Кіріспе

Сенімдер мен дәстүрлердің үйлесімі – діни термин. Синкретизм (/sɪŋkretɪzəm/, /sɪn/) – әртүрлі сенімдер мен ой-пікір мектептерін біріктіру амалы. Синкретизм бастапқыда бөлек болған бірнеше дәстүрдің қосылуын немесе сіңірілуін қамтиды, әсіресе діннің теологиясы мен мифологиясында, осы арқылы жатқан бірлікті күшейтіп, басқа діндерге құрамдас көзқарас қалыптастыруға жағдай жасайды. Өнер мен мәдениетте синкретизм кейде эклектизммен салыстырылса, дін саласында ол сенімдердің біртілді жүйеге бірігуін білдіреді. Бұл эклектизмнен өзгеше, себебі эклектизм әртүрлі дәстүрлерден элементтерді таңдап алуды білдіреді, оларды міндетті түрде жаңа, үйлесімді сенім жүйесіне біріктірмейді. Синкретизм саясатта да кездеседі, ол синкретикалық саясат деп аталады.

Номенклатура

Ағылшын сөзі алғаш рет 17 ғасырдың басында тіркелген. Ол қазіргі латын тіліндегі syncretismus сөзінен туындаған, бұл сөз "Крит федерациясы" деген мағынаны білдіреді; алайда, бұл Плутархтың біздің заманымыздан бұрын 1 ғасырдағы "Бауырластық махаббат (Пери Филадельфия)" атты эссесіндегі қарапайым ойға негіделген жалған этимология. Ол криттердің мысалын келтіреді, олар өздерінің дау-жанжалдарынан бас тартып, келісімге келіп, сыртқы қауіптерге қарсы одақ құрған. "Осыны олар синкретизм деп атаған [Криттер одағы]". Көбінесе этимология ретінде күн ("бірге") және кераннуми ("араластыру") сөздері, сондай-ақ олармен байланысты есімдер, "красис", "араласқан нәрсе" болуы мүмкін.

Әлеуметтік және саяси рөлдері

Халықтық сенімдегі ашық синкретизм шетелдік немесе бұрынғы дәстүрді мәдени қабылдауды көрсете алады, бірақ "басқа" культ авторизацияланған синкретизмсіз өмір сүруі немесе енуі мүмкін. Мысалы, кейбір конверсолар Испания инквизициясының шейіттеріне құлшынған культ құрды, осылайша католицизм элементтерін қабылдап, оған қарсы тұрды. Манетоның "Египет тарихында" жиырма бесінші династия деп аталған, шамамен бір ғасыр бойы Жоғарғы Египетті және шамамен 57 жыл бойы бүкіл Египетті (б.з.д. 721-664 жылдар) билеген Кушит патшалары өздерінің құдайы Дедунды египеттік Осириспен теңестіріп, синкретикалық құлшынған. Олар Египеттен қуылғаннан кейін де осы құлшынғанды сақтап қалды. Кушит билеушісі Атланрса салған осы синкретикалық құдайға арналған ғибадатхана Жebel Barkal-да табылған. Синкретизм гелленистік дәуірде кең таралған, билеушілер өздерінің иеліктерінің әртүрлі бөліктеріндегі жергілікті құдайларды грек пантеонының тиісті құдайымен немесе құдайымен сәйкестендіріп, патшалықтарының біртұтастығын арттыруға тырысты. Бұл практика көптеген жерлерде қабылданып, бірақ яһудилер оны қатты сынайтын, олар Яхвені грек Зевсімен теңестіруді ең үлкен күнә деп есептеді. Рим империясы осы тәжірибені жалғастырды, бірінші кезекте дәстүрлі римдік құдайларды грек құдайларымен сәйкестендіріп, біртұтас греко-рим пантеонын құрды, содан кейін осы пантеон мүшелерін Рим провинцияларының жергілікті құдайларымен сәйкестендірді. Кейбір діни қозғалыстар ашық синкретизмді қабылдады, мысалы, синто сенімдерін буддизмге біріктіру немесе германдық және кельттік діни көзқарастарды христиандыққа енгізу, оның Галлияға, Ирландияға, Ұлыбританияға, Германияға және Скандинавияға таралуы кезінде. Кейінірек Солтүстік Америкадағы христиан миссионерлері Алгонкиан тайпаларының дәстүрлі сенімдеріндегі Манитуді, рухани және негізгі өмір күшін христиандық Құдайымен теңестірді. Америка мен Африканың басқа аймақтарында миссионерлер де жергілікті халықтың Жоғарғы Құдайға немесе Жоғарғы Рухқа сенуін анықтады. Тринидадтағы шиит исламында үндік ықпалы байқалады. Басқалары оны құнды және шынайы айырмашылықтарды төмендету деп қабылдамады; мысалдарға Екінші ғибадатханадан кейінгі иудаизм, ислам және көптеген протестанттық христиандық ағымдар жатады. Синкретизм әртүрлі мәдениеттер мен дүниетанымы арасындағы өмір сүру мен бірлікті жеңілдетуге (мәдениаралық құзыреттілік) көмектеседі, бұл көпұлтты мемлекеттердің билеушілеріне ұсынылған фактор. Керісінше, синкретизмді қабылдамау, әдетте "тақуалық" және "ортодоксия" атынан, жақсы анықталған азшылық немесе көпшілікте келісімсіз мәдени бірлік сезімін тудыруға, нығайтуға немесе растауға көмектеседі. Халықтың барлық ірі діни түрлендірулерінде бұрынғы діни дәстүрлердің элементтері жаңадан түрленгендердің арасында сақталған аңыздарға немесе ілімдерге енгізілген.

