзі таңдаған эсминецтің командалық құрамын ұсынды, бірақ ол бас тартты. Өзінің қазіргі лауазымында қалуды жөн көріп, Сандерс мамыр айының соңында «Prize» кемесімен үш апталық екінші патрульге шықты. Сандерс 12 маусымда болған қақтығыс кезінде жеңіл жарақат алды, онда «Prize» кемесі тағы бір неміс су асты кемесімен кездесті, , су бетінде. U-деніз кемесі жақындағанда 30 рет атылды. Сандерс от ашуға бұйрық бергеннен кейін U-деніз кері бұрылды. «Prize» кемесінен тек бірнеше оқ атылды, ал U-деніз тез суға батып, қашып кетті. Жөнделгеннен кейін «Prize» маусым айының соңы мен шілде айының басында тағы бір патрульді жүргізді. 22 маусымда Сандерс теңізде болған кезде, 30 сәуірдегі әрекеттері үшін Виктория кресімен (VC) марапатталуы жарияланды. 1856 жылы құрылған VC - Ұлыбритания империясының әскери қызметкерлеріне көрсетілген батылдығы үшін ең жоғары награда. 30 сәуірдегі экипаждың барлық мүшелері марапатталды; Сандерстің лейтенанты «Ардақты қызмет орденімен» (DSO), тағы екі офицер «Ардақты қызмет айқасымен» марапатталды, ал экипаждың қалған бөлігі «Ардақты қызмет медалімен» марапатталды. Сандерс сондай-ақ лейтенант-коммандер болып тағайындалды.

Sanders' conduct on Helgoland resulted in a promotion to lieutenant, and he was also recommended for command of his own ship. In early 1917, he was appointed captain of , a three masted topsail schooner that was sailing under the German flag when it was the first enemy ship to be seized by the British after the outbreak of the First World War. Originally sold by the Admiralty to a shipping company, it was later offered to the Royal Navy for use as a decoy vessel and converted to a Q ship in early 1917. This involved the addition of diesel engines, radio equipment and armament, including two 12 pounder guns; one was inside a collapsible deckhouse while the other was on a platform that was raised from the hold. A pair of Lewis guns and a Maxim machine gun were also fitted. The conversion work on Prize was carried out near Falmouth and Sanders arrived there in mid April 1917 to supervise the final stages of the work and fitting out of the ship. Prize was formally commissioned into the Royal Navy a few days later, on 25 April, with a crew of 27, including Sanders. It departed for its first patrol the next day. In the evening of 30 April, near the Isles of Scilly in the Atlantic, Prize was attacked by a U boat, , commanded by Kapitänleutnant Edgar von Spiegel von und zu Peckelsheim. The Q ship was badly damaged by shellfire from the U boat's deck gun. Sanders, having dispatched the panic party to a small boat, remained under cover with the rest of his men. Despite several of them being wounded, the crew remained in place to maintain the façade of an abandoned ship. After 20 minutes of shelling, Prize appeared to the Germans to be sinking. The U boat approached her port quarter, whereupon Sanders ordered the White Ensign hoisted and Prize opened fire. Within a few minutes the submarine had received severe damage to her conning tower (pictured), with several crew members blown into the water. After moving away, the U boat disappeared from sight in mist, and was believed by the crew of Prize to have been sunk. The panic party, still in its boat, collected three survivors, including the captain of the U boat, and brought them back to Prize. The damage to the ship was serious, and the German prisoners assisted in repairs as it made for the Irish coast and received a tow as it approached Kinsale. In the meantime, U 93 managed to struggle back to the island of Sylt, near the German coast, nine days later. While Prize was being repaired, the First Sea Lord, Admiral Sir John Jellicoe, offered Sanders command of a destroyer of his choosing, which he declined. Preferring to remain in his current role, Sanders returned to sea in late May with Prize conducting a second patrol for three weeks. Sanders was wounded slightly in the arm during an action on 12 June, in which Prize encountered another German submarine, , on the surface. It was fired at 30 times by the U boat as it approached. Once Sanders gave the order to fire, the U boat turned away. Only a few shots from Prize were fired and the U boat quickly submerged and got away. After being repaired, Prize undertook another patrol in late June and early July. On 22 June, while Sanders was at sea, his award of the Victoria Cross (VC) for his actions on 30 April was gazetted. The VC, instituted in 1856, was the highest award for valour that could be bestowed on members of the military of the British Empire. All of the crew present on 30 April received awards; Sanders' lieutenant received the Distinguished Service Order (DSO), two other officers the Distinguished Service Cross, and the rest of the crew was awarded the Distinguished Service Medal. Sanders was also promoted to lieutenant commander.

