HMS Exeter: Корольдік теңіз күшінің крейсерінің тарихы

Кіріспе

Корольдік теңіз күштерінің "Йорк" класындағы крейсері "Эксетер" ХМС – 1920 жылдардың соңында Корольдік теңіз күштері үшін салынған екінші және соңғы ауыр крейсер. 1935–1936 жылдардағы Абиссиния дағдарысы кезінде Жерорта теңіз флотында уақытша қызметтен басқа, 1930 жылдардың көп бөлігін Атлант мұхиты флотында немесе Солтүстік Америка және Батыс Үндістан аймағында өткізді. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, крейсерге Оңтүстік Америка суларында неміс саудалық рейдерлеріне қарсы күзеттік жұмыстар жүктеліп, тағайындалды. "Эксетер" сол жылы Плата өзені шайқасында неміс ауыр крейсері "Адмирал Граф Шпее" мен шайқасқан үш британдық крейсердің бірі болды. Шайқаста ауыр зақымданғандықтан, бір жылдан астам уақыт жөндеуден өтті. Жөндеуден кейін, 1941 жылдың көп бөлігін конвойлерді сүйемелдеумен өткізді, ал желтоқсан айында Тынық мұхитындағы соғыс басталғаннан кейін Қиыр Шығысқа жіберілді. "Эксетер" Малайя кампаниясы кезінде Сингапурға және одан конвойлерді сүйемелдеуге тағайындалды және 1942 жылдың ақпан айының басында жапондықтар Голландтың Шығыс Индиясына шабуыл жасауға дайындалып жатқанда бұл міндетін жалғастырды. Сол айда ол Америка-Британ-Голланд-Австралия біріккен командованиесінің (ABDACOM) соққы тобына тағайындалды және Голландтың Шығыс Индиясын қорғауда белсенді рөл атқарды. Бұл оқиғаның нәтижесінде ол айдың соңында Жава теңізі шайқасында қатысты, одақтастар Жапон императорлық теңіз күштерінің бірнеше конвойларын тоқтатуға тырысты. "Эксетер" шайқастың басында қиын жағдайға түсіп, кері шегінді, сондықтан шайқаста көп рөл атқармады. Екі күннен кейін, жақындап келе жатқан жапон күштерінен қашып құтылуға тырысты, бірақ наурыз айының басында Жава теңізіндегі екінші шайқаста жапондық кемелермен ұсталды және батты. Оның экипажының көп бөлігі судан құтқарылып, жапондықтармен құтқарылды. Олардың шамамен төрттен бірі жапондық тұтқындықта қайтыс болды. 2007 жылдың басында оның апат болған жері табылды және соғыс қабірі деп жарияланды, бірақ 2016 жылға қарай оның қалдықтары, басқа да Екінші дүниежүзілік соғыс кемелерімен бірге, заңсыз іздеушілермен жойылды.

York class cruiser of the Royal Navy

HMS Exeter was the second and last heavy cruiser built for the Royal Navy during the late 1920s. Aside from a temporary deployment with the Mediterranean Fleet during the Abyssinia Crisis of 1935–1936, she spent the bulk of the 1930s assigned to the Atlantic Fleet or the North America and West Indies Station. When World War II began in September 1939, the cruiser was assigned to patrol South American waters against German commerce raiders. Exeter was one of three British cruisers that fought the German heavy cruiser German cruiser Admiral Graf Spee, later that year in the Battle of the River Plate. She was severely damaged during the battle, and she was under repair for over a year. After repairs were completed the ship spent most of 1941 on convoy escort duties before she was transferred to the Far East after the start of the Pacific War in December. Exeter was generally assigned to escorting convoys to and from Singapore during the Malayan Campaign, and she continued on those duties in early February 1942 as the Japanese prepared to invade the Dutch East Indies. Later that month, she was assigned to the Striking Force of the joint American British Dutch Australian Command (ABDACOM), and she took on a more active role in the defence of the Dutch East Indies. The culmination of this was her engagement in the Battle of the Java Sea later in the month as the Allies attempted to intercept several Imperial Japanese Navy invasion convoys. Exeter was crippled early in the battle, and she did not play much of a role as she withdrew. Two days later, she attempted to escape approaching Japanese forces, but she was intercepted and sunk by Japanese ships at the beginning of March in the Second Battle of the Java Sea. Most of her crewmen survived the sinking and were rescued by the Japanese. About a quarter of them died during Japanese captivity. Her wreck was discovered in early 2007, and it was declared a war grave, but by 2016 her remains, along with other WWII wrecks, had been destroyed by illegal salvagers.