Діни синкретизм

Діни синкретизм – екі немесе одан көп діни сенім жүйелерінің жаңа жүйеге бірігуі немесе діни дәстүрге жатпайтын дәстүрлердің сенімдерін қабылдауы. Мұның көптеген себептері болуы мүмкін, ал екінші жағдай көптеген діни дәстүрлер бір-біріне жақын орналасқан және мәдениетте белсенді түрде өмір сүретін аймақтарда, немесе бір мәдениет басқа мәдениет тарапынан жаулап алынғанда, жаулап алушылар өздерінің діни сенімдерін әкелгенде, бірақ ескі сенімдерді немесе (әсіресе) амалдарды толығымен жоюға қол жеткізе алмайтын жағдайларда жиі кездеседі. Діндердің өзінде сенімдері мен тарихында синкретикалық элементтер болуы мүмкін, бірақ осылай аталған жүйелердің жақтастары, әсіресе «аян етілген» діни жүйелерге, мысалы, Ибраһим діндеріне немесе эксклюзивистік көзқарас танытатын кез келген жүйелерге жататын жақтастары, бұл атауды қолданудан көбінесе бас тартады. Мұндай жақтастар кейде синкретизмді өздерінің таза шындығына сатқындық деп санайды. Осы логика бойынша, үйлесімсіз сенімді қосу бастапқы дінді бұзады, оны шындықтан шығарып жібереді. Шындығында, синкретистік үрдісті сынаушылар бұл сөзді немесе оның туындыларын қарапайым сөздермен айыптау ретінде, діни жүйеге жаңа көзқарас, сенім немесе амал енгізуге тырысатындар бастапқы иманды бұрмалайды деген айыптау ретінде қолдануы мүмкін. Ал эксклюзивті емес сенім жүйелері өздерінің дәстүрлеріне басқа дәстүрлерді енгізуге толығымен еркін сезінеді. Кит Фердинандо «синкретизм» терминінің түсініксіз екенін және діннің орталық элементтерін басқа жерден әкелінген сенімдермен немесе амалдармен алмастыруға немесе өзгертуге қатысты болуы мүмкін екенін атап өтті. Фердинандоның сөзіне сүйенсек, мұндай анықтаманың салдары бастапқы діннің «тұтастығына» қатысты өлімге алып келуі мүмкін. Қазіргі заманғы секулярлы қоғамда діни инноваторлар кейде жаңа діндерді немесе негізгі қағидаларды синкретикалық тұрғыдан құрастырады, бұл дінаралық келіспеушілікті азайтудың қосымша артықшылығын немесе мақсатын береді. Мұндай жаңалықтар көбінесе билік өкілдері мен бұрынғы діннің ынталы жақтастары арасында қызғаныш пен күдік тудырудың жанама салдарына ие болады. Мұндай діндер әдетте кең, алуан түрлі аудиторияға тартымды болады. Кейде мемлекет өзі де мұндай жаңа қозғалыстарды қолдады, мысалы, Кеңес Ресейінде құрылған «Тірі шіркеу» және нацистік Германиядағы неміс евангелистік шіркеуі, басты мақсаты – барлық сыртқы ықпалдарды тоқтату болды.

