1961 жылғы "Құрбан" фильмі

Кіріспе

1961 жылы түсірілген британдық фильм, режиссері Базил Дирден

"Жәбірленуші" – 1961 жылы түсірілген британдық нео-нуар жанрындағы, саспенс фильм. Оны Базил Дирден режиссерлік еткен, ал басты рөлдерде Дирк Богард пен Сильвия Симс ойнайды. Гомосексуализмді ашық атап, оған қатысты көзқарасты жақсы жағынан көрсеткен алғашқы британдық фильм. Ол 1961 жылдың 31 тамызында Ұлыбританияда, ал АҚШ-та келесі ақпанда тұңғыш рет көрсетілді. Ұлыбританияда шыққан кезде фильм британдық киноцензура кеңесі үшін өте даулы болды, ал АҚШ-та американдық кино өндіріс кодексінен мақұлдау алмады. Бұған қарамастан, фильм жоғары бағаланды және қазір британдық классика саналады. Ұлыбританияда гомосексуализмге қатысты көзқарасты либералдауға үлкен үлес қосты.

Сюжет

Мелвилл Фарр - Лондондағы табысты заңгер. Ол Корольдік кеңесші болу жолында, ал адамдар оны судья етіп тағайындау туралы айтып жатыр. Бір күні Фаррға жұмысшы таптан шыққан жас гей жігіт Джек "Бой" Барреттен телефон соқты. Барреттің оны қарым-қатынастары туралы шантаж жасағысы келетінін болжаған Фарр Барретке оны қайталамауды айтады. Шын мәнінде, Барретт Фаррға көмек сұрауға тырысып жатыр, өйткені ол шантажистердің құрбаны болды, олардың машинасында Фарр мен Барреттің суреті бар. Бейне біршама компромат, өйткені Баррет жылап жатыр, ал Фарр оны қолына алып отыр, сондықтан Баррет 2300 фунт стерлингті ұрлады (1961 жылы 2300 фунт стерлингті шамамен қазіргі кездегі <есептелген сомаға> тең) шантаж үшін жұмыс берушілерінен, бірақ ол анықталды және қазір полиция оны қуып жүр, сондықтан ол елден қашу үшін қаржылық көмекке мұқтаж. Досынан 20 фунт стерлинг қарыз алғаннан кейін, Барретті полиция ұстап алады, олар оны шантаж жасап жатқанын тез түсінеді, тіпті Барреттің ұсталғанға дейін ойдағыдай жоя алмаған мақалалар жинағын тауып алғаннан кейін Фаррмен байланыс жасайды. Барретт шантаж схемасының және Фаррдың рөлінің егжей-тегжейін ашуға мәжбүр болу уақыттың мәселесі болатынын білгеннен кейін, өзін полиция камерасында асып алады. Барреттің өзін қалай қорғауға тырысқаны туралы шындықты білгеннен кейін, Фарр шантажшылар желісін басқаруға шешім қабылдады, Барреттің досы және бөлмедесі Эддиді шантажшылардың нысанасына айналған басқа адамдарды анықтау үшін жалдады. Эдди Фаррды шаштараз Генриге жібереді, бірақ Генри Фаррға өзінің азаптаушыларын анықтаудан бас тартады. Шантажшылардың бірі, "Сэнди" деп аталатын жас жігіт Генридің салонына келіп, оны қиратуға кіріскенде, Генри жүрек соғысына шалдығады. Өлер алдында ол Фаррдың үйіне телефон соғып, шантаждаушылардың тағы бір құрбанының атын атап, мысқылдап хабар қалдырады. Алдымен Фарр Каллоуэй есімді танымал сахналық актермен байланысады, бірақ Каллоуэй де көмектесуден бас тартады, өйткені ол ақы төлеуді жалғастырып, жыныстық қатынасын жасыруды жөн көреді. Лора Барреттің өзін-өзі өлтіргенін біліп, күйеуіне қарсы шығады. Қатты даудан кейін, оның барысында Фарр үйленген кезде берген уәдесін орындағанын, гомосексуалды ықыласына енді жол бермейтінін айтады. Лаура Фаррдың Барреттпен қарым-қатынаста болғанымен, бұл уәдесін бұзғанын шешеді. Эдди Пип есімді автосаудашыны шантажшылардың тағы бір құрбаны ретінде анықтайды, ал Фарр Пипке шантаж үшін пайдаланылатын хаттарды сатып алуға ұсыныс жасай отырып, оны Сэндимен кездесуге жіберуге мәжбүрлейді. Фарр Сэндиге Пиптің хаттарын және Барреттпен суреттерінің негативтерін қалайтынын айтады. Сэнди өзінің серіктесімен кеңес алады, содан кейін Фаррға қысым жасау үшін Фаррдың Чизвик үйіне вандализм жасайды, гараж есігіне "ФАРР КУИР" деп жазады. Фарр полициямен бірге хаттар мен негативтер үшін ақшаны алғаннан кейін шантажистерді ұстауға тырысады. Олар Сандидің гомосексуалдарды "жаман құдайдан қорлау үшін" төлеуді қалаған мисс Бенхаммен жұмыс істеп жатқанын және екеуі Пхипке ақша төлейтінін білгеннен кейін олардың белгілері туралы ақпарат ала бастағанын біледі. Фарр шантажистердің сотында куәлік етуге уәде береді, тіпті бұдан кейінгі баспасөз қариясы оның мансабы мен беделін жояды, өйткені ол өзінің қатысуы гомосексуализмге қарсы қолданыстағы заңдардың проблемаларына назар аударуға көмектеседі деп үміттенеді. Лораны үйінде әлі де кездестіргеніне таңғалған Фарр оған сот процесінің сұмдығынан бұрын қаладан кетуін айтады. Ол одан кейін қайта оралуы керек пе деп сұрағанда, "оның маған қатты қажет болатыны" үшін қайта оралуын қалайтынын айтады. Ол "қажеттілік" "сүйіспеншіліктен гөрі үлкен сөз" деп жауап береді және ол оның жағында тұру үшін күш-қуатқа ие екенін айтады. Лора кеткеннен кейін Фарр Барреттпен бірге түсірілген суреттің көшірмесін өртеп жібереді.

