Кіріспе

1800 жылдан кейінгі тарих Қытай империясының сыртқы қатынастары Цинь әулетінен Цинь әулетіне дейін әулеттердің өркендеуі мен құлдырауына байланысты көптеген жағдайларды қамтиды. Қытай мәдениеті көршілес және алыс елдерге әсер еткен, сонымен қатар сыртқы ықпалға ұшырап, жаулап алынған. Батыс Хан әулеті кезінде Жібек жолы сауда жолдары құрылып, эллиндік Орталық Азия, Парф империясы астындағы Парсия және Оңтүстік Азияны Қытай империясымен байланысқа әкелді. Б.з.д. 2 ғасырда Чжан Цзянь – моңғолдық Сюньну конфедерациясына қарсы одақтастар іздеу үшін Орталық Азияға терең кірген алғашқы қытай дипломаты болды. Хан қытайлары Рим империясына жетуге тырысты және 97 жылы Ган Ин бастаған миссия сәтсіз аяқталса да, қытай тарихи жазбалары римдіктер Үнді мұхиты арқылы Оңтүстік Қытай мен Вьетнамға барған деп санайды. Үндістанның буддизмі Қытайға Шығыс Хан дәуірінде енгізілді және көршілес Вьетнам, Корея және Жапонияға тарады, олардың барлығы Қытай үлгісіндегі ұқсас конфуций мәдениеттерін қабылдады. Сасанид Персиясы Рашид халифалығына құлағаннан кейін, Қытай Ислам әлемімен байланысқа Тан әулеті кезінде түсті. Бұл уақытта Қытайға шетелдік діндер кірді, мысалы, зороастризм, несториандық христиандық және ислам, бірақ қытай буддизмі мен даосизм танымал болды. Сун әулеті көршілес Ляо және Цзинь әулеттерімен теңдік негізінде жұмыс істеді, бірақ моңғолдардың қол астына түсіп қалды. Моңғол империясы Азиядағы басым мемлекет болды, ал Пакс Монголика 13 ғасырдың басында және ортасында шығыстан батысқа тауарлар, идеялар мен технологиялардың саудасын көтермеледі. Мысалы, Марко Поло қауіпсіз түрде алға-артқа сапар шеге алатын. Моңғолдар басқарған Юань әулетін Құбылай хан құрды, ол Ханбалик (қазіргі Пекин) астанасынан билік жүргізді. Юань әулетінің Жапонияның Камакура шогунатымен дипломатиялық қарым-қатынасы сәтсіз аяқталып, моңғолдардың Жапонияға басып кіруіне әкелді, бұл да Юань империясы үшін сәтсіз аяқталды. Юань әулетінің құлдырауынан кейін және 1368 жылы Хунгу императорының Мин әулетін құруынан кейін императорлық қытай билігі 15 ғасырдағы адмирал Чжэн Хэдің қытай қазына флоты арқылы шетелге тарады. Цзэннің флоты Юнле императорының өкілдері ретінде Оңтүстік-Шығыс Азия, Үнді мұхиты мен Шығыс Африкаға салық талап етіп, вассал мемлекеттерге мол сыйлықтар беріп, тіпті Шри-Ланкаға шабуыл жасады. Алайда, флоты кейіннен таратылды, ал Мин императорлары одан кейін Хайдзиньді оқшаулау саясатын қолдады, бұл халықаралық сауда мен шетелдік байланыстарды бірнеше теңіз порттары мен басқа да жерлерде шектеді. Бұл саясат Еуропалық зерттеушілердің келуімен біртіндеп өзгерді. Бұл зерттеушілер Хорхе Альварес (теңіз арқылы Қытайға барған алғашқы шетелдік) және Рафаэль Перестрелло болды. Алғашында португал империясына қарсы соғыс жүргізілгенімен, португалдарға Макаода колониялық қоныстану берілді. Қытайда католик иезуит миссиялары да енгізілді, Матео Риччи Пекиндегі Мин императорларының Тыйым салынған қаласына кіруге рұқсат етілген алғашқы еуропалық болды. Кейінгі Цинь династиясы кезінде Еуропадан келген иезуиттер, мысалы Джузеппе Кастильоньо, 1706 жылы қытайлық ырымдар даулы болғанға дейін және көптеген миссионерлер шығарылғанға дейін соттың ықыласына ие болды. Он төртінші ғасырда Моңғол империясының ыдырауы Орталық Азиядағы сауда жолдарын қауіпті етіп, Батыс Еуропа мемлекеттерін мұхит жолдарын зерттеуге мәжбүр етті. Португалия мен Испания империясынан кейін, Голландия империясы мен Британ империясы сияқты протестанттық державалар Қытаймен сауда-саттыққа 17 ғасырдың басында кірісті. Ұлыбритания Корольдігі 1600 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясына Қытаймен сауда монополиясын берді, ал Цин соты 1756 жылы Кантон жүйесін құру арқылы Батыспен осы өркендеген сауданы бақылауға көшті, бұл сауда монополиясын Он үш фабриканың саудагерлеріне берді және оны оңтүстіктегі Кантонмен (сонда Гуанчжоу деп аталатын) шектеді. 1793 жылғы британдық Маккартни елшілігі Цянлон императорын сыртқы сауда үшін Солтүстік Қытай порттарын ашуға немесе тікелей қарым-қатынас орнатуға көндіре алмады. Британияның шай сияқты тауарлар импортының өсуі ағылшынның заңсыз түрде опиум сатуымен теңестірілді. Алайда Цинь империясы біржақты түрде опиум сатуды тыйым салғандықтан, опиум соғыстары басталып, қытайлар жеңілді. 1842 жылғы Нанкин келісім-шарты Кантон жүйесін келісім-шарт порттары сериясымен алмастырды, сонымен қатар салықтық жүйе де жойылды.