Дизайн және сипаттама

Эксетер кемесі оның әпкесінен екі жыл кейін тапсырыс берілді және оның жобасы соңғысының тәжірибесін ескере отырып, жақсартулар енгізді. Кеменің ені 1 футқа (0 м) арттырылды, бұл жоғары салмақтың артуын өтеу үшін жасалды, ал қазандықтары қазандық бөлмелерінен артқа қарай бағытталды, бұл түтін газдарының жеткілікті таралуын қамтамасыз ету үшін Йорк кемесіндегі бұрышталған түтіктерден гөрі, көпірден алыс орналасқан тік түтіктерге мүмкіндік берді. Қарулы мұнаралар бастапқыда жоспарланған ұшақ катапультасын орналастыруға жеткіліксіз болғандықтан, Эксетерге ортадан бұрышталған екі тұрақты катапульта берілді, ал оған сәйкес кран оң жаққа орналастырылды. Нәтижесінде көпір төмендетілді (Йорк кемесінің көпірі ұшақтарды көру үшін биік болған), және ол кейінірек крейсерлерге енгізілген, ағымдағы, жабық конструкцияға ие болды. Эксетер күткеннен сәл жеңіл болды және стандартты жүктемеде және толық жүктемеде ығысты. Кеменің жалпы ұзындығы 175 метр, ені 18 метр, ал толық жүктемеде суға батып тұру тереңдігі 6 метрді құрады. Ол төрт Парсонс бу турбиналық қондырғысымен қозғалды, әрқайсысы бір валды айналдырады, сегіз Admiralty 3 барабанды қазандықтарынан бу алады. Турбиналар жалпы сомасын дамытты және максималды жылдамдыққа жеткізді. Кеме май отынының тоннасын тасымалдай алатын, бұл оған жылдамдығымен шақырымдық қашықтыққа қанатын берді. Кеменің экипажы 628 офицер мен сарбаздан тұрды. Крейсерлерде толық су сызығындағы броньдық белдеу болмады. Эксетердегі қазандық және двигатель бөлмелерінің қабырғалары, сондай-ақ журналдардың қабырғалары бронямен қорғалған. Оның қозғалтқыш бөлімшелерінің соңғы бөлігіндегі көлденең қабырғалар қалыңдығында болды. Журналдардың үстіңгі бөлігі бронямен, ал соңғы бөліктері қалыңдығында қорғалған. Машиналық бөлімшелер мен рульдік механизм үстіндегі төменгі палубаның қалыңдығы болды. Осы жөндеу кезінде оның Fairey IIIF суасты ұшақтары үшін екі тұрақты катапультасы орнатылды. 1934–1935 жылдары Vickers зениттік пулеметтері үшін екі төрттік қондырғы бастапқыда орнатылған екі фунттық "пом-пом" пулеметтерін алмастырды. 1940–1941 жылдары "Адмирал Граф Спи" кемесімен болған шайқастан кейін жөндеу кезінде Корольдік теңіз күштері оның қару-жарағы мен атыс басқару жүйесін жаңартуға шешім қабылдады. Көпір қайта салынды және кеңейтілді, сонда екінші жоғары бұрышты бақылау жүйесі орнатылды. Оның төрт дюймдік зениттік пушкалары Mark XVI калибрлі екі пушкамен ауыстырылды және артқы құрылысының қасына екі сегіздік қондырғыда екі фунттық "пом-пом" пулеметтері қосылды. 'B' және 'Y' мұнараларының шатырына бір Оерликон пулеметін орнатуға арналған жабық қондырғылар ("түтіктер") қосылды, бірақ өндірістегі тапшылықтарға байланысты бұл қарулар ешқашан орнатылмады және олар жеңіл үш аяқты пулеметтермен ауыстырылды. Тип 279 ерте ескерту радарын бөлек тарату және қабылдау антенналарымен жабдықтау үшін бағаналы мачталар мықты үш аяқты мачталармен ауыстырылды, біреуі әр мачтаның басында орналасқан. Сонымен қатар, DCT-ге 284 типті атыс басқару радарі орнатылды.

Exeter was ordered two years after her sister ship and her design incorporated improvements in light of experience with the latter. Her beam was increased by 1 feet (0 m) to compensate for increases in topweight, and her boiler uptakes were trunked backwards from the boiler rooms, allowing for straight funnels further removed from the bridge rather than the raked funnels on York to ensure adequate dispersal of the flue gases. As the gun turrets had proved not strong enough to accommodate the aircraft catapult originally intended, Exeter was given a pair of fixed catapults angled out from amidships in a "V" shape, with the associated crane placed to starboard. Consequently, the bridge was lowered (that of York being tall to give a view over the intended aircraft), and was of a streamlined, enclosed design that was incorporated into later cruisers. Exeter was slightly lighter than expected and displaced at standard load and at deep load. The ship had an overall length of 575 feet (175 m), a beam of 58 feet (18 m) and a draught of 20 feet (6 m) at deep load. She was powered by four Parsons geared steam turbine sets, each driving one shaft, using steam provided by eight Admiralty 3 drum boilers. The turbines developed a total of and gave a maximum speed of The ship could carry of fuel oil which gave her a range of at The ship's complement was 628 officers and ratings. The cruisers lacked a full length waterline armour belt. The sides of Exeters boiler and engine rooms and the sides of the magazines were protected by of armour. The transverse bulkheads at the end of her propulsion machinery rooms were thick. The top of the magazines were protected by of armour and their ends were thick. The lower deck over the machinery spaces and steering gear had a thickness of During that same refit, her pair of fixed catapults were finally installed for her Fairey IIIF floatplanes. In 1934–1935, two quadruple mounts for Vickers antiaircraft machineguns replaced the pair of two pounder "pom poms" originally installed. While under repair in 1940–1941 after her battle with the Admiral Graf Spee, the Royal Navy decided to upgrade her armament and fire control systems. The bridge was rebuilt and enlarged to accommodate a second High Angle Control System aft of the Director Control Tower (DCT) on top of the bridge, her single four inch AA guns were replaced with twin gun mounts for Mark XVI guns of the same calibre and a pair of octuple mounts for two pounder "pom poms" were added abreast her aft superstructure. Enclosures ("tubs") for single Oerlikon guns were added to the roof of both 'B' and 'Y' turrets, but these weapons were never installed, because of shortages in production, and lighter tripod mounted machine guns were substituted. The pole masts were replaced by stronger tripod masts because the Type 279 early warning radar had separate transmitting and receiving aerials, one at each masthead. In addition, a Type 284 fire control radar was fitted to the DCT.

