Кіріспе
Талиэсин ( /t/æ/l/ˈjɛsɪn/ talYESin,; 6-шы ғасыр) – Су-римдік Уэльс ақыны, оның шығармалары Орта Уэльс қолжазбасында, «Талиэсин кітабында» сақталған болуы мүмкін. Талиэсин кем дегенде үш патша сарайында ән салған белгілі бард болған. 1960 жылы Ифор Уильямс Талиэсинге жатқызылған ортағасырлық он бір өлеңнің алғашқы VI ғасырда жазылғанын және тарихи Талиэсиннің өлеңдері болуы мүмкін екенін анықтады. Бұл шығармалардың көп бөлігі Регед патшасы Уриен мен оның ұлы Оуайн маб Уриенді мақтайды, алайда бірнеше өлең Талиэсиннің Поуис патшасы Брохфаэль Искитрог пен оның мұрагері Кинан Гарвиннің сарайында оның қызмет еткен кезеңіне дейін немесе осы кезеңде бард болғанын көрсетеді. Өлеңдерде айтылған кейбір оқиғалар, мысалы Арфдеридд шайқасы (шамамен 573 жыл), басқа да көздерде кездеседі. Джон Т. Кох «Талиэсин олжасы» (Yspeil Taliesin) мақтау өлеңіндегі Пасха сипаттамасы Уриен мен Талиэсиннің Латынды емес, аралдық емес Пасха сақтауын ұстанған христиандар болғанын көрсетеді деп санайды. Сондай-ақ, Талиэсиннің кейпі бритондық христиандық Латын әдебиеті мен Батырлар дәуірі сарай ақындары арасындағы көпір ретінде қызмет еткенін, бұл монастырь жазушыларына халық поэзиясын дамытуға мүмкіндік бергенін болжайды. Аңыздарда және ортағасырлық Уэльс поэзиясында ол көбінесе Талиэсин Бен Бейрд («Талиэсин, Бардтардың басшысы» немесе ақындардың басшысы) деп аталады. Ол Тальхаерн Тад Авен («Тальхаерн, Музаның әкесі»), Анерин, Блучфард және Киан Гвенит Гвауд («Ән Бидайы» Киан) сияқты бес британдық ақынның бірі ретінде «Британия тарихында» (Historia Brittonum) еске алынады және «Й Годдодин» поэзия жинағында да айтылады. Талиэсин 12-шы ғасырдың ортасында көптеген романтикалық аңыздардың авторы ретінде жоғары бағаланған. Аңыз бойынша, Талиэсин Гвиддно Гаранхирдің ұлы Эльфинмен асыралып алынған және Маелгвен Гвинедтің Сары обадан өлетінін болжаған. Кейінгі әңгімелерде ол мифтік кейіпкер, Бран Ұлы бақыттының және Артур патшаның серігі болды. Оның аңызға айналған өмірбаяны бірнеше соңғы нұсқаларда кездеседі (төменде қараңыз), ең ерте сақталған баяндама 16-шы ғасырда Элис Груффидд жазған әлем тарихының қолжазба хроникасында табылды.
Taliesin (,/t//æ//l/'/j//ɛ//s//ᵻ//n/ talYESin, ; 6th century AD) was an early Brittonic poet of Sub Roman Britain whose work has possibly survived in a Middle Welsh manuscript, the Book of Taliesin. Taliesin was a renowned bard who is believed to have sung at the courts of at least three kings. In 1960, Ifor Williams identified eleven of the medieval poems ascribed to Taliesin as possibly originating as early as the sixth century, and so possibly being composed by a historical Taliesin. The bulk of this work praises King Urien of Rheged and his son Owain mab Urien, although several of the poems indicate that Taliesin also served as court bard to King Brochfael Ysgithrog of Powys and his successor Cynan Garwyn, either before or during his time at Urien's court. Some of the events to which the poems refer, such as the Battle of Arfderydd (c. 573), are referred to in other sources. John T. Koch argues that the description of Easter in the praise poem Yspeil Taliesin ('The Spoils of Taliesin') indicates that Urien and Taliesin were Christians who adhered to the Latin rather than the Insular observance of Easter. He also suggests that the figure of Taliesin served as a bridge between the worlds of Brittonic Christian Latin literature and the Heroic Age court poets, allowing monastic scribes to cultivate vernacular poetry. In legend and medieval Welsh poetry, he is often referred to as Taliesin Ben Beirdd ("Taliesin, Chief of Bards" or chief of poets). He is mentioned as one of the five British poets of renown, along with Talhaearn Tad Awen ("Talhaearn Father of the Muse"), Aneirin, Blwchfardd, and Cian Gwenith Gwawd ("Cian Wheat of Song"), in the Historia Brittonum, and is also mentioned in the collection of poems known as Y Gododdin. Taliesin was highly regarded in the mid 12th century as the supposed author of a great number of romantic legends. According to legend Taliesin was adopted as a child by Elffin, the son of Gwyddno Garanhir, and prophesied the death of Maelgwn Gwynedd from the Yellow Plague. In later stories he became a mythic hero, companion of Bran the Blessed and King Arthur. His legendary biography is found in several late renderings (see below), the earliest surviving narrative being found in a manuscript chronicle of world history written by Elis Gruffydd in the 16th century.
