Кіріспе

6 ғасырдағы Гвиненд патшасы

Маелгвон Гвиненд (Маглокунус; шамамен 547 жылы қайтыс болды) – 6 ғасырдың басында Гвиненд патшасы болған. Сақталған жазбалар оның Уэльстегі бритондық патшалар және Шотландия жағалауындағы "Ескі Солтүстік" аймағындағы одақтастары арасында ең беделдісі болғанын көрсетеді. Маелгвон христиан дінін жомарт түрде қолдаған, Уэльс және тіпті оның патшалығының шегінен тыс жерлерде шіркеулер құруға қаржы жұмсаған. Бірақ, оның бүгінгі күнгі ең маңызды мұрасы – Гилдастың "De Excidio et Conquestu Britanniae" еңбегінде оның мінез-құлқы туралы айтылған өткір сын. Кадуэллон Лавирдің ұлы және Кунедданың шөбересі Маелгвон, "сары оба" салдарынан қайтыс болды, бұл, әдетте, Юстиниан обасының Ұлыбританияға келген кезенмен сәйкес келеді. Ол Англси аралының шығыс жағындағы Йнис Сейриолға (қазіргі ағылшын тілінде Пуффин аралы деп аталады) жерленді.

Атауы

Maelgwn (IPA: /mɑːɨlgʊn/) – орта валлий тілінде "Патшалық иттің" деген мағынаны білдіреді. Гилдастың "De Excidio et Conquestu Britanniae" еңбегінде Maglocunus деп тіркелген, ол *Maglo kunos деген ортақ бриттік түбірден пайда болған, бұл *maglo (MW. mael) түбірінен ("патша", "князь") және *cun (cwn) түбірінен (*cū (ci) – "ит, күшік" сөзінің ескі көлбеу формасы) тұрады. Ерте валлий поэзиясында "ит" сөзі кейде батырларға берілген метафора ретінде қолданылғандықтан, бұл есімді "Патшалық батыр" деп те аударуға болады.

Билік

Британиядағы римдік биліктің құлауынан кейін Солтүстік Уэльске Ирландиядан келген гаэл тайпалары шапты және отарлады. Гвинед патшалығы Маелгвннің атасы Кунедда Вледигтің басшылығымен солтүстік британдықтардың жағалауды қайта басып алуымен басталды. Бірнеше буын өткен соң, Маелгвннің әкесі Кадуэллон Ұзын қол Англсидегі соңғы ирландтық қоныстарын жойып, бұл процесті аяқтады. Маелгвн отбасының басып алуларының жемісін алған алғашқы патша болды және ол ортағасырлық патшалықтың патшалық әулетінің негізін қалаушы деп есептеледі. Сондықтан, ол көбінесе патшалықтың атын өзінің атына қосып аталады: Маелгвн Гвинед. Дәстүр бойынша, оның llys (әдеби мағынасында зал) Ростың Креуддин түбегіндегі Деганвиде орналасқан. Дәстүр бойынша, ол жақын орналасқан Лланроста қайтыс болып, сол жерге жерленген. Басқа дәстүрлерде ол Англсидің шығысындағы Иннис Сейриолда жерленген делінеді. Бұл дәстүрлерді растайтын немесе жоққа шығаратын тарихи жазбалар жоқ. Бұл ерте дәуір туралы тарихи мәліметтер аз. Маелгвн Гарлеиан шежірелерінде, Иисус колледжінің 20-шы және Хенгврттің 202-ші қолжазбаларында кездеседі. Оның 547 жылы болған "үлкен өлім-жұбан" кезінде қайтыс болғаны "Камбрия жылнамаларында" жазылған. Ол Бангордың негізін қалаумен де байланысты, бірақ бұған нақты дәлелдер жоқ. Бұл тұлға туралы заманауи ақпаратты тек Гилдас берген, ол "Британияның құлауы және жаулануы туралы" еңбегінде аллегориялық түрде айыптаған бес британдық патшаның қатарында Маелгвнге сіңірген. Ол Маелгвннің қалған төрт патшадан аймақтық үстемдікке ие болғанын, таққа отыру үшін әкесінің інісін (аванкулус) құлатқанын, монах ретінде өмір сүргенін, бірақ кейін діни қызметтен қол үзгенін, үйленгенін, ажырасқанын, содан кейін жүрегін ауыртып өлген немере інісінің жесіріне қайта үйленгенін және ол бойы ұзын болғанын айтады.