Өмірбаян

Қазіргі заманға дейінгі дәуірде Қытайдың сыртқы қатынастар теориясы Қытай империясының аспандық династия екенін, әлемдік өркениеттің орталығын құрайтынын және Қытай императорының өркениетті әлемнің жетекшісі саналғанын білдірген. Бұл көзқарас Қытайды “көк астындағы барлыққа” теңестірді. Басқа барлық мемлекеттер Қытайдың жоғарылығын мойындаған, салық төлеуші елдер ретінде қарастырылды. Олардың кейбіреулері тікелей қарастырылған вассалдар болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, императорлық астананың төңірегіндегі жерлер “бағынудың бес аймағы” деп есептелді, бұл дөңгелек аймақтар Көк ұлының игілікті әсерінің күшіне қарай ажыратылды. Әлемнің қалған бөлігі кедей және артта қалған, көп ұсынбайтындықтан, Қытайдың сыртқы саясатының оқшауланған сипатқа ие болған бірнеше кезеңі болды. Дегенмен, Қытай өте ерте заманнан-ақ сауда орталығы болды. Қытайдың сыртқы әлеммен байланысының көп бөлігі Жібек жолы арқылы жүзеге асты. Бұл біздің заманымыздың II ғасырында Рим империясының өкілдерімен байланыс орнатуды және XIII ғасырда Венециялық саяхатшы Марко Полоның сапарларын қамтыды. Қытайдың сыртқы саясаты көбінесе солтүстіктен келген, “варварлар” деп аталатын шапқыншылардың (сионғулар, моңғолдар және журчендер) қаупін тоқтатуға бағытталды. Бұл әскери шаралар арқылы, мысалы, белсенді шабуыл (солтүстікке жорықтар) немесе пассивті қорғаныс (Қытайдың Ұлы қорғаны мысалы) арқылы іске асырылды. Қытайлықтар сондай-ақ “хекин” яки “бейбіт неке” деп аталатын некелік одақтарды ұйымдастырды. Қытайлық шенеуніктер қытай мәдениетінің ықпалына түскен шетелдіктерді “жетілген/таныс варварлар” деп, ал одан әсер көрмегендерін “жабайы варварлар” деп ажыратты. Көптеген кезеңдерде Қытайдың сыртқы саясаты айқын күштілік танытты. Мұндай жағдайдың бір мысалы – Мин әулеті кезінде адмирал Чжэн Хэдің қазына іздеу сапарлары.

