Кіріспе

Лагиоль пышағы (laɡjɔl, жергілікті lajɔl) – дәстүрлі окситандық қалта пышақ, бастапқыда Францияның кескіш құрал өндірісінің 70% құрайтын "пышақ қаласы" Тьерде және Францияның Орталық массивінде орналасқан Лагиольдің кішкентай ауылында жасалған. Бұл жағдайда Лагиоль француз пышақ брендіне емес, осы Франция аймағымен байланысты дәстүрлі, жабылатын пышақтардың жалпы түріне сілтеме жасайды.

Тарих

Классикалық лагиольдің пішініне ең үлкен әсер еткені – Андалусиялық Испанияның араб-испан қысқыш пышағы, наваха. Лагиоль алғаш рет 1829 жылы Жан-Пьер Кальмельс жасаған. Лагиоль пышағының ең алғашқы түрлері тік жүзді және сапталған, «лагиоль дюрт» деп аталған; классикалық навахаға ұқсас лагиоль шамамен 1860 жылы пайда болған. Calmels laguiole droit пышағында, пышақ ашық болғанда, серіппе соңындағы кішкентай тірек (мұш) пышақтың өкшесіндегі сәйкес ойыққа қысым түсіретін «жартылай құлыптауы» болды; осы ерекшелік, наваханың толық құлыптау жүйесі емес, кейінгі лагиоль пышақтарында сақталды. Жаз және қыс айларында Каталониялық Испания мен Францияның оңтүстігі арасында мал өріп жүретін шабандардың көшіп-қонуы Францияға наваханы таратты.

Дизайн

Классикалық Лагиол пышақтарының жұқа, иілген контуры бар. Жабық күйде олардың ұзындығы шамамен 12 см, жартылай жатаған пішіндегі, тар, тік бөренелі, болат арқалық пружинасы (қосқыш) және жоғары сапалы құрылысы бар. Дәстүр бойынша, тұтқасы ірі қара мүйізінен жасалған, бірақ қазіргі кезде басқа материалдар да қолданылады. Бұл материалдарға Франция ағаштары, әлемнің түкпір-түкпірінен алынған экзотикалық ағаштар, Аляска мен Сібірден табылған мамонт сүйегінің қазбалары жатады. Француз суретшісі Филипп Старк Лагиол пышақтарын алюминийден жасалған тұтқаларымен қайта жасады, бірақ бұл 1910 жылғы модельдің жаңаруы ғана болды. Жұмсақ болаттың бір түрі XC75, оның құрамында 0,75% көміртегі бар, ал XC100 – 1% көміртегі бар. Дәстүрлі Лагиол бір жапырақты пышақтан тұрады, бірақ кейде оған тығын ашқыш немесе басқа да құрал қосылады. Бұл тұтқаның одан да жұқа кесілуін қажет етеді, оның пішіні әдемі түрде «әйел аяғы» деп аталады, ал негізіндегі бөлігі – аяққа ұқсайды. Кейбір Лагиолдардың тұтқасында 6-8 металл кілемшелерден құралған «Шопанның кресі» орналасқан, олар крест пішінін құрайды. Бұл әшекейдің тау мен жазық арасында маусымдық көшіп-қону кезінде дұға ету үшін креске мұқтаж болған католик шопандары туралы аңызға сілтеме жасайды деген миф бар. Бірақ крест 1950 жылдарға дейін пышақтарда кездеспеген, ол жай ғана әшекейлеу элементі. Пружинада бейнеленген жәндік туралы көптеген аңыздар бар. Бір аңыз бойынша, бұл дизайнды император Наполеон I (Наполеон династиялық символ ретінде араны қабылдаған) жергілікті сарбаздардың батылдығын мойындап, сыйлаған. Дегенмен, Лагиол пышақтарындағы «ара» императордың қайтысынан бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана пайда болды. Техникалық тұрғыдан алғанда, «la mouche» (шыбық) – бұл пружинаның артқы бөлігі, ол пышақтың айналмалы бөлігінің үстіне орналасқан. Жоғарғы бөлігі саусақтың тірегі ретінде кеңейтілген. Ескі Лагиол пышақтарында әртүрлі әшекейленген пружиналар кездеседі, олар міндетті түрде жәндіктерді бейнелемейді. Бір жапырақты Лагиолды жасау үшін шамамен 109, екі жапырақтыны (жапырақ және басқа бір құрал) – 166, үш жапырақты модельді (жапырақ және екі құрал – тығын ашқыш және тегіс) – 216 өндіріс кезеңі қажет. Лагиол атауы содан бері әртүрлі құралдардың тауарлық белгісі ретінде қолданыла бастады, сондықтан қазір, мысалы, «Лагиол» тығын ашқыш, қасық немесе стейк пышақтары жиынтығын сатып алуға болады.

Француздық және шетелдегі өндіріс

Лагиол – пышақ түрін білдіретін атау, ол ас-аяқ бұйымдарының бренді немесе сауда таңбасы емес. Сондықтан лагиол пышақтары бүкіл әлемде жасалады. Бұл Қытай және басқа елдерден арзан, кейде сапасы төмен "лагиол" пышақтарының көптеп таралған болуына себеп болды. Қазіргі уақытта француздық лагиол пышақтары Тьер қаласында, ал соңғы кезде лагиол ауылында, осы пышақтың атымен байланысты жерде қайтадан өндірілуде. Француз өндірушілері өз пышақтарының болатына таңба немесе қолтаңба салады. Сонымен қатар, қолданылған болаттың түрі және "Made in France" деген жазу да мөрмен басылады.