Өмірбаян
Талиэсиннің өмірі туралы мәліметтер аз. Ол туралы алғашқы айтылым 828 жылы жазылған Historia Brittonum еңбегінің төрт қолжазбасына қосылған саксон шежірелерінде кездеседі. Автор бес ақынды атайды, олардың ішінде Талиэсин, Берникиялық Иданың (шамамен 6 ғасырдың ортасы) және британдық басшы (O)utigirn (қазіргі уэльс тілінде Eudeyrn) бар. Бұл ақпарат сенімді деп есептеледі, себебі оны тағы бір бес ақынның бірі – Анеирін де еске алады. Анеирін 600 жыл шамасында Катрает шайқасында ағылшындармен шайқасып қаза тапқан Гододин патшалығының (қазіргі Лотиан) ерлеріне арналған «Y Gododdin» аңыздар жинағының авторы ретінде танымал. Талиэсиннің патша Уриен Регедке (шамамен 550 жылы қайтыс болған) арналған бірнеше оданың авторы екендігі қабылданған, оларда «Едем аңғары» және Ида немесе оның ұлы Теодрик деп саналатын жау көшбасшысы Фламдвин есімдері жиі кездеседі. Өлеңдер Уриеннің Аргод Ллвифайн, Клайд өткелі және Гвен Истрад шайқастарындағы жеңістері туралы айтады. Талиэсин сондай-ақ Поуис патшасы Синан Гарвинды мадақтаған. Синанның ізашары Броквел Искитрогтың есімі де кейінірек жазылған өлеңдерде кездеседі. «Талиэсин кітабында» алғаш рет айтылатындай, Талиэсиннің алғашқы демеушісі – Кардиган шығанағындағы жоғалған жердің иесі болған Гвенно Гаранхирдің ұлы Эльфин ап Гвенно. Талиэсин Эльфинге көмектесіп, оның жауы, қуатты Маелгвен Гвинедті, соңғысы қайтыс болғанға дейін (шамамен 547 жылы) сынап-жамандаған. Латын бретондық өмірбаянында Талиэсиннің Бретаньдегі Рюистегі Гилдас монастырына барғаны айтылады. Уэльс триадаларында Талиэсиннің Афаон есімді ұлы болғаны, ол батыр жауынгер саналғаны және Лотианда зорлықпен қаза тапқаны туралы мәлімет бар. Талиэсиннің қабірі Ллангинфелин маңындағы Тре Талиэсин ауылының жанындағы Бедд Талиэсин деп аталады, бірақ бұл қола дәуіріне тән жерлеу орны. Ал төбенің етегіндегі Тре Талиэсин ауылы 19 ғасырда осы жерлеу орнының құрметіне аталған, бірақ Эдвард Лхуйд бұл аңызды 17 ғасырға дейін іздеген.
