Кіріспе

60 минутқа тең уақыт бірлігі. Сағат (символ: h; сондай-ақ қысқартылған hr) – уақыт бірлігі, тарихи тұрғыдан күннің 1/24 бөлігі ретінде есептелген және қазіргі уақытта нақты 3600 секунд (СИ) ретінде анықталған. Бір сағатта 60 минут, ал бір тәулікте 24 сағат болады. Сағат алғашқыда ежелгі Таяу Шығыста түндік немесе күндізгі уақыттың 1/12 бөлігі ретінде өзгермелі өлшем ретінде орнатылған. Мұндай маусымдық сағаттар, сондай-ақ уақытша сағаттар немесе тең емес сағаттар деп аталады, маусым мен ендікке байланысты өзгерген. Тең сағаттар немесе күн мен түн теңелу сағаттары күндізден түске дейін өлшенген тәуліктің 1/24 бөлігі ретінде алынған; бұл бірліктің шағын маусымдық өзгерістері ақырында орташа күннің 1/24 бөлігіне дейін тегістелді. Бұл бірлік Жердің айналуындағы ұзақ мерзімді өзгерістерге байланысты тұрақты болмағандықтан, сағат ақыры Жердің айналуынан бөлініп, атомдық немесе физикалық секундтармен анықталды. Қазіргі заманғы метрикалық жүйеде сағат – 3600 атомдық секундқа тең уақыт бірлігі ретінде анықталған. Дегенмен, сирек жағдайларда сағатқа оң немесе теріс секунд қосылуы мүмкін, бұл UTC-нің UT1-ден 0,9 секундқа дейін сақталуын қамтамасыз ету үшін оның ұзақтығын 3599 немесе 3601 секундқа дейін өзгертеді.

Этимология

Сағат – бұл 13-шы ғасырда алғаш рет тіркелген аңгло-нормандық houre және орта ағылшын тіліндегі ure сөздерінің дамуы. Ол tide tīd, 'уақыт' және stound stund, уақыт кезеңін ығыстырды. Аңгло-нормандық термин көне француз тіліндегі ure сөзінен алынған, ол ore-ның бір түрі, ал ол латын hōra және грек hṓrā сөздерінен туындаған. Ежелгі ағылшын тіліндегі tīd және stund сияқты, hṓrā бастапқыда маусымдар мен жылдарды қоса, кез келген уақыт кезеңін білдіретін нақты емес сөз болған. Оның прото-үнді-еуропалық түбірі ("жыл, жаз") деп анықталды, бұл сағатты жылмен қашықтағы туыс етеді. Күннің уақыты ағылшын тілінде әдетте сағаттармен беріледі. 12 сағаттық сағаттағы толық сағаттар ескіше «of the clock» сөзінен алынған қысқартылған тіркеспен көрсетіледі. (10:00 және 22:00 екеуі де «он сағат» деп оқылады). 24 сағаттық сағатта ("әскери уақыт") сағаттар «жүз» немесе «жүз сағат» деп айтылады. (1000 – «он жүз» немесе «он жүз сағат» деп оқылады; 22:00 – «жиырма екі жүз»). Сағаттан кейінгі он бес және отыз минут «бір ширек өткен» немесе «кейін» және «жартысы өткен» деп, сағаттың сәйкес үлесінен көрсетіледі. Сағатқа дейінгі он бес минут «бір ширек кем», «дейін», «қалған» немесе «алдында» деп берілуі мүмкін. (9:45 – «тоғыз қырық бес» немесе «онға бір ширек кем» деп оқылуы мүмкін).