Melville Farr is a successful barrister with a thriving London practice. He is on course to become a Queen's Counsel, and people are already talking of him being appointed a judge. One day, Farr receives a call from Jack "Boy" Barrett, a young working class gay man with whom he previously had a romantic friendship. Farr, who is apparently happily married to Laura, assumes Barrett wants to blackmail him about their relationship, so he does not listen and tells Barrett not to call him again. In reality, however, Barrett has been trying to reach Farr to appeal for help, because he has fallen prey to blackmailers who have a picture of Farr and Barrett in a vehicle together. The image is somewhat compromising, as Barrett is crying and Farr's arm is around him, so Barrett stole £2,300 (£2300.0 in 1961 is equivalent to about <calculated amount> in recent years today) from his employers to pay the blackmail, but he has been found out and now the police are pursuing him, so he needs financial assistance to flee the country. After managing to borrow £20 from a friend, Barrett is picked up by the police, who quickly deduce that he is being blackmailed, and even make a connection to Farr when they recover a scrapbook of articles that Barrett was unable to successfully destroy before his capture. Knowing it will only be a matter of time before he is forced to reveal the details of the blackmail scheme and Farr's role, Barrett hangs himself in a police cell. After learning the truth about how Barrett had tried to protect him, Farr decides to take on the blackmail ring, recruiting Eddy, Barrett's friend and roommate, to identify others whom the blackmailers may be targeting. Eddy directs Farr to Henry, a hairdresser, but Henry refuses to identify his tormentors to Farr. When one of the blackmailers, a young man who goes by "Sandy", visits Henry's salon and begins to destroy it, Henry suffers a heart attack. Just before dying, he calls Farr's house and leaves a mumbled message that names another victim of the blackmailers. Following up on the lead, Farr contacts a prominent stage actor named Calloway, but Calloway also refuses to help, as he would prefer to continue paying and keep his sexuality secret. Laura finds out about Barrett's suicide and confronts her husband. After a heated argument, during which Farr maintains that he has kept the promise he made when they married that he would no longer indulge his homosexual attraction, Laura decides that Farr has betrayed that promise by having a relationship with Barrett, even if it was not physical, and openly begins to consider leaving him. Eddy identifies a car salesman named Phip as another victim of the blackmailers, and Farr gets Phip to let him go to an appointment with Sandy by offering to buy back the letters that are being used to blackmail Phip. Farr tells Sandy that he wants Phip's letters and the negatives of the pictures of him and Barrett. Sandy consults with his partner, and then, to put pressure on Farr, vandalises Farr's Chiswick home by painting "FARR IS QUEER" on the garage door. Undeterred, Farr works with the police to capture the blackmailers after they pick up his money for the letters and negatives, and they discover that Sandy was working with Miss Benham, who wants to make homosexuals "pay for their filthy blasphemy", and that the duo started getting information about their marks from Phip once he could no longer afford to keep paying them. Farr promises to testify at the blackmailers' trial, even though the ensuing press coverage will certainly destroy his career and reputation, as he hopes his involvement will help draw attention to the problems with the existing laws against homosexuality. Surprised to find Laura still at home, Farr tells her to leave town before the ugliness of the trial. When she asks if she should return afterward, he says he will welcome her back, as he will "need [her] so desperately." She responds that "need" is "a bigger word than 'love'" and says she thinks she has the strength to stand by him. After Laura leaves, Farr burns a print of the suggestive photograph of him and Barrett.

