Кіріспе

Odd Man Out) – 1947 жылы Кэрол Ридтің түсірген британдық фильм-нуары. Басты рөлдерде – Джеймс Мейсон, Роберт Ньютон, Сирил Кусак және Кэтлин Райан. Оқиға Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласында өрбітеді, онда ұрыдан кейін полициядан жасырынуға тырысқан, жарақат алған ұлтшыл көшбасшының тағдыры баяндалады. Фильм Ф. Л. Гриннің 1945 жылғы осы аттас романы негізінде түсірілген. Бұл фильм алғашқы рет «Ең үздік британдық фильм» номинациясында BAFTA сыйлығын жеңіп алды, сондай-ақ «Ең үздік фильм монтажы» үшін «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Режиссер Роман Полански «Odd Man Out» фильмін өзінің сүйікті фильмі деп атаған. «Odd Man Out» фильміндегі Мейсон кейіпкерінің Белфаст көшелеріндегі азапты саяхаты, Ридтің 1949 жылғы «Үшінші адам» фильміндегі Гарри Лаймның Вена канализациясы арқылы жасаған көлеңкелі қашқынын еске түсіреді.

Сюжет

Ирландиялық ұлтшыл "ұйым" мүшесі Джонни Маккуин түрмеден қашқаннан бері алты ай бойы Кэтлин Салливан (Джонниге ғашық болған) мен оның әжесі тұратын үйде жасырынып жүр. Оған диірменді тонау тапсырылады, бірақ оның жасырынуы оның серіктерінің оның қабілетіне күмән келтіруіне себеп болады; лейтенанты Дэннис оның орнына тонауға баруға ұсыныс жасайды, бірақ Джонни бас тартады. Джонни, Нолан және Мерфи тонауды орындайды. Қашқанда Джонни басқалардан қалып қояды және қарулы күзетшімен кездеседі, оны ол өлтіреді. Джоннидің иығына оқ тиеді. Оны машинаға тартады, бірақ ол құлайды. Пат, қашқан жүргізуші, оны қайта алып қайтудан бас тартады. Әлсіз және бағдары жоғалған Джонни жақын маңдағы бомбалаудан қорғаныш алақанына жасырынады. Дэнниске осы оқиғаны айтқаннан кейін, Нолан, Мерфи және Пэт "штаб-пәтерге" кетеді. Жолда оларды полиция көріп, қуалайды. Пат пен Нолан Тереза О'Брайеннің жақсы қонақ үйіне тоқтайды, бірақ Мерфи оған сенбей, басқа жерге кетеді. Тереза Пат пен Ноланды сатқындап, олар полициямен атыс кезінде қаза табады. Дэннис Джонниді табады, бірақ полиция жақын маңда пайда болады. Дэннис оларды шалқытып, тұтқындалады. Джонни Кэтлиннің үйіне қарай беттейді, бірақ көшеде құлап түседі. Жұрттан Маурин мен Моди оны үйіне апарып, өтіп бара жатқан жүк көлігі шапқан деп ойлайды. Олар алғашқы жәрдем көрсетуге тырысады, содан кейін оқ жарақатын көреді, күйеуі келгенде кімді тапқанын түсінеді. Не істеу керектігі туралы дау басталады, Джонни олардың пікірталасын естиді және тоқтаған хансом таксисіне мініп кетеді. "Джин" Джимми, такси жүргізушісі, шығып, жол тартатын клиент іздейді, ол өзінің іздеген адамын жолаушы ретінде тапқанын білмейді. Ол мұны білгенде, Джонниді қараусыз жерге тастап кетеді. Шелл оны қашып бара жатқан, қазір есінен танып қалған адамды тастап кеткенін көреді. Ол ақшалай сыйлық күтіп, католик діни қызметкері - Том әкеге барады. Бірақ Кэтлин де көмек іздеп келеді. Том әке Шеллді Джонниді әкелуге көндіреді. Үйге оралғаннан кейін Шеллге тағы бір тұрғыны, эксцентрикалық суретші Люки, оны қайтадан портретке қоюды қалайды; олардың арасында дау басталады. Осы уақытта Джонни қайта жаңарып, жергілікті пабқа кіреді, онда оны үй иесі таниды және оны ешкім көрмейтін бөлмеге жасырып, кейіннен одан құтылу ниетімен орналастырады. Шелл мен Люки бір-бірінен бөлек пабқа келіп, ұрыс бастайды. Фенси оларды айырып, кешкісін жабады және Люкиді Джонниді алып кетуге көндіреді, пабқа келген зиянды өтеу ретінде. Люки Джонниді суретін салу үшін студиясына алып барады. Медициналық білімі жетілмеген Тобер Джоннидің жарасын емдеп, қашып кетеді. Кэтлин полиция инспекторының Джонниді іздеп пасторханаға келген кезде Том әкеден қашып кетеді. Ол Джонниді кемеге отырғызып, оны іздеуге шығады. Шелл Джонниді Том әкеге қарай бастайды, ал Джонни Кэтлинмен кездеседі. Ол Джонниді кемеге қарай алып барады, бірақ полиция жақындап келе жатқанын көреді. Ол тапаншасын шығарып, екі рет атып, оларды өлтіреді. Полиция оларға атыспен жауап беріп, екеуін де өлтіреді.

