Румын математигі, астрономы және саяхатшысы Спиру Харет
Spiru Haret
Спиру Харет: румын математигі, астрономы және саяхатшы. Ғарыштық механикадағы үлесі, білім беру жүйесін жаңартуы және Бухарест обсерваториясын құруы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румын математигі, астрономы және саясаткері Спиру С. Харет (15 ақпан 1851 – 17 желтоқсан 1912) – румын математигі, астрономы және саясаткері. Ол аспан механикасындағы n дене проблемасына маңызды үлес қосты, бұзғыш күштер үшін үшінші дәрежелі жуықтауды қолдану орбиталардың басты осьтерінің тұрақсыздығына әкелетінін дәлелдеді және осыған байланысты секулярлық бұзылулар тұжырымын енгізді. Саясаткер ретінде, білім министрі қызметін үш рет атқарып, Харет Румынияның қазіргі заманғы білім беру жүйесін құру үшін терең реформалар жасады. 1892 жылы Румын академиясының толық мүшесі болып сайланды. Ол сонымен қатар Бухарест обсерваториясын құрып, оның алғашқы директоры болып тағайындалды. Ай бетіндегі Харет кратері оның құрметіне аталған.
Romanian mathematician, astronomer and politician
Spiru C. Haret (; 15 February 1851 – 17 December 1912) was a Romanian mathematician, astronomer, and politician. He made a fundamental contribution to the n body problem in celestial mechanics by proving that using a third degree approximation for the disturbing forces implies instability of the major axes of the orbits, and by introducing the concept of secular perturbations in relation to this. As a politician, during his three terms as Minister of Education, Haret ran deep reforms, building the modern Romanian education system. He was made a full member of the Romanian Academy in 1892. He also founded the Bucharest Observatory, appointing ro as its first director. The crater Haret on the Moon is named after him.
Өмір
Харет Молдавиядағы Яссы қаласында Константин мен Смаранда Хареттердің отбасында дүниеге келді. Оның крещение туралы жазбада оның есімі Спиридон Харет деп тіркелген. Ол математикаға ерте дарынымен көзге түсті, оқушы кезінде алгебра және тригонометриядан екі оқулық жариялады. 1869 жылы Бухарест университетіне физика және математика факультетіне оқуға түсті. 1870 жылы екінші семестрде Бухаресттегі Нифон семинариясында математика пәнінің мұғалімі болды, бірақ келесі жылы оқуын жалғастыру үшін жұмыстан кетті. 1874 жылы 23 жасында физика және математика мамандығы бойынша диплом алды. Бітіргеннен кейін Харет Титу Майореску ұйымдастырған стипендиялық байқаудан жеңіске жетіп, Парижге, Сорбоннаға математиканы оқуға барып оралды. 1875 жылы математика, ал 1876 жылы физика саласында диплом алды. Екі жылдан кейін (18 қаңтар 1878 жылы) «Sur l’invariabilité des grandes axes des orbites planétaires» (Планеталық орбиталардың үлкен осьтерінің өзгермейтіндігі туралы) тақырыбында диссертациясын қорғап, ғылым докторы (Ph.D.) атағын алды. Диссертациясын қорғау комиссиясын Виктор Пуисо басқарды, ол Хареттің ғылыми жетекшісі болды. Бұл жұмысында ол астрономиядағы n-дене проблемасы үшін маңызды нәтижені дәлелдеді, ал диссертация Париж обсерваториясының 18-томында жарияланды. Харет Парижде ғылым докторы (Ph.D.) атанған алғашқы румыниялық болды. 1878 жылы Румынияға оралғаннан кейін Харет ғылыми зерттеулерден бас тартып, өмірінің қалған бөлігін сол кезде нашар дамыған румын білімін жақсартуға арнады, ол профессор және саясаткер ретінде жұмыс істеді. Бухарест университетінің ғылым факультетінде рационалды механика профессоры болып тағайындалды. 1883 жылдың қаңтар айында Бузауда өзінен 15 жас кіші Ана Попескуға үйленді. Олардың Ион есімді ұлы болды, ол 1 жасында қайтыс болды, кейін Михайды асырап алды. Харет 1912 жылы Бухарестте рактан қайтыс болды және қаланың Беллу зиратына жерленді; Ана Харет 1941 жылы 74 жасында қайтыс болды.
Haret was born in Iași, Moldavia, to Constantin and Smaranda Haret, His baptismal record listed his name as Spiridon Haret. He showed an early talent for mathematics, publishing two textbooks (one in algebra and one in trigonometry) when he was still a high school student. In 1869 he entered the University of Bucharest, where he studied physics and mathematics. In 1870, while a student in his second term, he became teacher of mathematics at the Nifon Seminary in Bucharest, but quit the following year in order to continue his studies. In 1874, at age 23, he graduated with a degree in physics and mathematics. After graduation, Haret won a scholarship competition organized by Titu Maiorescu and went to Paris in order to study mathematics at the Sorbonne. There he earned a mathematics diploma in 1875 and a physics diploma in 1876. Two years later (on 18 January 1878), he earned his Ph. D. by defending his thesis, Sur l’invariabilité des grandes axes des orbites planétaires (On the invariability of the major axis of planetary orbits), in front of examiners led by Victor Puiseux, his Ph. D. advisor. In this work he proved a result fundamental for the n body problem in astronomy, the thesis being published in volume 18 of Annales de l'Observatoire de Paris. Haret was the first Romanian to obtain a Ph. D. degree in Paris. After his return to Romania in 1878, Haret largely abandoned scientific research and dedicated the rest of his life to improving Romanian education, which was heavily underdeveloped at the time, both as professor and as politician. He was appointed professor of rational mechanics at the Faculty of Science of the University of Bucharest. In January 1883, he married in Buzău a local, Ana Popescu, 15 years his junior. The two had a son, Ion, who died at age 1, and later adopted a child, Mihai. Haret died in Bucharest in 1912 of cancer, and was buried in the city's Bellu Cemetery; Ana Haret died in 1941, aged 74.