"Ұлы патша"

Дәлелдер Маелгвонның Кунедданың ұрпақтары билік еткен аймақтарда біріншілік позицияға ие болғанын көрсетеді, мүмкін аймақтық жоғары патша ретінде. Маелгвонның одан да кеңірек аумақтарға билік еткенін көрсететін ештеңе жоқ. Гилдас өзінің айыптауында осыны айтады, ол оның басқа төрт патшаға қарағанда жоғары тұрғанын, сондай-ақ оны "аралдың драконы" деп сипаттайды, мұнда Англси аралы Гвинед патшаларының ежелгі бекінісі болып табылады. Маелгвонның діни мекемелерге жасаған қайырымдылықтары Гвинед патшалығымен ғана шектелмей, Кунедданың ұрпақтары билік еткен солтүстік және оңтүстік Уэльс аймақтарында таралуы, Маелгвонның осы аймақтарға өз патшалығына қарағанда кеңірек жауапкершілік сезінгенін көрсетеді. Контекст толыққанды болмаса да, Талиэсиннің Марванд Рхунында Маелгвонның ұлы Рхуның өліміне аза тұрғанда, Рхуның өлімінің "Кунедданың сарайы мен белдеуінің құлауы" екенін айтуы да осыны білдіреді.

Гилдас

540 жылы жазылған «Британияның қирауы мен жаулауы» атты еңбегінде Гилдас Аян кітабындағы 13:2 аятындағы аңдарға – арыстанға, барысқа, аюға және айдаһарға теңеу арқылы бес британ патшасын аллегориялық түрде айыптайды. Ол Мейлгвонды «аралдың айдаһары» деп атайды, содан кейін оны басқа патшалардың үстінен жоғары тұрған аймақтық патша ретінде сипаттайды (Апокалипсис айдаһарының күшін сыйлайтын), және моральдық айыптаулар тізбегін жалғастырады. Аңгелси аралы Гвиненд патшаларының билік ортасы болғандықтан, Мейлгвонды «аралдың айдаһары» деп сипаттау орынды. Гилдас назарын Гвиненд (Мейлгвон), Дифед (Вортипориус), Пенлин (демек, оның патшасы Кунеглас/Кинлас аймаққа қатысты патшалық шежірелерде кездеседі), Дамнония/Альт Клод немесе Думнония (Константин) және Канинуспен байланысты белгісіз аймақтарға шоғырландырады. Гвиненд Кунедданың галдарды жаулап алуымен байланысты, ал Альт Клод Гвинендпен және оның патшаларымен ұзақ және тығыз қарым-қатынаста болды. Айыптауларының барысында Гилдас Апокалипсисте айтылған басқа да аңдарға, мысалы, бүркітке, жыланға, бұзауға және қасқырға қысқаша сілтеме жасайды. Гилдастың осы тұлғаларға наразылығының себебі белгісіз. Ол патшаларды таңдауда селективті болды, себебі сол кезде гүлденген Регед, Гододин, Элмет, Пенгверн/Поуис немесе қазіргі Оңтүстік Англия патшалықтарының патшалары туралы ешқандай пікір білдірмеді. Ол тек бір патшаның (Мейлгвон, «айдаһар») үстемдігімен байланысты патшаларды таңдады, бұл оның жеке тәлкеулікке байланысты моральдық ашулану туралы мәлімдемесінен өзге себептерді көрсетеді. Ашу-ыза немесе діни дау патшалардың бірінің анасына жеке шабуыл жасап, оны «лас арыстандай» деп атаумен бастауға негіз болмайды.

