Кіріспе
Ирландияның биік патшасы Ниалл Ноигиаллах (; көне ирланд тілінде "тоғыз кепілге ие"), немесе Ниалл Тоғыз Кепілді, – 6-10 ғасырларда Ирландияны билеген Уи Нейлл әулеттерінің атасы болған, аңызға толы, жартылай тарихи ирланд патшасы. Ирландияның тарихи жылнамалары мен шежірелері оның билігін 4 ғасырдың соңы мен 5 ғасырдың басына жатқызады, бірақ қазіргі ғалымдар оны шамамен жарты ғасырға кейінірек санайды.
Niall Noígíallach (; Old Irish "having nine hostages"), or Niall of the Nine Hostages, was a legendary, semi historical Irish king who was the ancestor of the Uí Néill dynasties that dominated Ireland from the 6th to the 10th centuries. Historical Irish annalistic and chronicle sources place his reign in the late 4th and early 5th centuries, although modern scholars date him about half a century later.
Тарихилығы мен даталары
Ниалл, оның ұлдары мен немерелерінің маңыздылығына сүйене отырып, тарихи тұлға болған деп есептеледі, бірақ ерте ирланд жылнамалары оның өмірі туралы аз мәлімет береді. Инисфаллен жылнамалары оның қайтысын 382 жылға дейін, ал "Хроника Скоторум" 411 жылға жатқызады. Төрт Мастердің жылнамасы оның билеу мерзімін 379–405 жылдарға, ал Джеффри Китингтің "Foras Feasa ar Éirinn" хронологиясы 368–395 жылдарға белгілейді. Дегенмен, ерте жылнамалар оның ұлдарының 429 және 516 жылдар аралығындағы іс-әрекеттерін тіркеген, бұл бір буын үшін тым ұзақ мерзім. Кэтлин Хьюз О'Рахилли және Бёрн сияқты ғалымдар, әдеби көздер кешіккен және шатасқан болса да, Ниаллдың Ұлыбританияға шабуылдар жасағанын және, мүмкін, солардың бірінде қаза тапқанын көрсететін нақты дәстүрлерді сақтайтынын айтады.
Аңыз өмірбаяны
Ниалдың өмірбаянын 11 ғасырдағы Лебор Габала Эренннің «Патшалар тізімі» бөлімі, 17 ғасырда жинақталған «Төрт шежірешінің жылнамасы», Джеффри Китингтің «Ирландия білімі» (1634 ж.) сияқты тарихи жазбалар, сондай-ақ 11 ғасырдағы «Эохайд Мугмедон ұлдарының ерліктері» және «Тоғыз құпиялы Ниалдың қазасы» сияқты аңыз әңгімелер арқылы жасауға болады. Бұл дереккөздер Ниалдың заманынан көп кейін жазылғандықтан, тарих ретінде олардың маңызы шамалы.
Ерте өмір
Ниалдың тууы мен ерте өмірі туралы аңыздық әңгіме, шамамен 11-ғасырда жазылған "Эхтара мак нЭчач Муимедон" ("Эхоид Мугмедон ұлдарының оқиғасы") ертегісінде келтірілген. Онда Ирландияның Жоғары патшасы Эохайд Мугмедонның бес ұлы болған: төрт ұлы – Брион, Айлиль, Фиакра және Фергус – оның бірінші әйелі Монгфиндтан, Мюнстер патшасы Кримтан мак Фидайгтың қарындасынан; ал бесінші ұлы Ниалл – оның екінші әйелі Кейрен Часдубтан, саксон патшасы Сашел Балбтың қызынан. Кейрен Ниаллға жүкті болғанда, қызғанышпен Монгфинд оны ауыр жұмыстарға мәжбүрлейді, осылайша ол түсік тастауы мүмкін деп ойлайды. Ол су тасығанда босанды, бірақ Монгфиндтен қорқып, баланы құстарға жем болуы үшін жерге тастап кетеді. Сәбиді Торна есімді ақын құтқарып алып, тәрбиелейді. Ниалл өскен соң Тараға оралып, анасын босану қиындықтарынан құтқарады. Ниаллдың анасының саксон болуы тарихи дұрыс емес болғанымен, О'Рахилли Кейренн есімінің латынша Карина есімінен шыққандығын және оның романо-брит болуы мүмкін екенін айтады.