Өмірбаян

1967 жылы жыныстық қатынас туралы заң қабылданғанға дейін Англия мен Уэльсте ерлер арасындағы гомосексуалдық актілер заңсыз болды, бұл он жыл бұрын жарияланған Вольфенден есебінің ұсыныстарын іске асырды. Келісіммен жасалған гомосексуалдық актілерге қатысушыларды қудалау мүмкіндігі оларды қастандыққа ұшыратуға жағдай жасады, ал гомосексуализмді қылмыстық қылмыс деп тану "қорқытушының жарғысы" деп аталды. Фильмнің сол кездегі даулы тақырыбына қарамастан, ол өзге жағынан өте қарапайым және ұятты болды. Фарр Барреттпен де, университеттегі сүйіктісімен де жыныстық қатынасқа түспеді. Көрермендерге Фарр мен Барреттің суретін (баспаның арт жағынан көрінетін) бір рет ғана көруге мүмкіндік беріледі, ал сценарийде Барреттің көз жастары ғана олардың әртүрлі әлеуметтік топқа жатуымен және жас ерекшеліктерімен қатар, әлеуметтік шектеулерді бұзуға нұсқау береді. Сонымен қатар, фильм Фарр мен Лораның бір-біріне адал болып, бірігіп қалатынын уәделейді. Полин Каэл былай жазды:

Богард 1965 жылы өзінің алғашқы тәуелсіз фильм жобасы және 34-ші фильмі туралы: "Мен алғаш рет өз жасымда ойнадым. Ранктегі қатаң ереже бойынша, мен әдемі болуым керек еді. "Құрбан" барлық бұл әуесқойлықты тоқтатты". Ол бірнеше жылдан кейін өзінің өмірбаяннда әкесі "Кастербридж мэрі" ромасын бейімдеуді ұсынғанын жазды, "Бірақ мен оның орнына "Құрбанды" түсірдім, сүйікті әйелі, адал үй шаруасы, берілген хатшысы және құпия құштарлығы бар адвокатты сомдадым. Бұл менің кино өмірімдегі ең дұрыс шешімім болды. Бұл шағын фильмді батыл, қауіпті немесе жасауға қауіпті деп санауға болатынына сену қиын, өте еркін заманда [шамамен 1988 ж.]. Ол өз уақытында осы үшін де болды". Ағылшын киносыншысы Марк Кермод оның бұған себептерінің арасында Джон Гилгудпен бұрынғы театрлық жұмысы бар екенін атап өтті, ол оны сол кездегі гомосексуализмді қоршаған заңдармен таныстырды, сондай-ақ оның отбасы досы гей екеніне айыпталғаннан кейін өзін-өзі өлтірді. Осының салдарынан Симс фильмнің оқиғасын айту қажет деп ойлады. Нақты өмірінде гомосексуал болған актерлердің қатарында Деннис Прайс және Хилтон Эдвардс бар.