Даму

Ф. Л. Гриннің романы, сонымен қатар 1969 жылы Сидни Пуатье түсірген "Жоғалған адам" фильмінің негізі ретінде қолданылды, 1945 жылы жарық көрді. Ол Белфастағы ИРА-ның соғыс кезіндегі әрекеттерінен кейін болды, нәтижесінде Солтүстік Ирландия алғашқы және жалғыз ирландиялық республикашыл, 19 жастағы Том Уильямсты атқарылымға келтірді. Романда ИРА жоспары қатты дөңгелегінен шығып, оның басшысы Джонни Мурта бейкүнә адамды өлтіреді және өзі ауыр жарақат алады. Гриннің сол кездегі Белфаст ИРА-мен таныстығының себебі Белфаст жазушысы Денис Ирландия болған деп саналады. Ирландияның бөлінуге қарсы "Ольстер Юнион Клубына" ИРА барлау офицері және сапына жаңадан келгендерді тартқан Джон Грэм кірген.

Кастинг

Ричард Бертонның айтуынша, басты рөл бастапқыда Стюарт Грэнджерге ұсынылған. Бертон күнделіктерінде былай жазды:
"Джимми Грэнджердің Кэрол Ридтен "Одд Мэн аут" сценарийін алып, өзінің диалогтары бар беттерді парақтап, рөлдің жеткілікті ұзақ емес деп шешкені есіме түседі. Ол сахналық көрсетімдерге назар аудармағандықтан, рөлден бас тартып, оның орнына Джеймс Мейсон ойнады және осы арқылы мансабын дамытты. Бұл Мейсонның ең жақсы жұмысы және ол түскен ең керемет фильм. Ал, өкінішке орай, Грэнджер классикалық фильмдерде ешқашан ойнаған емес. Тіпті, менің есімде, жақсы фильмдердің ішінде де ойнаған емес. "Джеймс Мейсон фестивалі" өткізуге болар, бірақ "Стюарт Грэнджер" фестивалі өткізу мүмкін емес. Тек әзіл үшін ғана. Грэнджер бұл оқиғаны өзіне қарсы ренжіді. Мейсоннан басқа, қосалқы актерлердің көп бөлігі Дублиннің Абби театрынан шақырылған. Ұйымның басқа мүшелерінің арасында Сирил Кусак, Роберт Битти және Дэн О’Херлихи бар. Саяхаты барысында Джонни Ф. Дж. Маккормик сомдаған құс сатушымен, Роберт Ньютон сомдаған маскүнем суретшімен, барменмен (Уильям Хартнелл) және сәтсіз хирургпен (Элвин Брук Джонс) кездеседі. Денис О’Диа Джоннидің ізімен жүретін инспектор, ал Кэтлин Райан өзінің алғашқы көркем фильмінде Джонниге ғашық әйел рөлін ойнайды. Сондай-ақ, Абби театрының негізін қалаушы В. Г. Фей мейірімді Том әке рөлінде, Фей Комптон, Джозеф Томелти және Эдди Бёрн де көзге түседі. Альберт Шарп автобус жүргізушісінің рөлін сомдайды. Кейіннен танымал болған актерлер көптеген сөйлемейтін рөлдерді орындады, олардың ішінде Дора Брайан, Джеффри Кин, Ноэль Перселл, Гай Рольф және Уилфрид Брамбелл (трамвай көрінесіндегі тұрақты жолаушы) бар. Фильмдегі басты актерлердің көпшілігі нағыз Ольстер акцентін қолдана алмайды.

Түсірілім

Кинематографияны Роберт Краскер жасады, бұл режиссер Рид үшін алғашқы фильм болды, жарықтандыруды Ральф Бринтон мен Роджер Фурс жасаған. Рид сол кезде кең таралмаған локациялық түсірілімді кеңінен пайдаланды. Сыртқы сахналар Батыс Белфаста түсірілді. Бар декорациясы Белфастағы Crown Bar-ға негізделген, бірақ Букингемширдегі Денхам қаласындағы D&P студиясында салынған студиялық декорация болды. Көшірме соншалықты шынайы болғандықтан, кейінгі жылдары туристер фильмдегі бар деп ойлап, Корольдік барға барып тұратын. Фильмнің реализмін күшейту үшін Рид стандартты дыбыс эффектілерінің орнына нақты дыбыстарды қолданды, "мельница машиналарының нақты шуын және қадамдардың эхосын" жазды. Джоннидің шектеулі әлемі шағын бөлмелер мен көшелерде түсірілген сахналар арқылы көрсетілген. Фильм бюджеттен асып, кестеден қалып қойғандықтан, сәтті болғанымен, Ридтің Ранк ұйымымен арақатынасына нұқсан келтірді.