Цинь әулеті

Шан және Чжоу әулеттерінің көптеген патшалары бұрын билік еткенімен, б.з.д. 221 жылы Цин мемлекетінің билеушісі Инь Чжэн (Цинь Ши Хуан) Чжоу әулетінің билігіндегі түрлі вассалдық мемлекеттерді, сондай-ақ басқа да қытайланбаған мемлекеттерді бірінші болып бағындырды. Ол осы мемлекеттерді салыстырмалы түрде біріктірілген және біртекті Цинь империясына айналдыра алды. Оның басшылығымен және заңгерлік философияға қатаң бағынуға негіделген қоғаммен, бұрынғы шеткері батыс мемлекеті ежелгі Қытайдағы барлық қарсыласатын Соғыс жасайтын мемлекеттерді жаулап алды. Қытайдың иелігі солтүстікке қарай Ішкі Моңғолия және Маньчжурияға дейін кеңейтілді, ал оңтүстікке жіберілген теңіз экспедициялары арқылы қазіргі Гуандун және Солтүстік Вьетнамның байюе тайпалары (соңғысы Цзяочжи деп аталды, кейін Тан әулеті кезінде Анам) бағынып, қытай билігіне көндірілді.

Хан әулеті

Хан әулетінің дәуірі (б.з.д. 202 – б.з. 220) Императорлық Қытайдың сыртқы қатынастары тарихындағы маңызды кезең болды. Хан императоры Удың ұзақ билігінде (б.з.д. 141–87 жж.) дипломат Чжан Цяньның саяхаттары Қытайдың көптеген Азия елдерімен қарым-қатынасын алғаш рет ашты. Чжан Цянь Сионнуға қарсы одақ іздеу үшін Батыс аймақтарына сапарлағанда көп жылдар бойы тұтқынға алынды, бірақ ол қытайлықтарға бұрын белгісіз болған аймақтар туралы толыққанды мәлімет әкелді. Оның Ферғана (Дайуан) және Грек-Бактрия (Даксия) елдеріне жасаған саяхаттары, сондай-ақ Анкси (Парфия парсы империясы), Тиаожи (Месопотамия), Шенду (Үндістан) және Усунь Орталық Азия көшпелілері туралы хабарлары осы мәліметтерге кірді. Оның саяхаттарынан кейін Қытайдан Рим империясына дейінгі Жібек жолының сауда жолы құрылды. Император У Сионнуға қарсы жеңістерімен және сәтті жорыстарымен де танымал болды. Ол Маньчжуриядағы Ханның төрт әкімшілік аймағын құру үшін Виман Жосон мемлекетіне қарсы соғыс жүргізді, олардың бірі солтүстік Кореяда, Лэланг әкімшілік аймағы ретінде құрылды. Империя оңтүстік Қытай мен солтүстік Вьетнамға, содан кейін Байюе тайпаларының жеріне кеңейе бастады. Хан империясы Миньюэ мемлекетін жеңіп, Юньнаньдағы Дианды өзіне қосып алды. Б.з.д. 111 жылы император У Хань-Наньюэ соғысында Наньюэ патшалығын бағындырды. Наньюэ Цинь теңіз офицері Чжао Тоо Цинь империясы құлағаннан және Хан империясы құрылғаннан кейін материктік биліктен қол үзген Трю әулетімен басқарылды. Бірақ қытайлық сауда сапарлары тек құрлықпен ғана шектелмеді. Б.з.д. 2 ғасырында қытайлықтар Оңтүстік-Шығыс Азиядан өтіп, Үнді мұхитына жетіп, римдіктерден бұрын теңіз арқылы Үндістан мен Шри-Ланкаға жетті. Бұл теңіз жолы саудагерлер мен дипломаттар ғана емес, сонымен қатар санскриттен қытай тіліне буддалық мәтіндерді аудару үшін Үндістанға барған қытайлық діни миссионерлер үшін де маңызды болды. 148 жылы парфян князі Ан Шигао буддалық кітаптарды қытай тіліне алғаш рет аударды. Буддизмді Қытайға таратқан Юэчжи және Кушан буддалық миссионерлері де болды. Император Миннің біздің заманымыздың 1 ғасырында Ақ ат ғибадатханасын салғаны 6 ғасырлық қытай жазушысы Ян Сюаньцзидің пікірінше, Қытайға буддизмнің ресми түрде енгізілуі болып саналады. Сондай-ақ біздің заманымыздың 1 ғасырында қытайлықтар Яой Жапониясымен теңіз байланысын орнатты, онда қытайлықтар Ва халқы деп атаған адамдар тұрды. 