Түсірілім

Кейін Симс түсірілімді бар болғаны 10 күнде аяқтау керектігін еске алды. Түсірілім орындарына Солсбери мен Ковент-Гарден кірді. Фильмнің бастапқы атауы "Батыр Барретт" еді, бірақ өндірістің соңында "Жәбірленуші" деп өзгертілді. Релф пен Дирден фильмнің "Гомосексуализмді қылмыстық қылық деп санайтын Ұлыбритания заңына қарсы ашық наразылық ретінде" жасалғанын мойындады. Дегенмен, BBFC фильмге "X" рейтингісін берді, яғни "тек ересектерге арналған" – бұл классификация көбінесе эротикалық және қорқынышты фильмдерге берілетін. Фильмнің авторларына жолданған хатында BBFC хатшысы фильмге қатысты төрт наразылық білдірді. Біріншіден, ер адам екіншісі туралы: "Мен оны қаладым" дейді. Екіншіден, түзетілген сценарийдегі гомосексуализм тақырыбындағы әңгімеден "өзін ұстау" туралы сілтемелер алынып тасталды, нәтижесінде әңгіме "жеткілікті тепе-теңдіксіз" қалды. Үшіншіден, фильм гомосексуализмнің адамның таңдауы екенін көрсетеді, бұл "жасөсперімдердің санасына сіңірілгені қауіпті идея". Соңында, гомосексуализмге қарсы айқайлайтын қарақшының бейнесі соншалықты жағымсыз бейнеленгендіктен, оның айтқандары сенімсіз болып көрінеді.

АҚШ цензурасы

Америка Құрама Штаттарында Америка кино ассоциациясының өндіріс кодексі әкімшілігі, кино индустриясының өзін-өзі цензуралайтын органы, Кино өндіріс кодексімен белгіленген талаптарды күшімен жүзеге асырды, «Жәбірленуші» фильміне мақұлдау белгісін бермеді. Өкіл фильмнің «гомосексуализмді ашық және клиникалық тұрғыдан талқылауын» және «гомосексуалистердің қоғамдық қабылдануы үшін, оларды қоғамда көтере алу деңгейіне дейін ашық түрде тілек білдіруін» себеп ретінде келтірді. Ол гомосексуализм тақырыбының «күтіммен, сақтықпен және ұстамдылықпен» қарастырылса, жақында ғана жеңілдетілген Өндіріс кодексі бойынша қабылданатынын атап өтті. АҚШ дистрибьюторының басшысы бұл шешімге шағымданып, шағым қабылданбаса да фильмді ақпан айында шығаратынын мәлімдеді. Ол «Жәбірленушіні» «қарапайым тақырыптағы дәмді фильм» деп сипаттады. «Жәбірленуші» фильмі, керісінше, гомосексуализмді өте ашық талқылағандықтан цензура кодексінен бастапқыда мақұлданбады. 1962 жылы Голливуд өндіріс кодексі гомосексуализмді сюжеттік құрал ретінде пайдаланатын фильмдерге қойылған тыйымды алып тастауға келісті. Бірнеше жылдан кейін бұл кодекс MPAA фильмдерді рейтингтеу жүйесімен алмастырылды, ол фильмдерді жас санатына қарай жіктеу жүйесін енгізді. Қоғамдық көзқарас либералдануға қарай өзгерген сайын фильмдердің рейтингтік жіктемелері қайта қаралып, 1986 жылы АҚШ-та «Жәбірленуші» VHS форматында шыққанда PG-13 рейтингісін алды.