Өмірінің аңыздық деректері
Талиэсиннің өмірбаянының егжей-тегжейлі дәстүрлері шамамен 11 ғасырдан бастап және «Талиэсин тарихында» (16 ғасырдан сақталған) пайда болды. 16 ғасырдың ортасында Элис Груффид Талиэсин туралы аңызды жазды, ол кейбір жағынан ирланд батыры Фионн мак Кумайлдың балалық шағы мен даналық лососі туралы әңгімеге ұқсас. Бұл әңгіме Джон Джонс (Gellilyfdy) шамамен 1607 жылы сәл өзгеше нұсқада жазды. Бұл оқиға «Талиэсин кітабындағы» фрагменттермен де келіседі. «Талиэсин тарихына» сәйкес, ол бастапқыда Гвион Бах ап Гверанг деп аталған. Ол Серридуэннің қызметшісі болды және Серридуэннің суретін аяқтауы үшін бір жыл бойы Шабыт қазанын араластыруға міндеттелді. Бұл сурет бастапқыда оның ұлы Морфранға арналған, ол қорқынышты түрлі болғанымен, оны сүйді және егер ол сұлу болмаса, Авен сыйлығымен өтеу беруі керек деп ойлады. Осы суретті аяқтағаннан кейін үш тамшы Гвион Бахтың бас бармағына түсті. Гвион саусағын аузына салып, күйген жерін басаңдетіп, осылайша ағартуға жетті. Серридуэннің өзіне не істейтінінен қорқып, Гвион қашып, ақырында Серридуэн жеп қоятын астыққа айналды. Бірақ бұл Серридуэннің жүкті болуына себеп болды және босанғаннан кейін ол нәресте Гвионды өлтіре алмады. Оның орнына ол оны үлкен былғары қапқа салып мұхитқа лақтырып жіберді, оны Эльфин тауып алып, Талиэсин деп атады. Бұл мәтіндерге сәйкес, Талиэсин Эльфин ап Гвиддноның асырап алған ұлы болды, ол оған «жарық маңдай» деген мағынаны білдіретін Талиэсин есімін берді, кейіннен ол Уэльстің Середигон қаласында патша болды. Аңыз бойынша, ол Абердифидегі сотында өскен және 13 жасында Эльфиннің ағасы, король Мэлгвен Гвинедке барып, Мэлгвеннің өлімінің қалай және қашан болатынын дұрыс болжады. Талиэсинге қатысты ортағасырлық өлеңдердің көптегені аңызға сілтеме жасайды, бірақ олар тарихи ақынның өркендеу кезеңінен кейін көп уақыт өткен соң жазылған. Гвинет Льюис пен Роуэн Уильямстың «Талиэсин кітабының» аудармасына кіріспеде кейінірек уэльстік жазушылар Талиэсинді шамандық тұлға ретінде қарастырғаны айтылады. Бұл жинақтағы оған арналған өлеңдер оның осы өлеңдерде басқа тұлғаларды (мысалы, Авенді) қалай бағыттай алатынын ғана емес, сонымен қатар осы өлеңдердің авторлары Талиэсиннің өзін қалай бағыттай алатынын көрсетеді. Бұл жеке тұлға емес, ұжымдық жеке тұлғалық сезімді тудырады; ешбір адам жай ғана бір адам емес, адамдар табиғаттың бір бөлігі (оған қарсы емес) және ғаламдағы барлық нәрсе Авеннің шығармашылық рухы арқылы байланысты деп қарауға болады. Ол Артур патшаның сарайындағы бард болған деген ой кем дегенде 11 ғасырға дейінгі Кулхвич пен Ольвен ертегісіне барып такалады. Бұл идея қазіргі ағылшын поэзиясында, мысалы Теннисонның «Корольдің идилиялары» және Чарльз Уильямстың «Логрес арқылы Талиэсин» сияқты шығармаларында кеңінен қолданылады. Бірақ Талиэсиннің тарихи мансабы 6 ғасырдың соңғы жартысына сәйкес келеді, ал Артурдың болғанын дәлелдейтін тарихшылар оның Монс Бадоникустағы жеңісін 500 жылдың екі жағында да көрсетеді; Камбриялық Аннальдер оның Камлан шайқасында қайтыс болғанын немесе жоғалғанын 539 жылы деп көрсетеді, бұл «Британ корольдарының тарихында» табылған 542 жылдан бірнеше жыл бұрын. Талиэсин осы дәуірде Бранның серігі ретінде де көрінеді, ол кезде ол көптеген түрлі дәуірлерде өмір сүрген аңыз тұлға ретінде анық көрінді. 