1 ғасырда қытайлықтар қазіргі Камбоджаның орталығында орналасқан, бірақ ішінара Бирма, Лаос, Таиланд және Вьетнамға дейін созылған Фунан патшалығымен де қарым-қатынас орнатты. Қытайға рим елшіліктерінің келгеніне куәліктер бар. Корея патшалығы Силламен одақтасқанда, біріктірілген Тан-Силла флоты 663 жылы Бэкганг теңіз шайқасында Бэкдже патшалығы мен оның Ямато жапон одақтастарынан жеңіске жетті. Император Тайцзонг сонымен қатар олардың біріккен Силла одақтасына солтүстіктегі қарсыласы Гогурёны жеңуге көмектесу үшін Гогурёға шабуыл жасады. Император Тайцзонның Солтүстік Кореяға шабуыл жасаудағы тағы бір мақсаты - 313 жылы Гогурё оны Цзинь әулетінен тартып алғаннан бері жоғалған Солтүстік Кореядағы ежелгі қытай әкімшілік аймағы Лэлангты қайтару болды. Алайда Гогурё аумағы Тан империясының орнына Силла мен Балхаи қолына түсті. Тан әулеті кезінде Қытайдың сауда қатынастары батысқа қарай Арабия түбегіне, Шығыс Африкаға және Египетке дейін кеңейді. Шетелдік көптеген жазушылар қытай кемелерін, шетелдік порттарға әкелінген қытай тауарларын, сондай-ақ қытай порттарын сипаттады. Қытай авторларының ішінде жазушы Дуан Чэнши (863 жылы қайтыс болды) Сомалидегі сауданы сипаттады, ал 785 және 805 жылдар аралығында қытай географы Цзя Дань Парсы шығанағында салынған маяқтарды сипаттады, кейін мұсылман жазушылары әл-Масуди мен әл-Мукаддаси растады. Қытайда ислам дінін тарату император Гаоцзонгтың (б.з. 649–683 жж.) тұсында Мұхаммедтің анасының інісі Сад ибн Әби Уаққас сияқты миссионерлермен басталды. Қытайдың оңтүстігіндегі Гуанчжоу порты әлемдегі ең ірі порттардың біріне айналды, ол бүкіл теңіз Азиясынан келген шетелдік саяхатшыларды қабылдады. Сол кезде Гуанчжоу теңіз Жібек жолындағы маңызды порт болып, Жапониямен қарқынды сауда жасады. Тан астанасы Чанъань шетелдік саяхатшылар, дипломаттар, саудагерлер, елшілер мен миссионерлерге толы көпмәдениетті мегаполис ретінде танымал болды. Қытай буддалық монахтары, мысалы, Сюаньцзан (664 жылы қайтыс болды), Үндістан сияқты елдерге білім алу, буддалық реликвияларды жинау және қосымша сутраларды қытай тіліне аудару үшін сапарлады. Император Сюаньцзонның (б.з. 712–756 жж.) билігі Тан әулетінің гүлдену дәуірі саналса да, оның билігінің соңғы жылдары Қытай тарихындағы ең қанды көтерілістердің бірі болды. Тан империясы өз қатарына көптеген Орталық Азия түрктерін қабылдады. Олардың бірі - Ан Лушань (703–757), Соғд түркісі, император Сюаньцзонның сүйіктісі және әскери қолбасшысы. Ол Ан Лушань көтерілісін бастады, ол миллиондаған адамның өліміне әкелді, Тан әулетінің Орталық Азиядағы иеліктерін жойды және Тибеттіктерге Қытайға шабуыл жасап, уақытша астана Чанъаньды басып алуға мүмкіндік берді. Тан әулеті император Сяньцзонның (805–820 жж.) басшылығымен қалпына келді, бірақ бұрынғы әскери және саяси күшіне толығымен жете алмады. Алайда көтерілістің салдары мемлекеттік саудаға қойылған шектеулердің жеңілдеуі болды. 9 ғасыр саяси тұрақсыз болғанымен, Қытай экономикасы шет елдермен сауданың арқасында дамып келе берді. Жапондықтар 894 жылға дейін Тан империясына елшіліктер жіберіп тұрды, бірақ император Уда Сугавара но Митизанның ықпалымен оны тоқтатты.