Шығару және қабылдау

Victim 1961 жылы 31 тамызда Лестер алаңындағы Одеон кинотеатрында көрсетілімге түсті, ал АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімі 1962 жылы 5 ақпанда Нью-Йорктегі екі кинотеатрда болды. Сол кезде итальяндық сыншы: "Британдықтар, ақыры, екі жүзділіктен қол үзді" деп мәлімдеді.

Кассалық жинақ

Фильм үлкен сәттілікке жете қоймады, бірақ танымал болды және 1971 жылға дейін шамамен 51 762 фунт стерлинг табыс әкелді.

Сыни қабылдау

Британдық киносыншылар Богардтың орындауын ең жақсысы деп бағалап, рөлді қабылдаудағы батылдығын жоғары бағалады. Бір лондондық журнал оны «Британия тарихындағы ең ашық фильм» деп атады. Дегенмен, Sight and Sound журналынан Теренс Келли фильмдегі мәселелерді көріп, «Жәбірленуші» фильмі «Лондонның гомосексуалдық әлемінің құрметті бөліктерімен саяхат жасап, әртүрлі ер адамдардың өздерінің ерекшеліктерімен күресуі немесе одан құтылу жолдары туралы» айтады, бірақ фильм «заңның қазіргі күйі шақыратын шаңкестікті айқын айыптайды» деп атап өтті. Босли Краутер фильмнің «драмалық мазмұнына қарағанда маңыздырақ және әсерлірек көрінеді» деп жазды, себебі «ол коммерциялық экранда мұқият жасырылған немесе абайсызда айтылған тақырыпты қамтиды». Ол сценарийді драма ретінде «әдеттегідей» және «жаман жасалған» деп тапты, бірақ саялиқ тұрғыдан сәтті деп бағалады: [А] қазіргі қоғамдағы жасырын гомосексуалдардың кең таралғаны және олардың жағдайы туралы ашық және саналы айқындау, бұл бұрын-соңды болмаған және интеллектуалды батылдыққа толы. Ол мәселенің бар екендігі және таныс тілдік терминдерді қолданудан тартынбайды. Гомосексуализмнің шыншылдықпен, сезімталдықпен, дилемма мен қайғымен бейнеленуі осы фильмді ерекше етеді. Краутер Богардтың актерлік шеберлігін бағалап, «Дирк Богард күшті, әсерлі, ашық ойнайды, кейде оның мінезінде аздап реніш пен қайғы байқалады», – деді және өзінің аралас пікірін былай қорытындылады: «Тақырып жағымсыз болғанымен, ол жағымсыз бейнеленбеген. Драма қызықты болмаса да, ол интеллектуалды қызығушылық тудырады». Ол бұл туралы Лондон университетінің колледж ауруханасының психологиялық медицина бөлімінің дәрігері Кеннет Соддиге сілтеме жасап, 1954 жылы жазған, гомосексуализмнің өзі қоғамды алаңдатпаса да, соғыс кезіндегі «әлеуметтік бұзылыстары» «әлеуметтік және сексуалдық қатынастардағы өзгерістерге әкеліп, халықтың үлкен алаңдаушылығын тудырды» деді. Уотерс фильмде гомосексуализмнің сенсациялық түрде бейнеленгенін, бұл мәселеге халықтың назарын аударғандығын айтады. Фильм АҚШ-та көрсетілместен бұрын, The New York Times газетінде жарияланған хабар оны саяси туынды деп сипаттап, «бұл фильм Уольфенден есебіне негізделген, Британияның гомосексуализмге қатысты заңдарын айыптайтын драмалық туынды» деді. «Жәбірленуші» әлеуметтік тұрғыдан маңызды фильмге айналды және көптеген адамдар оның Британиядағы гомосексуализмге қатысты көзқарастар мен заңдарды либералдауға ықпал еткенін сенеді. Алан Бертон 2010 жылы «Уольфенден есебіне, қоғамдық пікірге, цензураға және «Жәбірленуші» фильмінің түсірілімі мен қабылдануына қатысты әртүрлі құжаттарды» зерттеді және «көптеген сын-пікірлер мен пікірталастарға ұшыраған фильм, негізінен, либералды ұсыныстар мен даулы тақырыпты «ұялшақты» ұстануы» «сексуалдық бағдары заңсыз болған кезде өздерінің жекелігі мен субъективтілігімен күрескен гей ер адамдарға елеулі әсер етті» деп қорытындылады.