1928-1939 жылдар

Эксетер – Корольдік теңіз-жағалау флотында қызмет еткен осы аттас төртінші кеме. Оның құрылысы 1928 жылдың 1 тамызында басталды, 1929 жылдың 18 шілдесінде суға түсірілді және 1931 жылдың 27 шілдесінде аяқталды. Кейін кеме Атлант мұхиты флотының 2-ші крейсерлік эскадрильясына бекітілді, онда 1931-1933 жылдар аралығында қызмет етті. 1934 жылы ол Америка және Батыс Үндістан станциясының 8-ші крейсерлік эскадрильясына тағайындалды және 1935-1936 жылдардағы Әбіссиния дағдарысы кезінде Жерорта теңізіне уақытша жөнелтілгеннен басқа, 1939 жылға дейін онда қалды. 1936 жылдың 29 желтоқсанында Англияда қайта іске қосылғаннан кейін, Эксетер екі күннен соң Бермудаға аттанды, Кабо-Верде аралдарындағы Сент-Винсент, Уругвайдағы Монтевидео және Пунта-дель-Эсте (өз қарындасымен және жеңіл крейсермен кездесіп, бірлескен жаттығулар өткізіп), Бразилиядағы Рио-де-Жанейро және Сеара, Барбадос (мұнда үш крейсер эскадрильяның қалған бөлігіне қосылды) және Британдық Виргин аралдарындағы Тортола арқылы қайтып келді. Бастапқыда бүкіл эскадрилья 1937 жылдың 12 мамырында Джордж VI мен Елизаветаның тағына отыру рәсіміне қатысу үшін Бермудаға баруы жоспарланған еді, бірақ кейін кемелерді станцияның әртүрлі колониялары арасында тарату туралы шешім қабылданды. Эксетер 6 мамызда Бермудадан Багам аралдарындағы Нассауға жол тартты, Багамдық шеруге қатысқаннан кейін Бермудаға қайтып келді. Кеме мамыр айының соңында Бермудадағы кемежайда түбін қайта бояды, ал оның Корольдік теңіз жасағы маусым айында жау жағалауына шабуыл жасау үшін Бермуда гарнизонымен бірлескен жаттығулар өткізді. Крейсер 21 маусымда Бермудадан 9 айлық саяхатқа шығуға жоспарланған еді, бірақ 20 маусымда Тринидад губернаторы Апекс және Физабадтың мұнай кен орындарындағы ереуілшілер арасындағы тәртіпсіздіктерге байланысты, екі полицейдің қаза болуына себеп болған крейсерді колонияға жөнелту туралы бұйрық берді. Басқа салалардағы жұмысшылар да наразылық акцияларына қатысты. Сол кезде Нассауда болған «Аякс» Тринидадқа, ал келесі күні Эксетер де сонда баруға бұйрық алды. 2 шілдеде Эксетердің теңізшілері «Аякс» және екі жүз полицеймен бірігіп Физабад ауылына шабуыл жасады. Кемедегі теңізшілер 5 шілдеде Тринидадтағы жағдай тұрақтанғаннан кейін қайтарылды. Ауыр крейсер дереу Бальбоаға, Панамаға аттанды, Оңтүстік жарты шардың қыс мезгіліндегі жазғы саяхатын жалғастырды. Саяхаты Панама каналы арқылы, Солтүстік Американың Тыныш мұхиты жағалауымен HMCS Naden (ескі Корольдік теңіз кемежайы, Эскимальт) арқылы, Калифорниядағы Сан-Диего арқылы өтті. Эксетердің кері сапары оны Оңтүстік Американың екі жағалауына жеткізді, содан кейін 1938 жылдың 28 наурызында жеңіл крейсермен бірге Бермудаға келді. 21-25 мамыр аралығында неміс жаттығу кемесі «Хорст Вессель» Бермудаға келді, ал Эксетер экипажы неміс курсанттарын олардың сапарларында қонақ етті.

Exeter, the fourth ship of her name to serve in the Royal Navy, was laid down on 1 August 1928, launched on 18 July 1929 and completed on 27 July 1931. The ship was then assigned to the 2nd Cruiser Squadron of the Atlantic Fleet, where she served between 1931 and 1933. In 1934 she was assigned to the 8th Cruiser Squadron on the America and West Indies Station and remained there, aside from a temporary deployment to the Mediterranean during the Abyssinian crisis of 1935–1936, until 1939. After re commissioning in England on 29 December 1936, Exeter departed two days later, returning to Bermuda via St. Vincent, in the Cape Verde Islands, Montevideo and Punta del Este in Uruguay (meeting and exercising with her sister and the light cruiser ), Rio de Janeiro and Ceara in Brazil, Barbados (where the three cruisers joined the remainder of the squadron), and Tortola in the British Virgin Islands. It was initially intended for the entire squadron to be at Bermuda to take part in the ceremony there for the 12 May 1937 Coronation of George VI and Elizabeth, but it was then decided to disperse the ships among the various colonies of the station, and Exeter left Bermuda on 6 May for Nassau, in the Bahamas, departed for Bermuda after taking part in the Bahamian parade. The ship had her bottom repainted at the dockyard in Bermuda at the end of May and her Royal Marine detachment conducted combined exercises with the Bermuda Garrison to practice raiding a hostile shore in June. The cruiser was scheduled to depart Bermuda on 21 June for a nine month cruise, but the Governor of Trinidad signalled on 20 June for a cruiser to be sent to that colony due to riots that had broken out among strikers in the oil fields of Apex and Fyzabad, which had included the killings of two police officers. Workers in other industries had also staged sympathy strikes. Ajax which was in Nassau at the time, was ordered to Trinidad and Exeter followed the next day. On 2 July the marines of Exeter joined with those of Ajax and two hundred police constables to assault the village of Fyzabad. The ship's marines were withdrawn on 5 July after the situation in Trinidad had stabilised, and the heavy cruiser departed immediately for Balboa, Panama to continue its summer (Southern Hemisphere winter) cruise, which took her through the Panama Canal, up the Pacific coast of North America to HMCS Naden (the old Royal Naval Dockyard, Esquimalt), via San Diego, California. Exeters return trip took her to both coasts of South America before arriving at Bermuda on 28 March 1938 together with the light cruiser The German sail training ship Horst Wessel visited Bermuda from 21 to 25 May and the crew of Exeter hosted the German cadets during their stay.