Әдеби жазба

Оның "Британ тарихы" деген еңбегінде "Британияда, яғни Гвинендте, ұлы патша Майлкун билік жүргізген" деп айтылады. Ол сондай-ақ, Маелгвннің атасы Кунедда Маелгвн билік құрғанға дейін 146 жыл бұрын Манау Гододиннен келіп, шотландтарды [яғни, гаэлдерді] қырғынмен қуып шықты деп қосты. Маелгвн Уэльс триадаларында бір рет кездеседі: Артурдың әрқайсысы басқарған үш билікті сипаттайтын "Британия аралының үш тайпалық тағында" Маелгвн Артурдың Mynyw (Сент-Дэвидс) қаласындағы ақсақалдарының басшысы. Оны өлтірген оба да "Британия аралының үш қорқынышты обасының" бірі ретінде сипатталады. Бұл ауру Рос обасы деп аталады, ол өлгендердің денелерінен пайда болған. Маелгвн туралы айтылу Hergest қызыл кітабындағы және Llywarch Hen-ге жатқызылатын Maenwyn әнінде де кездеседі. Маэр Маенвинге өз лауазымын тапсыру туралы бұйрыққа қарсы тұрып, Маелгвенге адалдығын көрсетуге кеңес беріледі. 1125 жылы құрастырылған Лландафф кітабында Маелгвн Гвиненд Лландафф діни округінің алғашқы жылдарындағы меценаттарының бірі деп есептеледі. Аталған орындардың бірі - Лухай (Тинтерн парва, Чепстоудан шамамен алты миль солтүстікке қарай), онда Маелгвн оның сыйға берілуіне куәгер ретінде көрсетілген. Кармартеннің қара кітабында Гвин ап Нудтың сүйікті иті Дормарх бұрын Маелгвн Гвинендке тиесілі болғандығы жазылған. Бұл оның жаңа қожайынының "Жабайы аңшылықтағы" мифологиялық рөлімен байланысты маңызды мәселе.

Шығармашылық дәстүр

Өткендегі атақты патша болғандықтан, Мейлгвеннің есімі уэльс аңыздарында маңызды орын алады. Оның есімі тарихи шындықты күмәнді ететін әңгімелерде де, тарихи зерттеулерде де жиі кездеседі, мұнда тарихи фактілерді өздері ойдан құрастырып немесе басқалардың құрастырған өтіріктерін шындыққа жатқызып жазады. Мейлгвен туралы бұрмаланған ақпараттың ең негізгі көздері:

Британия патшаларының тарихы

Монмутский Джеффридің XII ғасырдағы "Historia Regum Britanniae" псевдотарихы британдық тарих туралы баяндамасында Maelgwn (Malgo) кейіпкер ретінде кездеседі. Онда, әйгілі Сент-Дэвид "Венедотиялықтардың патшасы Малгоның" бұйрығымен Сент-Дэвидс қаласында жерленгені, Малгоның содомияға құмар болғаны және одан кейін Каретик патшалыққа отырғаны айтылады. Сондай-ақ, Британия Малго заманынан бастап варварлардың зорлық-зомбылығына ұшырағаны, Малго Артурдан кейін Британияның төртінші патшасы болғаны және оның Энниан мен Руно есімді екі ұлы болғаны хабарланады.

Тисилий жыртқышы

Бір кезде Әулие Тисилийге (640 жылы қайтыс болған) жатқызылған, Британия патшаларының жылнамасы шамамен 1500 жылы Джеффри Монмуттың Historia Regum Britanniae еңбегінен туындаған «Брут и Бренхинеддтің» бұрынғы нұсқаларының қосындысы ретінде жазылған. Оның негізсіз талаптарының арасында Маелгван Гвинед Вортиперден кейін таққа отырғаны, одан кейін белгілі бір Каретиг билік құрғаны, Артурдан кейін бүкіл Британияның төртінші патшасы болғаны және оның Энион мен Рун есімді екі ұлы болғаны туралы мәлімдемелер бар.

Иоло қолжазбалары

Maelgwn Gwynedd туралы 18 ғасырдағы Iolo Morganwg-тің жалған қолжазбаларында бірнеше рет еске алынады. Оның үш бас бардысы аталған, және ол басқа патшалардан жоғары тұрған патша деп жарияланады. Лландафтық Maelgwn Hir сипатталған, және оның Maelgwn Gwynedd деп жаңылысқандығы айтылады. Талиесиннің Maelgwn арқылы мүлкінен айырылып, оған қарғыс айтқандығы жеткізіледі. Әйгілі Еургеннің қызы екендігі айтылады. Твр Селиннің Кау Каулуидтың қызы, Әйгілі Квилогқа Maelgwn Gwynedd жер берген. "Британия аралының үш қасиетті отбасы" кітабында Кау мен оның балаларының Гвайддел пиктерінен қуылғанда Уэльске келіп, Maelgwn-нан Англсиде жер алғандары туралы әңгіме бар. Тәуелсіз және сенімді растамалардың болмауына байланысты, Iolo қолжазбаларындағы материал Iolo-ның шебер қиялының өнімі деп есептеледі.