Орта ғасырлар

Орта ғасырдағы әл-Бируни мен Сакробоско сияқты астрономдар сағатты 60 минутқа бөлді, әр минуты 60 секундтан тұрады; бұл вавилондық астрономиядан тараған, онда сәйкес терминдер Күннің эклиптика бойынша көрінетін қозғалысы үшін бір минуттық немесе секундтық доғаны сипаттауға қажетті уақытты білдірді. Осылайша, вавилондық уақыттың градусы төрт минутқа, «минуты» – төрт секундқа, ал «секунды» – секундының 1/15 бөлігіне тең болды. Орта ғасырлық Еуропада римдік сағаттар күн сағаттарында көрсетіліп тұрды, бірақ уақыттың маңызды өлшемдері православие және католик шіркеуінің канондық сағаттары болды. Күндіз бұл сағаттар римдік базарлардағы үш сағаттық қоңыраулардың үлгісімен сақталды, олар жергілікті шіркеулердің қоңырауларымен алмастырылды. Олар шамамен сағат 6-да таңғы намазды (prime), сағат 9-да үшінші намазды (terce), сағат 12-де бесінші намазды (sext), сағат 3-те тоғызыншы намазды (nones) және кешкі сағат 6-да не күн батқанда есімді намазды (vespers) оқыды. Таңертеңгі намаз бен мадрак намазы (matins and lauds) ерте сағаттарда белгілі бір ретпен оқылмайтын, ал ұйқы алдында кешкі намаз (compline) оқылды, содан кейін түн ортасындағы намаз оқылды. 1963 жылы Ватикан II католик шіркеуінде оларды реформалауға бұйрық берді, бірақ олар православие шіркеулерінде сақталуда. Механикалық сағаттар күндізгі немесе түнгі сағаттарды көрсету үшін қолданыла бастағанда, олардың мерзімі әр таңертең және кешке өзгертілуі керек болды (мысалы, маятниктің ұзындығын өзгерту арқылы). Күнді 24 сағатқа бөлу сағаттардың өзгеруін азайтып, сағаттарды айына бірнеше рет қана түзетуге мүмкіндік берді.

Қазіргі заман

Күннің күндізгі уақытының шағын бұрмаланулары Күннің орташа күнін өлшеу арқылы тегістелді, яғни Күннің эклиптика емес, аспан экваторы бойымен қозғалысын пайдалану арқылы. Бұл уақыт жүйесінің бұрмаланулары соншалықты аз болғандықтан, мұндай сағаттарды есептейтін көптеген сағаттарға түзету қажет болған жоқ. Дегенмен, ғылыми өлшемдер ақырында Айдың Жердің айналуын баяулату әсерін анықтауға жеткілікті дәлдікке ие болды, бұл Жердің күндерін біртіндеп ұзартады. Француз революциясы кезінде 1794 және 1800 жылдар аралығында ондық өлшемдердің толық жүйесі енгізілді, соның ішінде ондық уақыт та болды. Оның шарттарына сәйкес, француз сағаты күндізгі уақыттың 1/10 бөлігін құрады және ресми түрде 100 ондық минутқа (минута децимал) және бейресми түрде 10 ондыққа бөлінді. Барлық мемлекеттік тіркемелерде міндетті түрде қолдану 1794 жылы басталды, бірақ алты айдан кейін 1795 жылғы заңмен тоқтатылды, бұл заң алғаш рет метрикалық жүйені орнатыпты. Оған қарамастан, бірнеше жергілікті жерлер 1800 жылға дейін, Наполеонның 18 Брумер төңкерісінен кейін, азаматтық жағдайды тіркеу үшін алты жыл бойы ондық уақытты пайдалануды жалғастырды. Метрлік жүйе уақытты өлшеуді 1952 жылдан бері Жердің 1900 жылғы айналуы бойынша анықталған секундқа негіздейді. Оның сағаттары – екінші реттік бірлік, дәл 3600 секундқа тең. Алайда, көптеген азаматтық уақыттардың негізі ретінде қолданылатын әмбебап координацияланған уақыт (UTC) сағаты 1972 жылдан бері 27 рет 3601 секундқа дейін ұзартылды, оны әмбебап уақыттан 0,9 секунд ішінде ұстап тұру үшін, ол орташа күннің 0° бойлықтағы өлшемдеріне негізделген. Осы секундтардың қосылуы Жердің айналуының өте баяулауын қамтамасыз етеді. Қазіргі заманда сағаттар мен басқа да уақытты өлшеу құрылғыларының кең таралғандығы күндерді сағаттарға бөлуді әдеттегі жағдайға айналдырды. Жұмыспен қамтудың көптеген түрлері, жалақылы немесе айлық еңбектің нәтижесінде, жұмыс істеген немесе күтілетін сағаттарға байланысты төленеді. Сегіз сағаттық жұмыс күні үшін күрес әлемдегі еңбек қозғалысының бір бөлігі болды. Лақтыру сағаттары мен қуаныш сағаттары – бұл күндізгі уақыттың кезеңдері, олар тығын немесе алкогольдік сусындардың жеңілдікпен сатылуына байланысты, қалыпты жылдамдықтан төмендеуге бейім. Велосипедшінің бір сағат ішінде ең көп қашықтықты жүргенінің рекорды – велосипед спортының ең үлкен жетістіктерінің бірі.