Плата өзенінің шайқасы

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол «Аякс» командасымен Оңтүстік Америка дивизиясының құрамында болды. Дивизия Оңтүстік Атлантика станциясына ауыстырылды, оған ауыр крейсер қосылды. Капитан Фредерик Беллдің басқаруымен кеме 1939 жылғы 6 қазанда Оңтүстік Американың шығыс жағалауында неміс саудалық рейдерлерін іздеу үшін G күштеріне тағайындалды. Екі айдан кейін Харвуд «Эксетер» мен жеңіл крейсерге Рио-де-ла-Платаның аузында өзінің «Аякс» кемесімен кездесуге бұйрық берді, ал ауыр крейсер «Камберленд» Фолкленд аралдарында жөндеуден өтіп жатты. Екінші екі кеме 12 желтоқсанда келді, ал кейін «Эксетер» келесі күні таңертең «Граф Шпе» әміршісінің назарына түсті. Капитан Ханс Лангсдорф британдықтарға қарсы шабуыл жасап, толық жылдамдықпен жақындады. Британдықтар 1936 жылы Харвудтың «Адмирал Граф Шпе» сияқты кемелерге қарсы қалай әрекет ету керектігі туралы ілімін жасады және британдық күш екі дивизия ретінде әрекет етеді деп белгіледі. Осы процедураға сәйкес, «Эксетер» өзінің жеке дивизиясы ретінде жұмыс істеді, ал «Ахилл» мен «Аякс» екінші дивизияны құрып, неміс кемесінің отын бөліп алды. Олар толыққанды сәттілікке жете алмады, себебі неміс кемесінің негізгі қаруы – алты зеңбірегі «Эксетерге», ал екінші қаруы – сегіз зеңбірегі жеңіл крейсерлерге бағытталды. Лангсдорф «Эксетерге» 06:18-де жарылғыш снарядтармен от ашты, ол екі минуттан кейін жауап берді. Неміс кемесінің үшінші залпымен британдық крейсерді басып алды. «Эксетерден» сегіз залптан кейін «Адмирал Граф Шпе» «B» мұнарасына тікелей соқтығып, оны істен шығарды және соққыдан шашыраған сынықтар көпірдегі барлық қызметкерлерді, үш адамды қоспағанда, өлтірді. Бетіне жарақат алған Белл, соғысқа жалғасу үшін артқы бақылау пунктына көшті. Оның кемесі тағы екі рет соққыға ұшырады, бірақ оның электр станциясы зақымдалмады және ол теңізге лайықты болып қалды, бірақ оның ұшағын тастауға тура келді. 06:30-да Лангсдорф отынды жеңіл крейсерлерге бұрды, бірақ «Эксетердің» торпедалары оны 06:37-де олардан қашу үшін бұрылуға мәжбүр еткенге дейін тек оларға оқтырма зақымдар келтірді. Оның 06:43-тегі екінші торпедалық шабуылы да сәтсіз аяқталды. Осы уақытта Лангсдорф өзінің негізгі қаруын ауыр крейсерге қайта бұрып, тағы бірнеше соққы берді. Олар «A» мұнарасын істен шығарды, кеме ортасында өрт шығарды, кеменің отты басқару және навигациялық жүйелеріне зақым келтірді және су басудан жеті градусқа еңкейді. Мұнара жөнделді және ол 07:30-ға дейін «Y» мұнарасы су басудан істен шыққанға дейін шайқасқа қатысты. 11:07-де Белл Харвудқа «Эксетерде» жергілікті басқаруда 8 дюймдік және 4 дюймдік бір ғана қару бар екенін және ол Харвудқа жөндеу үшін Фолкленд аралдарына баруға бұйрық бере алатынын хабарлады. Кемеге 283 мм-лік жеті снаряд тиді, оның 61 экипажы мерт болды және тағы 23 жараланды. Қарсылық ретінде крейсер «Адмирал Граф Шпеге» үш рет соқты: бір снаряд оның негізгі броньдық белдеуін тесіп, оның бір қозғалтқыш бөлмесінде жарылудан шамалы қалып қойды, бірақ олардың ең маңыздысы оның мұнай тазарту жабдығын жарамсыз етті. Бұл кеме Германияға жетуі екіталай болды. Бірнеше күннен кейін, жөндеуге болмай, және күшті Корольдік Әскери-теңіз күштерімен (соның ішінде HMS «Камберленд») кездескендей болғандықтан, «Адмирал Граф Шпе» капитаны оны Монтевидео портында батырды. Өте ауыр зақымдалған болса да, «Эксетер» әлі де 18 түйін жылдамдықпен жүзе алатын, бірақ басы төмен, оң жаққа шамамен сегіз градусқа еңкейген және палубалары отын мен сумен жабылған, кеме ішінде қозғалысты қиындатқан. Ол шұғыл жөндеу үшін Порт-Стэнлиге бет алды, ол 1940 жылдың қаңтарына дейін жалғасты. Капитан В. Н. Т. Бекетт 12 желтоқсан күні Беллдің орнын алмастыруға тағайындалды. Содан кейін, 1941 жылдың 10 наурызында, «Эксетер» қайтадан іске қосылатын күні Бекетт бұрынғы мансабында алған уытты газ жарақатын жазып емдеу үшін жасалған хирургиялық араласудан кейін асқынулар салдарынан Saltash ауруханасында қайтыс болды. Оның орнына капитан Оливер Гордон тағайындалды.