Бес патшалық пен он патшалық

Бес әулет пен он патшалық (907-960) дәуірі біртұтас Тан және Сун әулеттері арасындағы бөлініс пен қытай азаматтық соғысының кезеңі болды. Бұл дәуір араб елдерімен қытайдың байланысы арқылы грек отының (немесе оған ұқсас формуланың) енгізілуімен ерекшеленеді. Грек оты кейіннен бес әулет дәуірі мен Сун әулеті кезінде шайқаста қолданылған қос поршеньді сорғылы от тастағышқа қолданылды.

Сун әулеті

Қытайдың әлемдік дипломатияның орталығы екендігі туралы қытайлық саяси теориясы, Қытайдың Сун (960-1279) дәуірі сияқты әлсіз кезеңдерінен басқа, Шығыс Азияда кеңінен қабылданды. Солтүстік Сун әулеті (960-1279) кезінде қытай императорлары Хитанның Ляо әулеті императорларын теңдес ретінде қабылдауға мәжбүр болды. Юрчендер басқарған Цзинь әулеті, Сун әулетінің көмегімен Ляо әулетін құлатып, Хуаи өзеніне дейін Солтүстік Қытайды жаулап алды. Осыдан кейін, Оңтүстік Сун әулетінің (1127-1279) императорлық сарайы Цзинь әулетінің журчен билеушілерін өзінен жоғары санайтын болды. 1234 жылы моңғолдар Сун әулетінің көмегімен Цзинь әулетін басып алды, ал 1279 жылға дейін Хубилай хан басқарған моңғол Юань әулеті Сун әулетін де жаулап алды. Сун әулеті солтүстікте Тангут басқарған Батыс Ся сияқты күшті династиялармен шектесетін болғандықтан, тиімді дипломатияны жүргізуге мәжбүр болды. Әйгілі мемлекет қайраткерлері және ғалымдар Шэнь Куо (1031-1095) және Су Сонг (1020-1101) екеуі де шекаралық дауларды реттеу үшін Ляо әулетіне Сун елшілері ретінде жіберілді. Шэнь Куо Сун және Ляо әулеттері арасындағы бұрынғы келісімдер мен архивтік құжаттарды тауып, Сун әулетінің солтүктегі заңды шекараларын бекітті. Су Сонг та осыған ұқсас тәсілмен Сун әулетінің шекараларын қорғады, бірақ ол картография және карталар туралы терең білімін қолданып, қаулы дауды шешті. Сун дәуірінде Қытайдың теңіз саудасы күрт өсті, оның ішінде Кванчжоу порты жетекші орын алды. Фуцзянь провинциясындағы кеме жасау өнеркәсібінің дамуы теңіз саудасын одан әрі кеңейтті. Бұған Сун Қытайындағы экономикалық төңкеріс және теңіз саудалық миссияларына инвестиция салуға дайын бай инвесторлардың болуы да ықпал етті. Сун дәуірінде Қытайға шетелдерден бірнеше маңызды дипломатиялық миссиялар келді. Олардың ішінде 1008 жылы Фатимид Мысырының әл-Хаким би Амр Алланың император Чжэньцзун сарайына, сондай-ақ 1077 жылы император Шэньцзун сарайына Император Кулотунга Чола I-нің Үндістан Чола әулетінен келген елшілігі бар еді. Қытай буддизмінің алтын ғасыры Тан дәуірінде аяқталғанмен, ықпалды буддист монахтары әлі де болды. Олардың қатарында Дзен буддистік монахы Вуджунь Шифан (1178-1249) болды, ол Энни Бэнъэн (1201-1280) сияқты жапон шәкірттерін тәрбиеледі. Қытайдан Жапонияға оралғаннан кейін, ол Жапонияда Дзен ілімінің таралуына үлкен үлес қосты және Тофуку джи құрылысына көмектесті.