Мәдениеттер мен қоғамдар

Кейбір авторлардың пікірінше, "синкретизм" көбінесе бір бөтен мәдениеттің, діннің немесе практикалар жиынтығының, бұрыннан бар екіншісіне үлкен масштабта таңу нәтижесін сипаттау үшін қолданылады. Дегенмен, Джерри Х. Бентли сияқты басқалар синкретизм мәдени шараларға келісімге қол жеткізуге көмектесетінін айтты. Ол бір мәдени дәстүрдің сенімдерін, құндылықтарын және әдет-ғұрыптарын басқа мәдени дәстүрлермен қарым-қатынасқа әкелуге және олармен байланысуға мүмкіндік береді. Мұндай идеялардың таралуы, әдетте, екі дәстүрдің арасында үйлесім болған жағдайда ғана сәтті болады. Бентлидің сөзіне сүйенсек, кеңейтілген дәстүрлер шетелде көп қолдауға ие болған көптеген мысалдар бар, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді.

Дини Илахи

XVI ғасырда моғол императоры Акбар "Дин-и Илахи" ("Құдайлық дін") деп аталатын жаңа дін ұсынды. Бұл дін көптеген суфилік тәріктердің бірі ме, әлде оның империясындағы түрлі діндердің элементтерін біріктіргені ме деген мәселеде пікірлер екіұшты. Дин-и Илахи негізінен ислам мен индуизмнен, сондай-ақ христиандықтан, джайнизмнен және зороастризмнен элементтер алды. Бұл дінге қарағанда, Акбардың жеке басына табынуға көбірек ұқсайды, онда қасиетті кітаптар мен діни иерархия болған жоқ, және Акбардың өзі таңдаған 20-дан аз шәкірт болды. Сондай-ақ, Дин-и Илахидің мәнін құрайтын сулх-и кул саясатын Акбар жалпы империялық басқару саясатының бір бөлігі ретінде қабылдады. Сулх-и кул "жалпыға ортақ бейбітшілік" дегенді білдіреді.

Түсіндіру

Мэтью Тиндалдың синкретикалық деизмі христиан дінінің ерекшелігі туралы талабын күдік тудырды. Синкретизмнің қазіргі заманғы, рационалды, жағымсыз емес мағыналары Дени Дидроның «Энциклопедия»сындағы «Эклектицизм» және «Синкретистер, Генотикалықтар немесе Келісімшілер» атты мақалаларынан бастау алады деуге болады. Дидро синкретизмді эклектикалық көздердің үйлесімділігі ретінде бейнеледі. Осы кезеңде барлық талаптарды сыни ойға салуға бағытталған ғылыми немесе құқықтық тәсілдер Еуропа мен Америкада еуропалық емес діндерді зерттейтін көптеген еңбектерге әкелді. Мысалы, Эдвард Мурдың 1810 жылғы «Инду Пантеоны» еңбегінің көп бөлігі руханилықты қабылдап, кеңістік пен төзімділікті құру арқылы діннің жойылғандығы (немесе Франциядағыдай оның күшті түрі, ресми секуляризация) арқасында спиритизм, агностицизм, атеистер және көп жағдайда инновациялық немесе Ибраһымнан бұрынғы діндер өздерінің сенім жүйесін отбасында немесе одан тыс жерлерде таратуға мүмкіндік алды.