Кіріспе

АҚШ-тың Иракқа басып кіруімен байланысты "Белгісіз белгісіздер бар" деген сөз тіркесі АҚШ Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелдтің 2002 жылғы 12 ақпандағы АҚШ Қорғаныс министрлігінің (DoD) баспасөз брифингінде Ирак үкіметін жаппай қырып-жою қаруын террористік топтарға жеткізумен байланысты дәлелдердің жоқтығы туралы сұраққа берген жауабынан алынған. Рамсфелд былай деді: "Бірдеңе болмағанды айтатын хабарламалар мен үшін әрқашан қызықты, себебі біз білетініміздей, белгілі нәрселер бар; біз білетінімізді білетін нәрселер бар. Біз сондай-ақ белгілі білмейтіндерімізді де білеміз; яғни, біз білмейтін нәрселер бар екенін білеміз. Бірақ, біз білмейтін, тіпті білмейтінімізді де білмейтін белгісіз білмейтіндер де бар. Егер біздің еліміз бен басқа да еркін елдердің тарихын қарастырсақ, қиындықтар көбінесе соңғы санатқа жатады. Бұл мәлімдеме 2013 жылы Эррол Моррис түсірген "Белгісіз белгілі" атты деректі фильмде де кездеседі. Белгілі білмейтіндер – "ұшақ рейстерінің күшін жою сияқты сіз білетін тәуекелдер", ал белгісіз білмейтіндер – күтпеген жағдайлардан туындайтын, ескерілмейтін тәуекелдер.

Шығу тегі

Рамсфелдтің мәлімдемесі белгілі нәрселер, белгілі белгісіздер және белгісіз белгісіздер туралы ұғымдарға назар аударды, бірақ ұлттық қауіпсіздік және барлау саласындағы мамандар бұрыннан-ақ Джохари терезесі деп аталатын талдау әдісін қолданып келген. Белгісіз белгісіздер туралы идея 1955 жылы Джозеф Люфт және Харрингтон Ингем атты екі американдық психолог Джохари терезесін жасау барысында пайда болған. Олар оны адамдарға өздерімен және басқалармен қарым-қатынастарын жақсырақ түсінуге көмектесетін құрал ретінде пайдаланған. Бұл термин NASA-да да жиі қолданылған. Рамсфелд өзінің естеліктерінде NASA әкімшісі Уильям Грэмді сілтеме жасай келіп, 1990 жылдардың соңында АҚШ-қа баллистикалық зымырандардан туындайтын қауіпті бағалау жөніндегі комиссияда бірге жұмыс істеген кезде Грэмнен «фразаның бір түрін» алғаш естігенін жазды. Сол кезде NASA Годдард ғарыш орталығында деректер ғалымы болып жұмыс істеген астрофизик Кирк Борн 2013 жылғы сәуір айында TED сөйлесуінде Рамсфелдтің мәлімдемесінен бірнеше күн бұрын Отан қорғау департаментінің жоспарлау кеңсесіндегі қызметкерлерге «белгісіз белгісіздер» деген сөзді қолданғанын айтты және бұл термин Рамсфелдке және Қорғаныс министрлігінің басқа да жоғары лауазымды шенеуніктерге жеткен болуы мүмкін деп болжады. «Белгілі белгісіздер» және «белгісіз белгісіздер» терминдері жобаларды басқару және стратегиялық жоспарлау салаларында жиі қолданылады. Қазіргі қолданыс ең алғашқы қолданыспен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. Мысалы, бұл термин 1979 жылы Британдық Колумбияның уран кендерін зерттеу жөніндегі корольдік комиссиясына ұсынылған дәлелдемелерде қолданылған: Объектінің жағдайлары әрқашан белгісіздіктер тудырады, олар құрылыс немесе пайдалану кезінде нысанға зиян келтіруі мүмкін және қоршаған ортаға зиян тигізуге немесе халықтың денсаулығы мен қауіпсіздігіне қауіп төндіруге әкелуі мүмкін. Белгісіздер тудыратын тәуекел бұрынғы тәжірибеге қатысты белгісіздің сипатына байланысты. Бұл мені белгісіздерді келесі екі түрге жіктеуге итерді: 1. белгілі белгісіздер (күтілетін немесе болжамды жағдайлар), оларды бұрынғы тәжірибеге сүйене отырып, орынды түрде күтуге болады, бірақ сандық тұрғыда бағалауға болмайды (мысалы, А қосымшадағы жағдайлар) және 2. белгісіз белгісіздер (күтпеген немесе болжауға болмайтын жағдайлар), олар бұрынғы тәжірибе немесе зерттеулерге сүйене отырып, алдын ала болжау мүмкін болмағандықтан, әлеуетті түрде үлкен тәуекел тудырады. Белгілі белгісіздер танылған, бірақ толыққанды түсініксіз құбылыстардан туындайды. Ал белгісіз белгісіздер – бұл бұрын тәжірибе немесе теориялық негіз болмағандықтан күтуге болмайтын құбылыстар. Бұл термин 1982 жылы New Yorker журналында жарияланған аэроғарыш өнеркәсібіне арналған мақалада да қолданылған, онда 1950 жылдары де Гавиланд Комет авиалайнерлерінің апаттарына себеп болған металлдың шаршауы мысалы келтірілген.