Талиесин туралы әңгіме

Талиэсин туралы әңгіме (Hanes Taliesin немесе Ystoria Taliesin) – Талиэсин туралы нағыз аңыз, ол 16 ғасырдың ортасы мен 17 ғасырдың басында жасалған екі негізгі редакцияда сақталған, бірақ бәлкім, одан да ертерек көздерден алынған. Ол алғаш рет леди Шарлотта Гесттің "Мабиногион" аудармасында жарияланды: осы басылымға қосымшалар Иоло Морганвтың еңбегі, онда қателер мен оның өзі ойлап тапқан нәрселер бар. Әңгіме Талиэсиннің аңыз бойынша қиын немесе мүмкін емес жағдайларға түсіп, бірақ көбінесе сиқыр арқылы барлық кедергілерді жеңіп шығатын оқиғаларды баяндайды. Маелгвен Гвинед теріс бейнеленеді, ол арамдық әрекеттерінде сәтсіздікке ұшырайды және алданып қалады. Тарихи Талиэсин шындығында Маелгвен Гвинедтің ұлы және ізбасары Рунның замандасы болған. Рунға арналған марнау, Марвад Рун, бір кезде кейбір ғалымдар Талиэсиннің туындысы деп есептеген, бірақ қазір оның кейінірек жазылғаны және оның шығармасы емес екені анықталды. Тарихи Талиэсинді Маелгвен Гвинедпен байланыстыратын ештеңе жоқ, дегенмен ортағасырлық валлик өлеңдерінде аңызға сілтемелер кездеседі.

Шотландия халқының жылнамасы

Джон Фордунның шамамен 1360 жылы жазылған «Шотланд ұлтының хроникасы» бойынша, белгілі бір «Британ патшасы Магло» король Айданустан жәрдем сұрайды. Фордунның айтуынша, Маелгван Гвинедд пен пикті патшасының арасында байланыс жоқ. Хрониканың келесі бөлімінде Фордун кейін «Британ патшасы Кадуаллоның» король Айданустан жәрдем алғанын айтады. Бұл оқиға кейінірек бірқатар тарихтарда сөзсіз қайталанады, содан кейін Томас Стивенстің 1888 жылғы «Y Gododdin» басылымына жазған түсіндірмелерінде «Британдық Малго» есімді тұлғаға сілтеме жасалады, онда Маелгванның пикті патшасы Bridei-ге қарсы «Aeddan» одақтасы болғаны айтылады. Стивенс бұл мәліметтерді Фордунның хроникасынан алған.

Пиктілердің патшасы Брайдей

Брайдей (шамамен 584 жылы қайтыс болған) белгілі бір Маэльхонның (немесе Мелхо, немесе ирландиялық жазбаларда Маэльчу) ұлы болды. Брайдейдің әкесі мен Маелгван Гвинедті байланыстыратын ештеңе жоқ. Осы байланысты қолдағандардың ішіндегі ең белгілі тұлға – Джон Моррис, ол өзінің «Артур дәуірі» еңбегінде, нақты дәлелдер келтірмей, «Брайдей, солтүстік Уэльстің құдіретті патшасы Мельгванның ұлы» деп сөз еткен. Кітап коммерциялық тұрғыдан сәтті болғанымен, тарихшылар оны «алдаушы және қате» ақпараттың сенімді емес көзі деп санайды.

Кейінгі шығармалары

Өткен заманның белгілі патшасы Мейлгвон тарих бойы негізсіз, бірақ кең таралған аңыздар мен әңгімелермен байланыстырылып келген. Заманауи авторлар оның есімін кейде көркем әңгімелердегі кейіпкер ретінде пайдаланады. Мұндайларға Трейси Хардингтің трилогиясы, Мэри Гилганнонның тарихи романдары және Николай Толстойдың фантастикалық романы жатады.