At the outbreak of the Second World War, she remained part of the South American Division with the Ajax. The division was transferred to the South Atlantic Station, with the addition of the heavy cruiser , under Commodore Henry Harwood. The ship, commanded by Captain Frederick Bell, was assigned to Force G to hunt for German commerce raiders off the eastern coast of South America on 6 October 1939. Two months later, Harwood ordered Exeter and the light cruiser to rendezvous with his own Ajax off the mouth of the Río de la Plata, while the heavy cruiser Cumberland was refitting in the Falkland Islands. The two other ships arrived on 12 December, and then the Admiral Graf Spee spotted the Exeter during the following morning. Captain Hans Langsdorff decided to engage the British and closed at full speed. The British doctrine on how to engage ships like the Admiral Graf Spee had been developed by Harwood in 1936 and specified that the British force act as two divisions. Following this procedure, Exeter operated as a division on her own while Achilles and Ajax formed the other, splitting the fire of the German ship. They were only partially successful as the German ship concentrated her main armament of six guns on Exeter, and her secondary armament of eight guns on the light cruisers. Langsdorff opened fire on Exeter at 06:18 with high explosive shells and she returned fire two minutes later at a range of The German ship straddled the British cruiser with her third salvo; shrapnel from the near misses killed the crew of the starboard torpedo tubes, started fires amidships and damaged both Supermarine Walrus seaplanes. After eight salvos from Exeter, Admiral Graf Spee scored a direct hit on 'B' turret that knocked it out of action and shrapnel from the hit killed all of the bridge personnel except three. Bell, wounded in the face, transferred to the aft conning position to continue the battle. His ship was hit twice more shortly afterwards, but her powerplant was not damaged and she remained seaworthy, although her aircraft had to be jettisoned. At 06:30, Langsdorff switched his fire to the light cruisers, but only inflicted shrapnel damage on them before some of Exeters torpedoes forced him to turn away at 06:37 to evade them. Her second torpedo attack at 06:43 was also unsuccessful. In the meanwhile, Langsdorff had switched his main guns back to the heavy cruiser and scored several more hits. They knocked out 'A' turret, started a fire amidships that damaged the ship's fire control and navigation circuits, and caused a seven degree list with flooding. The turret was repaired and she remained in action until flooding disabled the machinery for "Y" turret at 07:30. At 11:07, Bell informed Harwood that Exeter had a single eight inch and a four inch gun available in local control, and that she could make Harwood ordered Bell to head to the Falklands for repair. The ship was hit by a total of seven 283 mm shells that killed 61 of her crew and wounded another 23. In return, the cruiser had hit Admiral Graf Spee three times; one shell penetrated her main armour belt and narrowly missed detonating in one of her engine rooms, but the most important of these disabled her oil purification equipment. Without it, the ship was unlikely to be able to reach Germany. Several days later, unable to be repaired and apparently confronted by powerful Royal Navy reinforcements (including HMS Cumberland), the Admiral Graf Spee was scuttled by her captain in the harbour of Montevideo. Although very heavily damaged, Exeter was still able to make good speed—18 knots—though four feet down by the bows, with a list of about eight degrees to starboard, and decks covered in fuel oil and water, making movement within the ship very difficult. She made for Port Stanley for emergency repairs which took until January 1940. Captain W. N. T. Beckett was appointed to relieve Bell on 12 December 1940. Then, on 10 March 1941, the day that Exeter was due to be recommissioned, Beckett died at Saltash Hospital from complications following exploratory surgery to repair poison gas injuries that he had received earlier in his career. His replacement was Captain Oliver Gordon.