Сағаттарды санау

Сағаттарды есептеудің көптеген әртүрлі тәсілдері қолданылған. Күннің шығуы, батуы және шамалы дәрежеде түскі уақыт, күннің айқын нүктелері болғандықтан, көптеген ерте қоғамдар үшін осы уақыттардан санауды бастау, түнгі ортасынан бастауға қарағанда әлдеқайда оңай болды. Дегенмен, дәл сағаттар мен қазіргі заманғы астрономиялық құралдар (және телеграф сияқты уақыт сигналын бір сәт ішінде жеткізуге мүмкіндік беретін құралдар) болғандықтан, бұл мәселе қазір бұрынғыдай маңызды емес. Астролабалар, күн сағаттары және астрономиялық сағаттар кейде осы ескі анықтамалар мен санау әдістерін пайдаланып, сағаттың ұзақтығын көрсетіп, санауды жүзеге асырады.

Таң атқаннан бастап санау

Ежелгі және ортағасырлық мәдениеттерде сағат санау көбінесе күн шығумен басталатын. Жасанды жарық кеңінен қолданылғанға дейін, қоғамдар түн мен күннің аражігіне көбірек мән беретін, ал күнделікті шаруалар жарық жеткілікті болғанда басталатын. "Бабылдық сағаттар" күнді және түнді 24 тең бөлікке бөледі, есептеу күн шығу уақытынан басталады. Олар ежелгі авторлардың күнді 24 бөлікке бөлгенін қате ойлауынан осылай аталды. Шындығында, олар күнді 12 бөлікке (каспу немесе "қос сағат" деп аталатын) немесе 60 тең бөлікке бөлген.

Сағаттың теңсіздігі

Күннің шығуы бірінші сағаттың басталуын, күндіздің ортасы – алтыншы сағаттың соңы, ал күн батуы – он екінші сағаттың соңында белгіленген. Бұл сағаттардың ұзақтығы маусымға қарай өзгеретінін білдіреді. Солтүстік жарты шарда, әсіресе солтүстік ендікте, жазғы күндізгі сағаттар қысқы күндізгі сағаттардан ұзақ болды, олардың әрқайсысы күн шығу мен күн бату аралығының он екіден бір бөлігін құрады. Мұндай өзгермелі ұзындығы бар сағаттар уақыттық, тең емес немесе маусымдық сағаттар деп аталды және механикалық сағаттар пайда болғанға дейін қолданылып келді, олар тең ұзындығы бар сағаттарды қабылдауға көмектесті. Бұл жүйе еврей заңдарында да қолданылады және түрлі мәтіндерде «Талмуд сағаты» (Шаа Земанит) деп аталады. Талмуд сағаты – күн шығудан күн батуға дейінгі уақыттың он екіден бір бөлігі, сондықтан жазда күндізгі сағаттар түнгі сағаттардан ұзақ, ал қыста керісінше болады. Үнді күні күн шығумен басталады. «Хора» термині бір сағатты білдіретін. Уақыт күндізгі уақыттағы көлеңкенің ұзындығы бойынша өлшенді. Бір хора 2,5 пе-ке тең. Күнде 60 пе, әр пе-де 60 минут және әр минутта 60 кшана (саусақпен шапалақтау немесе сәт) болады. Пе температурасы тыныш судағы тесігі бар ыдыспен өлшенді. Осы ыдыстың толуға кеткен уақыты бір пе-ге тең. Патшалар әдетте осы сағатты бақылайтын шенеунікті тағайындаған.