18 ғасырғы әдеби қалжыңшы Иоло Морганвгтың қолжазбасында ол Лланхенноктың Әйенгі Сент Хенвгтың ұлы деп айтылған; бірақ бұл басқа дәстүрге қайшы келеді. Онда ол Гламоргандағы Ланфайтиндегі Катвг мектебінде білім алғаны айтылады, оған тарихшы Гилдас та қатысқан. Жас кезінде теңізде балық аулап жүрген кезде ирландтық қарақшылар тұтқындаған, ол қайық үшін ағаш қалқанды пайдаланып қашып кетті; ол Уриеннің ұлдарының бірі Эльфинның балық аулау айлағына қонды (барлық ортағасырлық уэльстік дереккөздер Эльфинның Гвейн Гаранхирдің ұлы екенін көрсетеді). Уриен оны Эльфинның ұстазы етіп тағайындап, Талиесинге мұра берді. Бірақ Талиэсин соғыс әміршісінің сарайына кірген соң, оның ең басты барды болды, оның соғыс жолында оған еріп, жеңістерін жазды. Америкалық сәулетші Франк Ллойд Райт, анасы Анна Ллойд Джонс Уэльсте дүниеге келген, Висконсин штатындағы үйі мен студиясын Талиэсин деп, ал Аризона штатының Скоттсдейл қаласының жанындағы үйі мен студиясын Талиэсин Уэст деп атады. Сюзан Каре, алғашқы Macintosh үшін қаріптердің алғашқы жиынтығын жасаған типограф және графикалық дизайнер, 1985 жылы System 2 жаңарту дискісімен бірге келген Taliesin деп аталатын дингбат қаріптерін жасады. Талиэсин, Apple-дың иконикалық итті-сиыр логотипін көрсететін Cairo қаріптерімен салыстырғанда, салыстырмалы түрде беймәлім. Қаріптің атының британдық ақынмен байланысты себебі белгісіз, өйткені ол «әлемдік деңгейдегі қалалардың» (Чикаго, Сан-Франциско, Торонто және т.б.) аттарын тасымайтын жиынтықтағы жалғыз қаріп. Алайда, оның құрамында ғимараттардың, жиһаздың және архитектура, ландшафт дизайны мен интерьер дизайнының басқа да аспектілерінің бірнеше глифтері бар болғандықтан, Талиэсиннің аталған сәулетші Франк Ллойд Райттың осы аттас студиясы мен мүлігіне де құрмет көрсеткені болжануда.
Музыка
Норвегиялық классикалық композитор Мартин Ромберг "Талиэсин туралы әңгіме" атты ертегі бойынша альт-саксофон мен оркестр үшін сегіз бөлімнен тұратын концерт жазды. Концерттің тұңғыш орындалуы 2009 жылы Akademische Orchestervereinigung Göttingen ұйымында, норвегиялық саксофонист Ола Аздаль Рокконес жеке орындаушы ретінде болды. Бұл шығарма содан бері Париждегі Éditions Billaudot баспасында жарық көрді және Миттельсаксия филармониясы, Санкт-Петербургтің Солтүстік симфониялық оркестрі және Нижний Новгород филармониялық оркестрі орындады, соңғы екеуін Фабио Мастранжело дирижерлік етті. Қазіргі заманғы музыкада Deep Purple тобының екінші студиялық альбомы бардтың құрметіне "The Book of Taliesyn" деп аталды. Кентерберилік прог-рок тобы Soft Machine-нің "Softs" альбомындағы бір трек "The Tale of Taliesin" деп аталады. Пол Роланның 2006 жылғы "Re Animator" альбомында бард туралы "Taliesin" атты ән бар. Германиядан "Taliesin The Bard" деп аталатын Dungeon synth тобы бар. Америкалық Epic Heavy Metal тобы Manilla Road-тың "Spiral Castle" әнінде Талиэсин лириканың ойдан шығарылған баяндаушысы ретінде пайдаланылады. MGMT тобының 2024 жылғы "Loss of Life" альбомы "The Book of Taliesin" кітабынан алынған сөзбен басталады.