Қиыр шығысқа

Флотқа оралғаннан кейін Эксетер негізінен «жаттығуларға дайындалу» жаттығуларына уақыт жұмсады, бірақ ол солтүстік суларда бірнеше патрульдік өтулер жасады, олардың бірінде Исландияда отын құю үшін тоқтады. 22 мамырда ол Ұлыбританиядан (соңғы рет) шығып, Фритаун мен Дурбан арқылы Аденге (Йемен) WS 8B конвойын сүйемелдеді (бұл оқиға германдық «Бисмарк» линкорға қарсы күрес жүріп жатқан кезде басталды). Эксетер осыдан кейін Шығыс Үндістан эскадрильясына (кейін Қиыр Шығыс флоты деп қайта аталды) қосылды. Эксетер Үнді мұхитында (негізінен Африка жағалауында) және солтүстік Араб теңізінде (онда ол Үндістанның Бомбей қаласына барды) 13 қазанға дейін сүйемелдеу міндетін орындады. Сол күні Эксетер Аденнен Бомбей арқылы Британдық Үндістанға, 24 қазанда келді. Эксетер бірнеше күн докқа қойылды және (29-ы) доктан шыққаннан кейін, 14 қарашада Мальдивтерден Трикомалиге (Сейлонға) оралды. 16 қарашада Эксетер Калькуттадан Рангунға (Бирмаға) 26 және 27 күндері шыққан екі кемеден тұратын шағын конвойды қамтамасыз ету үшін Калькуттаға кетті. Бұл оқиғалар Тынық мұхит соғысының басталғанын көрсетеді. Эксетер 10 желтоқсанның түстен кейін Сингапурға келді, бірақ олар сол күні ертерек батып кеткендіктен, оларды қолдауға тым кеш келді, бірақ осы екі кемеден аман қалғандардың кейбірі Эксетердің госпиталінде емделді. Эксетер келесі күні (11 желтоқсан) Коломбоға оралды. Осы уақытта, 1942 жылдың басында Эксетер жаңа құрылған ABDA командасына қосылды. Жапондықтар таңғы сағат 08:00 шамасында одақтас кемелерді байқап, оларға бірнеше рет шабуыл жасады. Біріншісі – жеңіл авианосец «Рюдзёдан» жеті Nakajima B5N «Кейт» торпедолық бомбалаушы ұшақтарының тобы, олар 10:30-да Эксетерге бомбамен шабуыл жасады. Жарылыс оның «Валрусына» қатты зақым келтірді, бірақ кемеге тек шрапнельден зақым келді. Олардан кейін көп ұзамай Genzan әуе тобының 23 Mitsubishi G3M «Нелл» бомбалаушы ұшақтары биіктіктен бомбаларын тастағандықтан зақым келтірмеді. Алты B5N-ден тұратын тағы бір топ 11:30-да тиімсіз шабуыл жасады. Қайталанған әуе шабуылдары Дорманды жапондық әуе үстемдігіне қарсы одан әрі ілгерілеудің ақылға қонымсыз екеніне сендірді және ол кемелеріне бағытты кері бұрып, 12:42-де Танжунг Приокқа баруға бұйрық берді. Шабуылдар жалғасты, Михоро әуе тобының 27 G3M-і биік биіктіктен бомбаға ұшырады. 14:30-да тағы жеті B5N нәтижесіз шабуыл жасады, жарты сағаттан кейін тағы бір он екі ұшақ соңынан ерді. Соңғы шабуылды қараңғыға дейін Каноя әуе тобының 17 Mitsubishi G4M «Бетти» бомбалаушылары жасады. Жапондықтардың шабуылдары мүлдем нәтижелі болмады, бірде-бір кеме шрапнельден зақымданғаннан басқа зақымдамады. Керісінше, одақтас әуе шабуылға қарсы отының тиімділігі орташа болды, шрапнельден зақымдалған бомбалаушылардың көпшілігі. Сонымен қатар, бір G4M қонуға тырысқанда құлады, ал екіншісі қону кезінде қатты зақымдалды.

Upon returning to the fleet, Exeter primarily spent time on 'working up' exercises, however she also conducted several patrols in northern waters, one on which she stopped in Iceland to refuel. On 22 May she departed from Britain (for the last time as it would turn out), escorting Convoy WS 8B to Aden (Yemen) via Freetown and Durban, South Africa (the beginning of which occurred at the very same time as the hunt for the German battleship Bismarck. was taking place). Exeter henceforth became attached to the East Indies Squadron (later redesignated as the Far East Fleet). Exeter then stayed on escort duty in the Indian Ocean (primarily off the coast of Africa) and the northern Arabian Sea (where she visited Bombay, India) until 13 October. On that day Exeter departed Aden for Colombo, British Ceylon) via Bombay, British India arriving on 24 October. Exeter then spent several days in a graving dock and after undocking (on the 29th)

Upon return to Trincomalee (Ceylon) from the Maldives on 14 November, Exeter then departed for Calcutta on the 16th to cover a small two ship convoy that left Calcutta for Rangoon (Burma) on the 26th and 27th. to reinforce Force Z, as the Pacific War had just begun. Exeter arrived at Singapore during the afternoon of 10 December, too late to support and as they had both been sunk earlier that day, but some of the survivors from these two ships were treated in Exeters sick bay. Exeter thus returned to Colombo the next day (11 December) During this time, in early 1942, Exeter was attached to the newly formed ABDA Command, The Japanese spotted the Allied ships around 08:00 and repeatedly attacked them. The first was a group of seven Nakajima B5N "Kate" torpedo bombers from the light carrier Japanese aircraft carrier Ryūjō that attacked Exeter with bombs around 10:30. The blast from a near miss badly damaged her Walrus, but the ship was only damaged by shrapnel. They were followed shortly afterwards by a group of 23 Mitsubishi G3M "Nell" bombers from the Genzan Air Group that inflicted no damage as they dropped their bombs from high altitude. Another group of six B5Ns attacked without effect at 11:30. The repeated aerial attacks persuaded Doorman that further progress was unwise in the face of Japanese aerial supremacy and he ordered his ships to reverse course and head for Tanjung Priok at 12:42. The attacks continued as 27 G3Ms of the Mihoro Air Group then bombed from high altitude. Seven more B5Ns attacked fruitlessly at 14:30; a half dozen more followed an hour later. The final attack was made by 17 Mitsubishi G4M "Betty" bombers of the Kanoya Air Group shortly before dark. The Japanese attacks were almost entirely ineffectual, with no ship reporting anything more than shrapnel damage. In return, allied anti aircraft fire was moderately effective with most of the attacking bombers damaged by shrapnel. In addition, one G4M crashed while attempting to land, and another was badly damaged upon landing.