Күн батудан бастап санау

"Италия уақыты", "италиялық сағаттар" немесе "ежелгі чех уақыты" деп аталатын алғашқы сағат күн бату кезінде "Ангелус" қоңырауымен (немесе күн батудың соңында, яғни жергілікті әдет-ғұрыпқа және географиялық ендікке байланысты күн батудан кейін жарты сағаттан соң) басталды. Сағаттар 1-ден 24-ке дейін нөмірленген. Мысалы, Луганода желтоқсанда күн 14-ші сағатта шығып, түс 19-шы сағатта келеді; маусымда күн 7-ші сағатта шығып, түс 15-ші сағатта келеді. Күн бату әрқашан 24-ші сағаттың соңында болатын. Шіркеу мұнараларындағы сағаттар тек 1-ден 12-ге дейін соғып, тек түнгі немесе таңертеңгі сағаттарда ғана естілетін. Бұл сағат санау әдісінің артықшылығы, әркімге жасанды жарықсыз күндізгі жұмысын аяқтауға қанша уақыт бар екенін оңай білуге мүмкіндік берді. Ол 14 ғасырда Италияда кеңінен қолданылып, 18 ғасырдың ортасына дейін сақталды, 1755 жылы ресми түрде жойылды, ал кейбір аймақтарда 19 ғасырдың ортасына дейін қолданылды. Италиялық сағат жүйесін Еуропадағы көптеген сағаттарда көруге болады, онда сандар 1-ден 24-ке дейін римдік немесе араб цифрларымен көрсетілген. Венециядағы Марк сағаты және Прагадағы Орлой осыған қатысты белгілі мысалдар. Бұл жүйе Польшада, Силезияда және Богемияда 17 ғасырға дейін қолданылды. Оның екі рет он екі сағатқа бөлінуімен (тең күн сағаты, сонымен қатар кішкентай немесе азаматтық сағат деп те атайды) алмастырылуы 16 ғасырдың басында басталды. Кешкі сағатты санаудың бір артықшылығы – сәйкес сағатта 24-ке дейінгі айырмашылықты оңай көруге болады, осылайша күндіз қанша сағат жұмыс істеуге болатынын білуге болады. Ислам күні күн батумен басталады. Күн батқаннан кейін дереу және қараңғылық толыққанша келгенге дейін күндізгі алғашқы намаз (магриб) оқылуы тиіс. 1968 жылға дейін Сауд Арабиясы 24 тең сағатты санау жүйесін қолданды, онда бірінші сағат күн батумен басталды.

Түстен бастап санау

Көптеген ғасырлар бойы, 1925 жылға дейін астрономдар сағаттар мен күндерді түстен бастап санады, себебі осылай күннің қозғалысын дәл өлшеу оңайырақ болатын. Бұл әдістің (Юлиандық күнтізбе жүйесінде қолданылатын, онда жаңа Юлиандық күн түстен басталады) бір артықшылығы – бір түндік байқау кезінде күндіздің өзгеруі болмайды.

Түн ортасынан бастап санау

Қазіргі 12 сағаттық сағат бойынша сағат санау түн ортасында басталып, түскі уақытта қайта басталады. Сағаттар 12, 1, 2, ..., 11 ретімен нөмірленеді. Күннің түскі уақыты әрқашан түскі сағат 12-ге жақын болады (уақыт белдеулері мен жазғы уақытқа байланысты жасалған түзетулерді ескермейтін), ал уақыт теңдеуіне сәйкес он бес минутқа дейін алға немесе кейін қарай өзгереді. Күн мен түн теңелу кезінде күн шамамен сағат 6-да (түске дейін) шығады, ал күн бату шамамен сағат 6-да (түстен кейін) болады. Қазіргі 24 сағаттық сағат бойынша сағат санау түн ортасында басталады, ал сағаттар 0-ден 23-ке дейін нөмірленеді. Күннің түскі уақыты әрқашан 12:00-ге жақын болады, бұл да уақыт теңдеуіне байланысты өзгереді. Күн мен түн теңелу кезінде күн шамамен 06:00-де шығады, ал күн бату шамамен 18:00-де болады.