British reviews of the film praised Bogarde's performance as his best and praised his courage in taking on the role. A London magazine called it "the most startlingly outspoken film Britain has ever produced". However, Terence Kelly of Sight and Sound saw problems with the film, and wrote that Victim contains "a tour of the more respectable parts of the London homosexual underworld, with glimpses of the ways in which different men cope with or are destroyed by their abnormality", but he did comment that "the film unequivocally condemns the way" blackmail "is encouraged by the present state of the law". Bosley Crowther wrote that the film "appears more substantial and impressive than its dramatic content justifies" because "it deals with a subject that heretofore has been studiously shied away from or but cautiously hinted at on the commercial screen". He found the script "routine" and "shoddily constructed" as drama, but successful as a political argument:
[A]s a frank and deliberate exposition of the well known presence and plight of the tacit homosexual in modern society it is certainly unprecedented and intellectually bold. It makes no bones about the existence of the problem and about using the familiar colloquial terms. The very fact that homosexuality as a condition is presented honestly and unsensationally, with due regard for the dilemma and the pathos, makes this an extraordinary film. Crowther qualified his praise of Bogarde's acting, saying that "Dirk Bogarde does a strong, forceful, forthright job, with perhaps a little too much melancholy and distress in his attitude, now and again", and summed up his mixed view with the statement: "While the subject is disagreeable, it is not handled distastefully. And while the drama is not exciting, it has a definite intellectual appeal." He elaborated on this further by referring to Kenneth Soddy, a physician in the Department of Psychological Medicine at University College London Hospital, who wrote in 1954 that, while homosexuality itself did not trouble the community, its "social disturbance" during the war caused "variations in social and sexual practices which engenders attacks of acute public anxiety." As such, Waters argues that the film portrays homosexuality in a sensationalised way that would have deliberately drawn public attention to the issue. Before the film was released in the US, a news report in The New York Times described it as a political work, saying: "the movie is a dramatized condemnation, based on the Wolfenden Report, of Britain's laws on homosexuality." Victim became a highly sociologically significant film, and many believe it played an influential role in liberalising attitudes and the laws in Britain regarding homosexuality. Alan Burton conducted a 2010 study of "various documents relating to the Wolfenden Report, public opinion, censorship, and the production and reception of Victim," and found that the film, which "has attracted much criticism and debate, largely in terms of its liberal prescriptions and its 'timid' handling of a controversial theme", had "significant impact on gay men who struggled with their identity and subjectivity at a time when their sexuality was potentially illegal".

Үй медиасы

Фильм 2011 жылдың қаңтар айында The Criterion Collection компаниясының "Eclipse Series" жинағындағы "Basil Dearden’s London Underground" қорабының бір бөлігі ретінде DVD форматында жарық көрді. 2014 жылдың шілдесінде Network компаниясы оны Blu-ray форматында шығарды.

Бейімделулер

Фильмнің продюсерлері Артур Кальдер Маршаллдың, Уильям Драммонд атты есіммен жазған, романдық нұсқасын жаздырды. Романдық нұсқа фильмнен кейбір егжей-тегжейлі тұрғыдан өзгешеленеді – мысалы, кітапта "Фарр" есімді кейіпкер "Карр" деп аталады, сондай-ақ қосымша мәліметтер де бар. Мысалы, кітапта Карр Лораға оның інісіне өте ұқсас болғандықтан үйленгенін ойлайды, ал ол інісіне бұрыннан "жаны риза" болған. 2017 жылдың шілдесінде жыныстық қатынас туралы заңның қабылданылғанына 50 жыл толуына орай, BBC Radio 3 радиосы фильмнің түсірілу тарихын сахналық қойылым түрінде көрсетті, онда Эд Стоппард Богард рөлін сомдады.