Кiру
Ниалдың ақсүйектер арасында танымал екенін көріп, Монгфинд Эокейдке оның ұлдарының бірі мұрагер болсын деп үміттене отырып, мұрагерді тағайындауды талап етеді. Эокейд бұл міндетті друид Ситченге жүктейді, ол ағайындылар арасында жарыс ұйымдастырады: оларды жанған ұстаханаға кіргізіп, қолдарынан келгенін сақтап қалуға бұйырады және олардың қандай заттарды сақтап қалғандарына қарай бағалайды. Ниалл, ағашпен шығып келгені үшін, Брионнан артық деп есептеледі, Брион балғамен, Фиакраэ – үскір және сыра құмырасымен, Айлиль – қару-жарақ сандығымен, ал Фергус – ағашпен. Монгфинд шешімге наразылық білдіреді. Ситченн ағайындыларды ұстаға жібереді, онда оларға қару жасайды, сосын аң аулауға шығарады. Әр ағасы су іздеуге келеді де, суды сұлулықтан айырылған қарт әйел сақтайтын құдыққа жетеді, ол су үшін өлім сүйісін талап етеді. Фергус пен Айлиль бас тартып, бос қол қайтады. Фиакра оны жылдам сүйіп, бірақ оны қанағаттандыра алмайды. Тек Ниалл ғана оны лайықты сүйеді, сонда ол әдемі бойжеткен, Ирландияның Егемендігі екені белгілі болады. Ол Ниалға тек су ғана емес, көптеген ұрпаққа патшалықты да сыйлайды – оның жиырма алты ұрпағы Ирландияның Жоғары Патшалары болады. Фиакраға екінші дәрежелі патшалық әулет беріледі. Оның екі ұрпағы, Нат Í және Айлиль Молт, Жоғары Патшалар болады. Басқа бір оқиқадада Эокейд қайтыс болғанда мұрагерлік мәселесі шешілмейді, ал Монгфиндтің інісі Кримтан билікке ие болады. Бірақ ол Шотландиядағы жерлерін аралап жүргенде, Монгфиндтің ұлдары Ирландияны басып алады. Кримтан шайқасуға ниетпен Ирландияға оралады. Монгфинд ағасы мен ұлдары арасында бейбітшілік орнату үшін той ұйымдастырады, онда ол Кримтанға уланған сусын ұсынады. Кримтан оны өзі де ішпесе, ішуден бас тартады; екеуі де ішеді, екеуі де қайтыс болады. Ниалл Жоғары Патшалыққа мұрагер болады, ал Брион оның оң қолы болады. Ниалл Жоғары Патша болған кезде, оның ағалары жергілікті патшалар болып орнығады. Брион Коннахт провинциясын басқарады, бірақ Фиакра оған қарсы соғыс жасайды. Брион Фиакраны жеңіп, Ниаллға тұтқын ретінде тапсырады, бірақ Фиакраның ұлы Нат Í соғысты жалғастырып, ақырында Брионды өлтіреді. Ниалл Фиакраны босатып, оны Коннахт патшасы және өзінің оң қолы етеді. Фиакра мен Айлиль кейін Кримтанның ұлы, Мюнстер патшасы Эохайдқа қарсы соғыс жасайды. Олар оны жеңіп, көп олжаға ие болады, бірақ Фиакра шайқаста жараланып, көп ұзамай жараларынан қайтыс болады. Мюнстерліктер шайқасты қайта жаңғыртады, Айлилді тұтқынға алып, денесін кесіп-кесіп өлтіреді, ал Мюнстер мен Коннахт арасындағы соғыс көп жылдарға соқады. Энаның ұлы Эохайд барлық дереккөздерде Ниаллдың өлтірушісі деп аталады, бірақ жағдай әртүрлі. Барлық дереккөздер оның Ирландиядан тыс жерде қайтыс болғанын айтады. Лебор Габаланың ең ерте нұсқасында Эохайд оны Ла-Манш бұғазында өлтіргені айтылады, кейінгі нұсқаларда Ниалл Бретаньға шабуыл жасап жатқанда бұл оқиға болды деп қосымша айтылады. Китинг Киллдің Ирландияның Рим Британиясына шабуыл жасағанын, соның бірінде Патрик пен оның қарындастарын ұрлап кеткенін айтады. Китинг бұл шабуылдарды Гилдас пен Беданың айтуларымен байланыстырады және кейбір ирландтық дереккөздер Патрикті Бретаньнен ұрлағандықтан, Ниаллдың шабуылдары континенттік Еуропаға да таралуы керек деген қорытындыға келеді. Лебор-на-Хуйдредегі сол ақынның өлеңінде ол Альп тауларына жеті рет барғаны айтылады. Шотландиялық Эвен кланы Оттер, Гилкрист; Ламонт кланы; Монидреннің МакСорлилері (Даннивегтің Макдональд кланынан Дональд кланының тармағы); Маклачлан кланы; Макнил кланы және Максуиндер барлығы О'Нилл әулетінің ирландтық ханзадасынан шыққан деп санайды. Келесі буынның тізбектеу әдісі қолжетімді болғандықтан, әр түрлі басты желілер зерттелді. Бұл зерттеулер бір-бірімен үйлестірілмеген және жалғасып жатқан болса да, бұл әулеттердің барлығы да Ниаллдың заманында бір-бірімен байланысты емес екені қазірдің өзінде анық. Мысалы, Дональд кланының басшылары қазір R1a гаплогруппасының бір саласына жататындығы белгілі, ол 20,000 жыл бұрын Ниаллдың гипотетикалық әулетінен бөлінген.