Ғылыми қызмет
Хареттің маңызды ғылыми еңбегі 1878 жылы «Планеталық орбиталардың үлкен осьтерінің өзгермейтіні туралы» тақырыбындағы Ph.D. диссертациясында жарық көрді. Ол кезде планеталар бір-бірінің орбиталарына әсер ететіні, соның салдарынан Иоганн Кеплердің бірінші заңымен сипатталған эллипстік қозғалыстан ауытқуы белгілі болған. Пьер Лаплас (1773 ж.) және Жозеф Луи Лагранж (1776 ж.) бұл мәселені бұрын зерттеген, екеуі де бұзатын күштердің бірінші дәрежелі жуықтауын қолданып, орбиталардың үлкен осьтерінің тұрақты екенін көрсеткен. 1808 жылы Симеон Денис Пуассон екінші дәрежелі жуықтау қолданғанда да тұрақтылық сақталады екенін дәлелдеді. Харет өзінің диссертациясында үшінші дәрежелі жуықтауды қолданып, бұрынғыдай осьтердің тұрақты емес екенін, керісінше, секулярлық perturbation (бұзылыс) деп атаған уақыт бойынша өзгеретінін көрсетті. Бұл нәтиже планеталардың қозғалысы абсолютті түрде тұрақты емес екенін білдіреді. Анри Пуанкаре бұл нәтижені үлкен жаңалық деп санап, Хареттің зерттеулерін жалғастырды, соның нәтижесінде хаос теориясы құрылды. Харет жиіліктері өлшенбейтін деп есептеген n денелік проблеманың моделінің тұрақсыздығын анықтады; Пуанкаре де өлшенетін жиіліктерді ескерді және жалпыланған Фурье тізбектерін (квази-периодикалық шешімдерді тудыратын) пайдаланып, осы тізбектердің дивергенциясын (тұрақсыздық) дәлелдеді, осылайша Хареттің нәтижесін растады. Феликс Тиссеран Харет әдісін басқа астрономиялық мәселелерге қолдануды ұсынды, ал көп ұзамай, 1955 жылы Жан Мефруа жаңа әдістерді қолданып, Хареттің зерттеулерін қайта бастады. Румынияға оралғаннан кейін Харет зерттеулерін тоқтатты және өмірінің қалған бөлігін оқытуға, ал Білім министрі ретінде білім беру жүйесін реформалауға арнады. Ол 1880 жылы Айдың секулярлық үдеуі және 1912 жылы Юпитердің Ұлы Қызыл Дағы туралы бір мақала жариялады. 1910 жылы ол әлеуметтік мінез-құлықты түсіндіру үшін математиканы қолданған «Әлеуметтік механика» атты еңбегін жариялады (бұл 40 жылдан кейін Исаак Азимовтың «Қор» романындағы ойдан шығарылған кейіпкері Хари Сельдон дамытқан «психоистория» математикалық саласын алдын ала болжағандай болды).
Haret's major scientific contribution was made in 1878, in his Ph. D. thesis Sur l’invariabilité des grandes axes des orbites planétaires. At the time it was known that planets disturb each other's orbits, thus deviating from the elliptic motion described by Johannes Kepler’s First Law. Pierre Laplace (in 1773) and Joseph Louis Lagrange (in 1776) had already studied the problem, both of them showing that the major axes of the orbits are stable, by using a first degree approximation of the perturbing forces. In 1808 Siméon Denis Poisson had proved that the stability also holds when using second degree approximations. In his thesis, Haret proved by using third degree approximations that the axes are not stable as previously believed, but instead feature a time variability, which he called secular perturbations. This result implies that planetary motion is not absolutely stable. Henri Poincaré considered this result a great surprise and continued Haret’s research, which eventually led him to the creation of chaos theory. Haret established the instability of the model of the n body problem assuming frequencies to be incommensurable; Poincaré also took into account commensurabilities, and using generalized Fourier series (which generate quasi periodic solutions), he proved the divergence of these series (which means instability), thus confirming Haret’s result. Félix Tisserand recommended the extension of Haret's method to other astronomic problems and, much later, in 1955, Jean Meffroy restarted Haret’s research using new techniques. Soon after his return to Romania, Haret abandoned research, focusing for the rest of his life on teaching and, as Minister of Education, on the reform of the education system. He only published an article on the secular acceleration of the Moon in 1880 and one on Jupiter’s Great Red Spot (1912). In 1910 he published Social mechanics, which used mathematics to explain social behaviour (somehow anticipating the fictional "psychohistory" branch of mathematics developed by Hari Seldon, the fictional character of Isaac Asimov's Foundation, published 40 years later).