Реакция

Канадалық тілші Марк Стейн оны "шынында да өте күрделі мәселенің керемет тұжырымдамасы" деп атады. Австралиялық экономист және блогер Джон Куиггин: "Тіл қиын болғанымен, негізгі ой дұрыс және маңызды", - деп жазды. Психоаналитикалық философ Славой Жижек осы үш санаттан өзге төртіншісі – белгісіз белгілі, яғни біреу білетінін мойындаудан қасақана бас тартатыны бар дейді: "Егер Рамсфелд Иракпен қарымқатынастағы басты қауіптерді 'белгісіз белгісіздер' деп санаса, яғни Саддамнан келетін қауіптердің мәнін тіпті сезіне алмайтын жағдай, онда Абу-Грейб оқиғасы негізгі қауіптердің 'белгісіз белгілі' – біздің қоғамдық құндылықтарымыздың негізін құраса да, білмейміз деп сырға салған сенімдер, болжамдар мен ұятты әрекеттерде жатқанын көрсетті". Неміс социологтары Кристофер Даасе мен Оливер Кесслер саяси практиканың танымдық шеңберін "біз білетін, білмейтін және білуге болмайтын" арақатынасы анықтайтынымен келісті, бірақ Рамсфелд "біз білуге ұнатпайтын нәрсені" естен қалдырды деді. Бұл оқиға көптеген кітаптарда тәуекелді бағалауды талқылау үшін пайдаланылды. Рамсфелд 2011 жылы жарық көрген автобиографиясын "Танымал және белгісіз: естеліктер" деп атады. Кітаптың алғы сөзінде ол мемуарларының атауының көзін нақты көрсетеді және оның мәлімдемесінің маңыздылығына бірнеше мысал келтіреді. "Белгісіз белгілі" – Эррол Моррис 2013 жылы түсірген Рамсфелд туралы деректі фильмнің атауы. Фильмде Рамсфелд бастапқыда "белгісіз белгіліні" "білеміз деп ойлаған, бірақ шындығында білмейтін нәрселер" деп түсіндіреді, ал фильмнің соңында оны "білетін, бірақ білмейтінімізді білмейтін нәрселер" деп анықтайды. Рамсфелдтің бұл сөзі 2003 жылы британдық "Түсінікті тіл" кампаниясынан "Ауызға тиген" сыйлығын жеңіп алды.

Аналитикалық ғылымдар

"Белінген белгісіздер" термині химиялық заттарды талдау химиясы әдістері, әсіресе массалық спектрометрия қолдану арқылы анықтауға қатысты қолданылады. Көп жағдайда зерттеушіге беймәлім, экспериментте анықталған зат химиялық әдебиеттерде, анықтамалық деректер базасында немесе интернет ресурстарында бұрыннан белгілі болуы мүмкін. Мұндай қосылыстар "белгілі белгісіздер" деп аталады. Бұл термин алғаш рет Little және авторлар тобы қолданған, содан бері әдебиетте бірнеше рет жарияланған жалпы тәсіл ретінде.