Мысыр

Ежелгі мысырлықтар түнді wnwt деп бөліп, V династия пирамидалық мәтіндері жинағына дейін, шамамен б.з.д. 24 ғасырда бастаған. Б.з.д. 2150 жылы (IX династия) мысырлық табыт қақпақтарындағы жұлдыздардың схемалары – «диагональді күнтізбелер» немесе «жұлдыз сағаттары» деп белгілі – олардың санының дәл 12 екенін көрсетеді. (Жылдар арасындағы 5 эпагоменальді күн үшін 12 жиынтық кезектесетін «үшбұрышты декандар» қолданылды.) Әр түнде осы декандардың он біреуінің шығуы байқалды, түнді он екі бөлікке бөліп, олардың орташа уақыты шамамен 40 минутқа созылды. (Мысырлықтар сондай-ақ қараңғылықта және таң алдында тағы жеті жұлдызды байқаған, бірақ олар сағатты бөлу үшін маңызды болған жоқ.) Мысырлықтар қолданған бастапқы декандар бірнеше ғасырлар бойы өз орналасуын жоғалтқан. Аменхотеп III (б.з.д.) тұсында Карнақтағы дін қызметкерлері сағатты анықтау үшін су сағаттарын пайдаланған. Олар күн батқанда толы сумен толтырылып, су деңгейі жылдың әр айына арналған он екі белгісінің бірімен салыстырылатын. Жаңа Мемлекет кезеңінде жыл бойы 24 жұлдыздан және әрбір түнде 12 жұлдыздан тұратын басқа декандар жүйесі қолданылды. Күнді 12 сағатқа бөлу үшін он тең бөлікке бөлінген күн сағаттары қолданылды. Күн сағаттары уақытты көрсетпеген таңғы және кешкі уақыттар бірінші және соңғы сағаттар ретінде қарастырылды. Мысырлық сағаттар құдайлардың дін қызметкерлерімен және олардың рухани қызметтерімен тығыз байланысты болды. Жаңа Мемлекет кезеңінде әр сағат Раның күн арбасы өтетін аспанның немесе әлемнің белгілі бір айманы ретінде қарастырылды. Әрқайсысына қорғаушы құдайлар тағайындалып, олар сағаттардың атаулары ретінде қолданылды. Күнді қорғап, қайта тірілтетін түн құдайлары барлық өмірге билік ететіндей саналды және мысырлық жерлеу рәсімдерінің бір бөлігі болды. Әр сағаттың әлемнің қақпаларын екі от түкіретін кобра күзетіп тұрды, ал Ваджет және тура бойын көтерген кобра (ураус) осы қақпалар арқылы өлгендерді қорғау рөлінен wnwt деп аталды. Мысырлық астроном сөзі дін қызметкерінің синонимі ретінде wnwty, «wnwt-тың бірі», яғни «сағаттың бірі» ретінде қолданылды. Wnwt-тың ең алғашқы формаларында бір немесе үш жұлдыз болды, ал кейінірек күн сағаттарында «күн» иероглифі қосылды. Дегенмен, 12 жылдық Юпитер орбиталық циклі дәстүрлі қытай және вавилондық зодиакты есептеу үшін маңыздырақ болды.

Оңтүстік-шығыс Азия

Тайландта, Лаоста және Камбоджада сағатты көрсетудің дәстүрлі жүйесі – алты сағаттық сағат. Бұл жүйеде күнің 24 сағаты түстен бастап, күндің төрттен бір бөлігі ретінде есептеледі. Күндізгі уақыттың бірінші жартысының бірінші сағаты сағат 7-де, күндізгі уақыттың екінші жартысының бірінші сағаты сағат 1-де, түнгі уақыттың бірінші жартысының бірінші сағаты сағат 7-де, ал түнгі уақыттың екінші жартысының бірінші сағаты сағат 1-де болатын. Бұл жүйе Аюттхая патшалығында пайда болған, ал қазіргі қолданыстағы түсінігі күндізгі сағаттарды гонгпен, түнгі сағаттарды барабанмен жариялау салтынан туындаған. Лаоста және Камбоджада француз отаршылдығы кезінде бұл жүйе жойылды және қазір онда кеңінен қолданылмайды. Тай жүйесі король Чулалонгкорнның 1901 жылы кодификациялаған түрінде бейресми түрде қолданылып келеді.

Үндістан

Ведалар мен Пурандар уақыт бірліктерін жұлдыздық күнге (накшатра ахоратра) негізделген түрде қолданды. Ол әртүрлі жағдайларда әрқайсысы 48 минуттан тұратын 30 мухуртаға немесе әрқайсысы 24 минуттан тұратын 60 дандаға немесе надиге бөлінді. Күн күні кейіннен шамамен осыған ұқсас ұзақтықтағы 60 ғатикаға бөлінді, олардың әрқайсысы өз кезегінде 60 винадиге бөлінді. Сингалдықтар да осыған ұқсас жүйені қолданды, бірақ күннің алпысыншы бөлігін пея деп атады.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final translated text in Kazakh.