Музыка

Композитор Уильям Алвин фильмнің лейтмотивтік музыкасын жазуға өндіріс басталғаннан бері қатысты. Оны Лондон симфониялық оркестрі орындады, ал дирижерлік Мьюр Матисонге тиесілі болды.

Саяси контекст және цензура

Фильмде ИРА аты аталмады және Джон Фордтың "Информер" (1935) фильмі сияқты, "негізгі қақтығысқа сырттай ғана тиді". Екеуі де Ирландия немесе Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстың тұсын пайдаланып, ең көп көрерменге ұнатуға арналған моральдық оқиғаларды көрсетеді. ИРА тек қылмыстық топ ретінде бейнеленді. Саясат және ирланд ұлтшылдығының себептері "даудан қашу және цензурадан өту" үшін нақты көрсетілмеді. Фильмнің АҚШ-та таралуын ескере отырып, сценарий Америка кино өндірушілер мен таратушылардың Джозеф Бринге жіберілді, ол продюсерлерге бастапқы соңы – кісі өлтіру және өз-өзіне қол жұмсау Голливуд өндіріс кодексін бұзатынын хабарлады. Бұрын, Брин "Информер" сценарийін Британдық кино цензуралық кеңесіне ұсынған, олар ағылшын-ирланд қақтығысына сілтемелерді жою үшін көптеген өзгерістерді талап еткен. "Odd Man Out" және "The Informer" фильмдері де "сенімін жоғалтқан католиктердің қайта оянған имандылығының драматикалық бейнелері" болып табылады және "өлім жатқан кейіпкерлерінің Христиан сияқты позалармен аяқталады". "The IRA on Film and Television: A History" кітабының авторы Марк Коннелли Джоннидің "революционер емес, мафия басшысына көбірек ұқсайтынын" және фильм негізделген Ф. Л. Грин романы ирланд ұлтшылдығына теріс көзқараспен қарағанын айтады.

Сыншылар

Odd Man Out көптеген сыншылар тарапынан шедевр деп мақталып, кем дегенде Еуропада кассалық табысқа ие болды, онда Рид соғыстан кейінгі қайғы-мұңның көңіл-күйін өте дәл бағалады. New York Times газетінің кино сыншысы Босли Кроутер фильмдегі алғашқы сахналардағы актерлік шеберлік пен сюжетке жоғары баға берді, оны The Informer фильмімен сәтті салыстырды, бірақ фильмнің кейінгі бөліктерін сынға алды, оларды Мейсон мен оның ниеттерінен назарды ауыстырып, "тілсіз кейіпкерлерге" бұрып, "сәтсіздікке ұшыраған" деп сипаттады. Басты кейіпкердің көрнекті рөлінен айырылып, олардың дәлелдеуге тырысқан нәрсе – егер мұндай нәрсе болса – ешкімге белгісіз.

Кассалық жинақ

Ол 1947 жылы британдық прокатта ең танымал фильмдердің арасында сегізінші орынды алды және Оңтүстік Америкадағы ең табысты фильмдердің бірі болды.

Мұра

Кэрол Ридтің өмірбаясын жазған Роберт Ф. Мосс "Одд Мэн аут" фильмі – Ридтің шедеврі екені даусыз" деп атап өтеді. Кинорежиссер Роман Полански бұл фильмді өзінің сүйікті фильмі деп бірнеше рет айтқан. Полански "Одд Мэн аут" фильмі Ридтің шедеврі саналатын "Үшінші адам" фильмінен де жоғары тұратынын мәлімдеді. Сэм Пеккинпа да оны өзінің сүйікті фильмі деп атады. Америкалық романист, эссеші және кейде сценарийші Гор Видал бұл фильмді "қатарлы аяқталған туынды" деп сипаттады, ал сценарийші Р.С. Шерифті – "нағыз кино авторларының санатынан" бірі деп атады. 2006 жылы Guardian газетінің кино сыншысы Питер Брэдшоу фильмге бес жұлдыздың үшеуін берді. Ол фильмді "қызықты, бірақ толық емес триллер" деп бағалап, "Белфасттың сектанттық немесе терроризмге ұшырамаған, қарқынды дамыған провинциялық қала ретіндегі ұмытылған бейнесін көрсетеді: қорқыныш сезіміз жоқ, толған трамвайдың Фолс-роудқа қарай жүретін қаласы" деді. Леонард Мальтин фильмге 4 жұлдыздың 4-ін беріп, оны "керемет демалыс сыйы" деп атады.

Радионы бейімдеу

Odd Man Out 1952 жылдың 11 ақпанында "Suspense" бағдарламасында ұсынылды. Джеймс Мейсон және оның әйелі Памела Мейсон 30 минуттық бейімдемеде бас рөлдерді ойнады.