Y хромосомалық талдау
Мур және басқалардың 2006 жылғы гипотезасына сәйкес, оның Y хромосомалық белгісі табылғаны туралы айтылғаннан кейін, ғылыми журналистер мен генетикалық тестілеу компаниялары бүгінде тірі жүрген миллиондаған адам Ниаллдан тікелей ұрпақ екенін қабылдаған теорияны кеңінен жариялай бастады. Даблиндегі Тринити колледжінің генетиктері Ирландияның солтүстік-батысындағы ерлердің 21 пайызының, бүкіл Ирландияның 8 пайызының, Шотландияның батыс және орталық бөлігіндегі ерлердің айтарлықтай үлесінің және Нью-Йорктегі ерлердің шамамен 2 пайызының бірдей Y хромосомалық гаплотипіне ие екенін анықтады. Генетиктер бұл гаплотиптің шамамен 2-3 миллион еркекке тән екенін есептеді. Мур және басқалар бұл адамдардың «бір ерте ортағасырлық ата-бабадан» тарағаны және бұл Ниалл әулетімен байланысты болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Бірақ Мур және басқалар Ниаллтың M222-нің түпкі атасы екенін нақты айтпады, ал журналистер осы тұжырымға тез ұмтылды. PBS телеарнасының «Finding Your Roots» деректік сериалында Билл О’Рейли, Стивен Колберт, Колин Куинн, Билл Маер және шоу жүргізушісі Генри Луис Гейтс-младшийдің барлығы ирландтық модальді гаплотипке сәйкес келетін STR маркерлерін көрсетті. Сериал Ниаллдың Ирландия тарихындағы ең құнарлы еркек болуы мүмкін екенін ұсынды. Алайда, бұл ұсыныс енді сенімді емес. Ниаллдың тексеруге болатын қалдықтары жоқ. Сонымен қатар, зерттеуде тек 17 STR локусы қарастырылды, бұл гаплогруппалар мен субкладтарды анықтайтын SNP-ге қарағанда ұрпақтарды анықтаудың сенімді тәсілі емес. Шындығында, соңғы бағалаулар Мур және басқалардың гаплотипімен белгіленген R1b M222 субклады б.з.д. 2-мыңжылдықта пайда болғанын көрсетіп, Ниалл өмір сүргенге дейін көп бұрын болған. Сондықтан, Ниалл тарихи тұлға болған жағдайда да, оның ұрпақтары осы топтағы ерлердің аз бөлігін құрайды. Одан да маңыздысы, Мидлендс үлгілерінде M222 тұқымдарының жетіспеушілігі байқалады. Оңтүстік Уи Неилл аймақта үстемдік еткендіктен, Ниаллдың ұрпақтарының көп шоғырланғанын күтуге болады, бірақ олай емес. Осы себепті, M222-ні Ниаллдың ұрпақтарымен байланыстыру «негіздеу қиын».
Есегінің шығу тегі
Ниаллдың Noígíallach деген лақап атын қалай алғаны туралы әртүрлі нұсқалар бар. "Тоғыз кепілдік Ниаллдың өлімі" сағасында ол Ирландияның бес провинциясынан (Ульстер, Коннахт, Лейнстер, Манстер және Мит) бес кепіл, ал Шотландиядан, сакстардан, британдықтардан және франктардан бір-бір кепіл алғандығы айтылады. Китинг ол Ирландияның бес провинциясынан бес, Шотландиядан төрт кепіл алғанын мәлімдейді. О'Рахилли тоғыз кепілдің Аиргиалла патшалығынан (сөзбе-сөз "кепіл берушілер") екенін ұсынады, ол Уи Нейлдің Ольстердегі жаулауларының нәтижесінде құрылған қарастырылатын мемлекет, ал Ирландияның ерте заң мәтіні "Lebor na gCeart" ("Құқықтар кітабы") Аиргиалланың Ирландия короліне жалғыз міндеті оған тоғыз кепіл беру екенін көрсетеді.