Соңғы қарауыл

Сандерс, өз міндеттерінің қысымынан шаршап, 1917 жылдың тамыз айының басында тағы бір патрульге шығу үшін «Жүлде» кемесіне мінді. Кетуге алдында, ол «шамадан тыс жүктеме» деген сылтаумен, командирліктен босатуды сұрады. Әскери-теңіз министрлігі бірнеше күннен кейін мақұлдады, бірақ Сандерс бұл уақытқа дейін патрульге кетіп үлгерген еді. Швеция туымен Атлантика мұхитында жүзіп бара жатқан кемеге британдық суасты қайығы сүйемелдеді. D6 суға батып, күні бойы «Жүлде» кемесін бақылауға тиіс болды. Жау кемесі байқалғанда, «Жүлде» экипажы кеме орнын D6-ға хабарлау үшін кеме құрылысына жасырын сигналдар беретін. Суасты қайық содан кейін жақындап келе жатқан жауды торпедалай алатын позицияға жылжуға тырысатын. 1917 жылдың 13 тамызында қарауылшы Сандерстің «Жүлде» кемесінің қаруларын қолданып, неміс U- қайығын атқылағанын көрді. UB 48 зақымдалмады және шабуылдан қашу үшін суға батып кетті. «Жүлде» мен D6 өз орындарында қалды. UB 48 кемесінің капитаны, обер-лейтенант Вольфганг Штайнбауэр, «Жүлде» кемесін батыруға бекініп, оны іздеп жүрді. Көп ұзамай қараңғы түсті, ол суасты қайығын су бетіне көтеріп, алыстан бір жарық көрді. Ол, бұл «Жүлде» кемесіндегі біреудің терезені ашқаны немесе түтік немесе темекі жаққаны болуы мүмкін деп ойлады. Ол екі торпеда атып, олардың бірі «Жүлде» кемесіне тиіп, жарылды. «Жүлде» кемесінің қалдықтарын зерттеген ол тек қираған бөлшектер мен британдық теңізшінің денесін тапты. D6 суасты қайығы торпеданың жарылысын естіді. 14 тамыздың таңында D6 су бетіне көтерілді, бірақ «Жүлде» кемесінің немесе оның экипажының ешқандай іздері табылмады және ол батып кеткен деп болжалды.

Медальдар мен мұра

Сандерс, үйленбеген, Сандерстің ВЦ ордені, Жаңа Зеландия азаматынан әскери-теңіз күштерінде қызмет еткен алғашқы және жалғыз марапатталған, және DSO Окленд соғыс мемориалдық мұражайында қойылған. Мұражайда Сандерстің суреттері мен марапаттамаларынан тұратын жақтаулы көрме де бар, ол 1919 жылдың қыркүйегінде Эрл Джелликоның өзі бұрынғы мектебі – Такапуна бастауыш мектебіне сыйлаған. Сандерс түрлі жолдармен еске алынады, соның ішінде «Приз» кемесінің үй порты Милфорд-Хейвендегі шіркеудегі қола тақташа арқылы. 1921 жылы оның құрметіне Сандерс мемориалдық кубогы құрылды, ол 14 футтық (4 метрлік) яхталар арасындағы жарысқа арналған. Такапунадағы Сандерс даңғылы оның құрметіне аталған. Жыл сайын «Лиандер» оқу кемесінің курсанттары Сандерсті еске алу парады өткізеді. Сонымен қатар, Девонпорттағы Уильям Сандерс зейнеткерлер үйі де оның атымен аталады.