Ява теңізіндегі бірінші шайқас

25 ақпанда Хелфрих барлық қолдағы соғыс кемелеріне Сурабаядағы Дорманның Шығыс соққы беру күштеріне қосылуға бұйрық берді. «Эксетер» және австралиялық жеңіл крейсер, үш британдық эсминец – «», «» және «» тікелей теңізге шықты, ал отын жетіспегендіктен бір австралиялық крейсер мен екі эсминец қалды. Келесі күні келгеннен кейін Дорманның бес крейсер мен тоғыз эсминецтен тұратын күші 18:30-да Сурабаядан шығыс Ява жағалауында патрульдеу үшін шықты, бұл таңертең ертерек байқалған шабуылдық конвойді тоқтатуды үміттенеді. Жапондықтар күткеннен солтүстікке қарай болды және олардың кемелері ештеңе таппады. Олардың кемелері келесі күні, 27 ақпанда сағат 09:35-те анықталды және жапондықтар оларды үздіксіз қадағалап отырды. Дорман сағат 10:30-да Сурабаяға қайтуға бұйрық берді, ал оның кемелеріне сағат 14:37-де Каноя әуе тобының сегіз бомбалаушысы шабуыл жасады. Олар «Юпитерге» екі рет тигенін мәлімдеді, бірақ британдық эсминецке тигізбеді. Оның алдыңғы кемелері портқа кіргенде, солтүстікке қарай 90 миль (145 км) қашықтықта жау кемелері туралы хабар алды және Дорман оларды тоқтату үшін кемелерін кері бұруға бұйрық берді. Дорманның қимылын білген жапон командирі, контр-адмирал Такео Такаги, конвойдың екі эсминецтік флотилиясын – әрқайсысы жеңіл крейсер мен жеті эсминецтен тұратын – одақтас кемелерін ұстап алу үшін, өзінің екі ауыр крейсерімен (жапон крейсері «Начи» және жапон крейсері «Хагуро»), олардың жанында екі эсминецпен бірге жұмылдырды. Оның ауыр крейсерлері 15:47-де ұзақ қашықтықтан атыс ашты, бірақ тиімді болмады. Жеңіл крейсерлер мен эсминецтер арақашықтықты жақындатып, 16:03-тен бастап 93-ші типті «Long Lance» торпедаларын атуды бастады. Бұл торпедалардың ешқайсысы нысандарына зақым келтіре алмады, бірақ бір торпеда «Эксетерге» тиді, бірақ 16:35-те жарылмады. Үш минуттан кейін «Хагуро» шайқастың барысын өзгертті, оның снаряды британдық кеменің оң жақтағы артқы екі естікшелі төрт дюймдік зеңбірегіне тиіп, «B» немесе артқы қазандық бөлімінде жарылып, алты қазандықты тоқтатты. Сәтке кейін «Хагуродан» атылған торпеда голланд эсминеціне тиіп, оны екіге бөлді және дерлік бірден батырды. «Эксетерді» қорғау үшін «Перт» түтін жабын жасады, ал одақтас кемелер ажырасуға тырысып, жеке топтарға бөлінді. «Эксетер» бір голланд және үш британдық эсминецімен бір топта, ал қалған крейсерлер мен американдық эсминецтер екінші топты құрады. Жапондықтар бастапқыда қысым көрсетпеді, өйткені олар қираған «Эксетерге» қарсы торпедаларын пайдалануға маневр жасады, ол тек және оның эскорттарына ғана қабілетті болды. Жапондықтар 17:20-де торпедаларды атуды бастады, бірақ барлығы өткізіліп жіберді. Бір қызығы, екі жапондық эсминец – «Асагумо» және «Минегумо» торпедаларын атудан бұрын жақындауды жалғастырды, ал «Энкаунтер» және «Электра» қарсы шабуыл жасау үшін желіден шықты. Жақын арада шайқас кезінде «Электра» «Асагумоға» зақым келтірді, бірақ 17:46 жапондық кемесі оны батырды. Темірқасықта «Эксетер» Сурабаяға қарай оңтүстікке қарай жалғасты, оны «Энкаунтер» эскорттады. Голланд эсминеці «Дорманның» бірнеше рет сәтсіз және ақыры қазаға ұшыраған конвойға жету әрекеттері жапондықтарды осы кемелерді қорғауға шоғырландырды және зақымдалған британдық крейсердің портқа жетуіне мүмкіндік берді.