Юань әулеті

Юань әулеті (1271–1368) – Қытайдағы алып Моңғол империясының (Шығыс Азиядан Шығыс Еуропаға дейін созылған) шығыс бөлігі. 1260 жылғы мұрагерлік соғысынан бастап империя саяси тұрғыдан төрт хандыққа бөлінді. Моңғол басшылары – Шыңғыс хан, Өгедей хан, Мөңке хан және Хулагу хан солтүстік Қытайдағы тангуттар басқарған Батыс Ся әулетін және журчжэньдер басқарған Цзинь әулетін жаулап алды. Сонымен қатар, олар Горео әулеті тұсында Кореяға шабуыл жасап, оны тәуелді мемлекетке айналдырып, жанама басқаруға көшірді. Корея монархтары астанасын Гангхва аралынан материкке қайтаруға келіскен соң, моңғолдар шегінді. Юань әулетінің негізін қалаушы император Кублай 1279 жылы Оңтүстік Сун әулетін басып алды. Кублай амбициялы көшбасшы болды және Корея, хань және моңғол әскерлерін пайдаланып Жапонияға екі рет шабуыл жасады, бірақ екі жорық та сәтсіз аяқталды. Юань әулеті Тан және Сун әулеттерінің теңіз саудасы дәстүрін жалғастырды. Юань кеме капитаны Ван Даюань (шамамен 1328–1339) Солтүстік Африкадағы Мароккоға сапар шегу арқылы Жерорта теңізінен теңіз жолымен өткен Қытайдан шыққан бірінші адам болды. Бұл кезеңнің дипломатиялық жетістіктерінің бірі – 1296–1297 жылдары Индраварман III тұсында Чжоу Дагуан (1266–1346) басшылығымен Кхмер империясына жасалған қытай елшілігі болды. Юань сарайына жолдаған есебінде Чжоу Дагуан Ангкор-Ват сияқты жерлерді және Кхмер империясының күнделікті өмірін сипаттады. Кублай ханның билігінің алғашқы жылдарында Марко Поло (1254–1324) Қытайға, мүмкін бұрынғы Сун астанасы Ханчжоуға дейін сапар шекті, ол оның көркем әсемдігіне зор құрметпен толы сипаттама берді.

Мин әулеті

Хан және Тан әулеттерінен кейін Мин әулеті (1368–1644) Қытай билігінің тағы бір шарықталу нүктесі болды. Бірінші Мин императоры, Хунгу императоры (1368–1398), қызыл түбірегендер көтерілісін басқарды. Ол қарсылас қытай көтерілісшілерін жеңіп, Юань әулетінің моңғолдарын солтүстікке, Моңғол даласына қашуға мәжбүр етті. Мин әулеті содан кейін моңғолдармен бірнеше соғысқа қатысты, кейбіреулері сәтті, ал кейбіреулері сәтсіз аяқталды. 1449 жылғы Туму дағдарысы соңғысының мысалы, онда Чжэнтун императоры моңғолдарға түсті және бір жылдан кейін ғана босатылды. Хунгу императоры шетелдік елшілерге Нанкин және Пекин қалаларына баруға рұқсат берді, бірақ шетелге саяхаттауға ниеттенген қытай саудагерлерінің жеке теңіз саудасын қатаң түрде тыйымлады. Қытайға шабуыл жасау ниетінде болған Тимурдың қайтысынан кейін, Юнле императорының Қытайы мен Шахрухтың Парсы және Трансоксиана мемлекеттері арасындағы қарым-қатынас жақсарды. Самарқан мен Гератқа Қытай елшісі Чэнь Чэн мен оның қарсыласы Ғия ад-Дин Наққаш өзара елдеріне жасаған сапарлары туралы егжей-тегжейлі есептер қалдырды. Мин дәуірінің ең маңызды дипломатиялық жетістіктері – адмирал Чжэн Хэнің (1371–1433), Юнле императорының (1402–1424) жақын сарай евнухінің зор теңіздік салық миссиялары мен экспедициялары болды. Чжэн Хэнің миссиялары Борнео, Малакка сұлтандығының малай мемлекеті, Шри-Ланка, Үндістан, Парсы, Арабия және Шығыс Африкадағы порттарға тоқтады. Сонымен қатар, 1402 жылы Юнле императорының басшылығымен қытайлықтар Солтүстік Вьетнамға басып кірді және 1428 жылға дейін онда қалды, осы кезде Ле Лой қытай басқыншыларына қарсы сәтті жергілікті көтеріліске жетекшілік етті. Мұндай ірі салық миссиялары Чжэн Хэден кейін тоқтатылды, Мин әулетінде оқшаулану кезеңдері болды, сонымен қатар Қытайдың шығыс жағалауының кең аумағын воку пираттарынан қорғау қажеттілігі туды. Мемлекеттік шектеулерге қарамастан, сауда толығымен тыйым салынбады. 1578 жылдан кейін ол толығымен либералдануға ұшырады. 16 ғасырдың басында Португалия империясы Тамаода қытайлармен сауда жасады, бірақ екі тарап арасында кейбір қақтығыстар болды. Қытайлықтар испандықтармен де белсенді сауда жасады, олар Испанияның Жаңа әлемдегі колонияларынан алынған күміс үшін қытай тауарларын сату үшін жыл сайын көптеген сауда кемелерін Филиппинге жіберді. Қытайға испан күмісінің көп мөлшері әкелінді, сондықтан испан күміс валютасы Мин Қытайында кеңінен қолданыла бастады. Қытайлықтар күміс валютаны мыс валютасына қайта айналдыруға тырысты, бірақ экономикалық зиян келтірілді. 1524 жылы Пекинге Осман империясының өкілдері келді. Осы арада, Ванли императорының (1572–1620) басшылығымен қытайлықтар Жосон Кореяны Жапонияға қарсы қорғау үшін біршама қымбат соғысқа қатысты. Жапон регенті Тоётоми Хидэёси (1537–1598) және оның ізашары Ода Нобунага (1534–1582) феодалдық Жапониядағы өркендеген Азучи Момояма дәуірін келтірді, бұл Сеңгоку дәуірінің аласапыран кезеңін аяқтады. Алайда, 1592–1598 жылдары жапондықтар Кореяға үлкен шабуыл жасады. Жапондықтардың мақсаты – гүлденген Мин Қытайына басып кіру болды, бірақ осы мақсатқа жету үшін Корея түбегін баспана ретінде пайдалану қажет еді. Соғыс барысында Мин әскерлері ауыр шығынға ұшырады және Кореяға құрлықтағы әскерлерді жіберуге және Норян нүктесі шайқасы сияқты шайқастарда корей теңіз күштерін нығайтуға көп қаражат жұмсады. Жапондықтар ақыры жеңіліп, шегінді. Инфляциямен байланысты Мин Қытайының экономикасының құлдырауы егіншілік дақылдарының нашарлауы, ашаршылық, кенеттен тараған оба және Ли Цзичен (1606–1644) бастаған шаруалар көтерілістерімен одан да нашарлады. Мин әулеті 1644 жылы құлады. Мин генералы У Сангуи (1612–1678) Лидің басшылығымен көтерілісшілердің жағына қосылуға ниеттенді, бірақ оның кәнизагы Чэнь Юаньюаньды Ли қолға түсірген кезде сатқындық сезінді, сондықтан принц Доргон басқарған маньчжурларға солтүстік өткелге кіруге және Манжуриядағы базасынан солтүстік Қытайға шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Қытайға алғашқы иезуит миссионерлері Мин әулеті кезінде келді. Ең танымал итальян иезуиті Маттео Риччи (1552–1610) болды. Маттео Риччи Қытайда да, Батыста да көптеген себептермен танымал. Ол қытай классикалық мәтіндерін батыс тіліне (латын тіліне) алғаш рет аударды және ең танымал қытай философы Конг Цюдің есімін «Конфуций» деп аударды. Ол тағы бір иезуит әкесімен бірге Ванли императорының тұсында Пекиннің тыйым салынған қаласына кірген алғашқы еуропалық болды. Маттео Риччи және оның шомылдырылған қытай әріптесі, математик, астроном және агроном Сюй Гуанчи (1562–1633) Евклидтің «Элементтер» еңбегін қытай тіліне алғаш рет аударды.