On 25 February, Helfrich ordered all available warships to join Doorman's Eastern Striking Force at Surabaya. The Exeter and the Australian light cruiser , escorted by three British destroyers, , , and , set sail at once, leaving behind one Australian cruiser and two destroyers that were short of fuel. After they had arrived the following day, Doorman's entire force of five cruisers and nine destroyers departed Surabaya at 18:30 to patrol off Eastern Java in hopes of intercepting the oncoming invasion convoy which had been spotted earlier that morning. The Japanese were further north than he anticipated and his ships found nothing. His own ships were located at 09:35 on the following morning, 27 February, and were continuously tracked by the Japanese. Doorman ordered a return to Surabaya at 10:30, and his ships were attacked by eight bombers from the Kanoya Air Group at 14:37. They claimed to have made two hits on the Jupiter, but actually they missed the British destroyer. Just as his leading ships were entering harbour, he received reports of enemy ships 90 mile (145 km) to the north and Doorman ordered his ships to turn about to intercept them. Aware of Doorman's movements, the Japanese commander, Rear Admiral Takeo Takagi, detached the convoy's two escorting destroyer flotillas, each consisting of a light cruiser and seven destroyers, to intercept the Allied ships in conjunction with his own pair of heavy cruisers (Japanese cruiser Nachi and Japanese cruiser Haguro) which were escorted by a pair of destroyers. His heavy cruisers opened fire at long range at 15:47 with little effect. The light cruisers and destroyers closed to ranges between and began firing Type 93 "Long Lance" torpedoes beginning at 16:03. All of these torpedoes failed to damage their targets, although one torpedo hit Exeter and failed to detonate at 16:35. Three minutes later, Haguro changed the course of the battle when one of her shells penetrated the British ship's starboard aft twin four inch gun mount before detonating in the 'B' or aft boiler room, knocking six of her boilers off line Moments later a torpedo fired from Haguro stuck the Dutch destroyer , breaking her in half and sinking her almost immediately. Perth laid a smoke screen to protect Exeter and the Allied ships sorted themselves into separate groups as they attempted to disengage. Exeter was escorted by one Dutch and all three British destroyers in one group and the other cruisers and the American destroyers formed the other group. The Japanese did not initially press their pursuit as they manoeuvered to use their torpedoes against the crippled Exeter, which could only make , and her escorts. The Japanese began launching torpedoes beginning at 17:20 at ranges of , but they all missed. For some reason, two Japanese destroyers, Japanese destroyer Asagumo and Japanese destroyer Minegumo, continued to close before firing their torpedoes at and Encounter and Electra pulled out of line to counter attack. Engaging at close range as they closed, Electra damaged Asagumo, but was sunk by the Japanese ship at 17:46. Meanwhile, the Exeter continued south to Surabaya, escorted by Encounter and the Dutch destroyer Doorman's repeated, unsuccessful, and ultimately fatal attempts to reach the invasion convoy's transports concentrated the Japanese on the task of protecting those ships and allowed the damaged British cruiser to reach harbour.

Ява теңізіндегі екінші шайқас

Келесі күні уақытша жөндеу жұмыстары мен жанармай құюдан кейін, "Эксетер" "Энкотер" және американдық "Поп" эсминецінің сүйемелдеуімен Сунда бұғазы арқылы Коломбоға баруға бұйрық алды. Олар 28 ақпан күні кешке жолға шықты, бірақ 1 наурыз күні таңертең жапондық ауыр крейсерлер "Начи", "Хагуро", жапондық крейсер "Мьоко" және жапондық крейсер "Ашигара", сондай-ақ эсминецтер "Акебоно", "Иназума", "Ямаказе" және "Каваказе" тарапынан тоқтатылды. Сағат 08:00 шамасында британдық кемелер жапондық екі крейсерді байқады, олардың біреуі барлаушы ұшағын ұшырды. Тағы екі кеме жақындап келе жатқанда, екеуі де 09:30 шамасында ұшақтарын ұшырып, атыс ашты. Одақтас кемелер түтін шығарып, жапондықтар солтүстік және оңтүстікте болатын жағдайға қарай шығысқа бұрылды. "Эксетер" алдыңғы қазандық бөлімінде жарылыс болғанға дейін жылдамдыққа ие болды. Соның салдарынан "Эксетер" сол жаққа қарай иеліп бастады, ал тасталуы аяқталған кезде иіліс "көп бұрышты" болды деп айтылды. Кемеге оң жақтан орта тұсында, және "А" мұнарасының алдында оң жақтан соққы тиді, бұл 2007 жылы қираған жері алғаш рет табылғанда расталды. Соның нәтижесінде "Эксетер" жылдам түрде түзеліп қалды.

Жапондықтар "Эксетер" экипажының 652 адамын, оның ішінде капитанды құтқарып алды, ол соғыс тұтқынына айналды.

Қираған жері

2007 жылдың 21 ақпанында "Эмпресс" кемесімен "Эксетер" крейсерін іздеген теңізшілер тобы оның қалдықтарын тапты және анықтады. Қалдықтар Индонезия суларында, Бавеан аралының солтүстік-батысына қарай 90 миль (145 км) қашықтықта, шамамен 200 фут (61 метр) тереңдікте, оң жағына жығылған күйде жатыр. Капитан Гордон соғыстан кейін берген ақпарат бойынша, крейсер батып кеткен жерден бұл орын шамамен 60 миль (97 км) қашықтықта орналасқан. 2008 жылдың шілдесінде "Эксетер" крейсерінің құрбандарын еске алу рәсімі өтті. Кемеде британдық шенеуніктер мен жоғары ранкті әскери офицерлер, сондай-ақ басқа үш теңізшілер тобының өкілдері болды. Оның қалдықтары, британдық соғыс қабірі, 2016 жылы тағы бір экспедиция осы орынды зерттеген кезде заңсыз із кесушілермен қиратылған еді.