Цин әулетінің алғашқы кезеңдері 1800 жылға дейін

Қытайлық ырымдар жөніндегі ұзаққа созылған дау-жанжалдар 17 және 18 ғасырларда папаны 1704 жылы иезуиттердің позициясын кері қайтаруға және ата-бабалар мен конфуциандыққа қатысты дәстүрлі қытайлық рәсімдерді мойындаудан бас тартуға мәжбүр етті. Император сол кезде папаның саясатын ұстанған барлық миссионерлерді елден қуды. Папаның шешімі 1939 жылы қайта қарастырылды. Қытайдағы батыс елшіліктерінің алдындағы бір мәселе – «ковтоу» деп аталатын бас иіп құлшылық ету амалы еді. Батыс дипломаттарының түсінігінше, бас иіп құлшылық ету Қытай императорының өз монархтарынан жоғары тұрғанын қабылдауды білдіреді, бұл олар үшін қабылдауға келмейтін нәрсе еді. 1665 жылы орыс саяхатшылары қазіргі Қытайдың солтүстік-шығысында маньчжурлармен кездесті. Қытайлықтар иезуит миссионерлерінен үйренген ортақ латын тілін пайдалана отырып, Қытайдың Канси императоры мен Ресей империясының патшасы Петр I 1689 жылы Нерчинск шартын жасасты, ол Ресей мен Қытай арасындағы шекараны белгіледі, оның кейбір бөліктері бүгінге дейін сақталған. Ресеймен салық істері министрлігі арқылы емес, мәселелі моңғолдармен бірдей министрлік арқылы байланыс жасалды, бұл Ресейдің салық төлемейтін мемлекет мәртебесін мойындауға мүмкіндік берді. Сол кезде Қытайдың барлық елдерді өзіне тәуелді деп қарастыратын көзқарасы күйреу бастады. 1793 жылы Цяньлун императоры британдық дипломат Джордж Маккартнидің сауда мен сыртқы қатынастарды кеңейту туралы ұсынысын қабылдамады. Голландиялық елшілік – дәстүрлі қытай императорлық сыртқы қатынастары аясында Қытай императорлық сарайына келген соңғы еуропалық делегация болды. Сыртқы қатынастарды сақтау экономикалық және саяси күшті сақтау үшін маңызды болғанымен, императорлық сарай сол кезде еуропалық елдерді ынталандыруға көп көңіл бөлмеді. Профессор Кеннет Померанцтың «Ұлы айырмашылық» атты кітабында Қытай экономикасын қоршаған инфрақұрылымның еуропалық инфрақұрылымнан гөрі әлдеқайда берік болғаны дәлелденген. Қытайдың бірнеше нарығының ішкі қажеттіліктерді қанағаттандыру және жаһандық бәсекеге қабілетті болуы еуропалық ықпалдан тыс тәуелсіз инновациялар мен дамуға мүмкіндік берді. Өмір сапасының жоғары деңгейі, санитарияның жеткілікті болуы және күшті ішкі ауыл шаруашылығы секторын ескере отырып, Титсинг делегациясына голланд-американдық Андреас Эверардус ван Браам Хоукгест кірді, оның Қытай императорлық сарайына жасаған бұл сапары туралы егжей-тегжейлі сипаттамасы көп ұзамай Америка Құрама Штаттары мен Еуропада жарияланды. Титсингтің француз тіліне аудармашысы Критиен Луи Жозеф де Гиньес 1808 жылы Титсинг миссиясы туралы өз есебін жариялады. «Voyage à Pékin, Manille et l'Ile de France» сол кезде тараған басқа есептерге баламалы көзқарас және қарсы пікір болды. Титсинг өзінің нұсқасын жариялауға үлкермей қайтыс болды. Қытайдың әлемге деген көзқарасы Цин әулеті кезінде көп өзгермеді, өйткені Қытайдың этноцентристік көзқарастары оның әлсіздігінің және Батыстың күшейіп келе жатқан күшінің кез келген белгісін азайтуға бағытталған әдейі саясат пен тәжірибелермен нығайтылып, толықтырылды. Титсинг миссиясынан кейін бірінші және екінші опиум соғыстарының салдарынан жағдай өзгергенге дейін Цин астанасына Азиялық емес елшілерге жолауға рұқсат берілмеді. Одан кейінгі тарих үшін «Қытайдың сыртқы қатынастары#Тарих», «Цин әулетінің дипломатиялық миссияларының тізімі» және «Цин әулеттерімен дипломатиялық қатынастар орнату күндері» бөлімдерін қараңыз.